भाषाशासत्र आणि मराठी भाषा. अभिभमाय. या पुस्तकाबद्दल, पुणे येथील न्यू पूना कॅलिजमघीळ मराठी भाषा भाणि इतिहास याविपयाचे खअघ्यापक प्रोफेसर द. घा. पोतदार यांचा अभिप्राया-- “प्रोफेसर कृष्णाजी पाडुरंग कुलकर्णी यानी लिंट्टलेला 'माषाशास्र भागि मराठी भाषा ? दा प्रय वाचल्यापासून मराठी भाषेच्या सूदम ब विकि. त््वक अष्ययन करणाऱ्या विद्याय्यीस चागलीच मदत होईल, अया एक साटपशीर प्रय मराठामाचेच्या दृष्टीनें आवशयक शोता आणि रा. कुळ- कर्णी यानीं थोडक्यात पर्थ मिषय रारळपणे प्रतिपादून ४ उणीव भरून काढली आहे. हा प्रथ शालीय नपून लौकिक म्हणून लिड्िलेळा आरे, तथापि अयकत्यानी जर जागजागी टीपांतून अधिक माहिती कोठें पाहावी इ सुचविळें असंत तर प्राची उपचुक्तता याढली भघती, मापाशासर्- बिपयक सामान्य विवेचन सुमारे १५० एष्ठात करून पुढे सुमारे ७५ एष्ठे मराठी मापेविषर्या लिहिली आहेत. पुढील आरृत्तीचे वेळेस र ममाण समसमान करणे प्रंथकर्त्यास अगत्याचे घाटेल झशी भाम्हाच आशा माहे. दली देशी मापाचे अप्यगन षादत माहे, अशा वेळी यरिष्ठ अप्ययनफ्रमात ए प्रय समाविष्ट करण्यासारखा साहे, पविस्तर भमि- माय मागाहून लिहू तूर्त प्रो. कुलफर्णी व प्रकाशक डो० परदेणार या दोघारचे अमिनदन करून त्यानी उत्तरोचर अशीच मर मराठी साहि- 'त्यात टाकावी अशी त्यास विनति करून धुरे करतो. वैत्र य. ५,८४७ पुण. दत्तो वामन पोतदार, भ्रस्तावना. १“ माषादयास्र आणि मराठी माषा ” हें घुस्तक आज रोजी आज्ली भराठी वाचकास सादर करीत सरझेत, शास्त्र म्हटले म्हणजे त्यात एखादया विषयासउधीं नियमवद्धता व त्याबरहुकूम माडणी, अपवादात्मक स्थळाचा नियमानुसार खुलासा, विषयार्चे ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्व, एकदर जञान- समुचयात त्याच्या अध्ययनाने व प्रवृत्तीने होणारी वाढ ब त्या दर्टने त्या विषयाचे महत्त्व-इतक्या गोष्टी येतात, अद्या दृष्टीने मापेकडे व त्यातरी मराठी मापेकडे पहाण्याची दृष्टि येऊन कारही फार दिवस शालि अर्से म्दणता येणार नादी भाषा हा. विषयच रोजच्या व्यवद्वाराच्या सानिच्यापुळे किंबा मतिपरिच्यामुळें बोल्णाऱ्याच्या इतका रोमरधी 'खिळल्याचारखा छेतो कीं त्याला दास्त्र-विच्छेद्य समजणें कठीण हेत. चरे, फोणत्याही विषयाचे शास्त्र तयार करावयाचें म्हणजे त्या विषयास आपल्यापासून अगदी अलग अगर भिल्ल खमचून ज्यापमाणे शसखाकिया करताना केवळ निर्दयनेने अवयवाचे एथकरण करतात, तढद कोणतीशी निषयाचें करावे लागत. माषेला तिच्या भतिनिकटवार्तित्वा- सुळे अल्ग समणर्णे कठीण असले तरी प्रयत्नसाध्य आहे, परतु शास सारातांना शास्त्री लोकाना दाष्टि पदैय नागरूक ठेवावी लागते. २ भाषेकडे या दिशेने पाहण्याची हाटे इतिहासाच्या अध्ययनाने येते, इतिहासाचे अध्ययन संपले म्हणजे लनव्यवशाराची ऐतिष्दाधिक मादहती शब्दाच्या खाचा-रोचात दडून वसलेली हुडवून काढावी सांगते, आपल्या इकडील पूवीच्या लोकाना ऐतिष्टासिक शानाची सझामिरची म्हणा, लाल्या म्हणा किंवा जरूरी म्हणा इतकीशी न वाट- स्पार्ने ब मार्ेचं मुख्य फाम म्टणज्ञे व्यवझारधाघन य स्वविचारमदर्शन एसदीच रामतत म्हर्येत सचित केलेल जञानमाठार रक्षण करण्याच्या इच्छेच्या मुळाशी असल्याने भाषेच्या या क्षेत्राकडे त्याची रि गेली मार्ट, पूर्वआच्या शानाच्या सम्रदाचे रशण च्या प्रकाराने वागले होईल त्या दृष्टीनेच मापेचे सप्ययन करण्याची प्रश्‍ति पूवी सुरू झाली व त्याव 3 दृष्टीने त्यांत सुघारणा त. गेली. व्ययहारपाघन व पिचार्पदर्शन या दोन पमुद्याप्रमार्णे भाषेत शुपारणा करणे म्हण्षे मापेच्या झगोपागाचा थ्वाकार करणच य, प्ररग्मडलाच्या प्रत्येक मदलाया सशा दृष्टीनेच व्याकार प्रातिशास्ल्यांनी केला. व्याकार करण्याची किया य्यांकरण लिहि- ब्याची सुरवात प्रातिशाख्यानी केली, ३ सर्प्यांच्या फाळी मापेकरे या दृष्टीने पारप्यार्चे वद होऊन तिला रेविदाथिक यळण एागले झाहे. भापाणास्राच्या वायतीत धरील तर्‍हेच्या विवेचक पदातियरोबरच छतिशािफ पदत्टी पहावी लागते. मराठी माघधेचा मापादझयास्त्राच्या सत्तद सयाधित नियमानी उगा सागा- वयाचा म्हणजे ऐेतिएशिक दृष्टया मराठी मापेची जी. पूर्वस्थरूपें ता. बरायी लागतील, ती ऐतिहासिक पूर्वत्वरूर्षे म्हणजे सस्दत, प्राकुत, स्पर, पुराणमराठी, वर्तमानकालीन मराठी शॉ होत. शी परपयय पूर्ण सवगत झाल्यापेरीज मराठी मापा शाल्लाच्या मुश्ींव झोतता येणार्‌ नाष्टा प्रस्तुत पुस्तकात या दृष्टीनेच प्रयत्न केला साहे. तसेच माषा शाद्गाची व्याख्या, महत्त्व, प्रयत्न, सामान्य सिद्धात, त्याची नगातील शुष्य मार्पावर 'वाळणारी हुक्रयगत, त्याचप्रमाणे त्याची वर्गवारी अद्यी खामान्य चर्चा भगोदर करून नतर प्रथम खर्य व नतर इडो-सुरोपियन, अइडो-जर्मन, इडो-इरापी, सस्टृत, प्राइत्त, सपभ्रश पुराणमराठी अशा बरपरेनें मराठी मापेच्या पूर्व स्वरूपाचा विचार केला साहे, शियाय दा विचार करवाना पाश्चात्य व पीवात्य अश्या दोष्री विचारसरणी दात- विल्या साहेत, झापल्या इकडील लुन्या अथात भाषाशास्त्रीय विवेचन ् कोर्ठे इष्टीह पडते हे दाखवून त्याचा पाद्यात्य मताशी ब कोघार्शी : ,किसपत मेळ बसतो इ दाररपविण्याचा मूळ उद्देश या पुस्तकात पुढे ठेवला. माहे यास्कशाकटायनप्रदे निरूक्त्कार, पाणिनिपतजल्िदि वैय्याकरणी, मम्मटादि अलकारिक, वररूची कात्यायनादि प्रात व्याकरणकार, राजवार्ड युषे, वैद्यादि आघुमिक मराठी भापाझास्रकोविद, इत्यादि मघिकारी विद्ठानाच्या मताशी तिकडील जोन्स, मॅक्समुळर, वाप्प, म्रिम्‌, पिशोर, ऑटेंल, ब्दियने, साईंस, तुग्मान, डेल्हुक, घुडीसच्लाच इत्यांदे विदा- नाच्या मताची दुल्ना करून एकवाक्यता करणें हे ध्येय पुढे ठेवून श्‌ सस्कृत, प्राकृत, अभम्रश इत्यादि पूर्वे स्वरूपाचा इतिशात दाखवून वर्त- मानकालीन मराठी घोलीचा उलगडा करण्याचा या घुस्तकांत प्रयत्न केला शाह, असा उलगडा करताना प्रमेये घरी तौलनिक अम्यादावरून बन- छेळी अशी! घेतलेली असलीं तरी आपणास परिचित भाषाशी-उदाहरणार्थ सस्कृत, प्राकृत, अपभ्रश, गुजराथी, डिंदी, जज, इभजी इत्यादि आर्य अ कानडी ही द्रविड ब प्रामुख्याने मराठीशीच त्या प्रमेयाची सांगड घातली आहे. अर्थात्‌ हा भाषेचा उठगडा आहे. वादूमयाचा उलगडा करण्याकडे अगदीं दृष्टि लाविली नाहीं, तो एक अगर्दी निराळाच विषय होइल. प्रस्तुत पुस्तकात एकदर माषेच्या स्वरूपाचे आविष्करण, प्रक्रियेचे विवेचन ब मराठी माषेचें ऐतिदा्षिक विवरण कितपत साधले माहे हे पाणण्यार्डे कॉम वाचकांवरच आम्ही सोपवितां व लाबरोबरच मराडॉत माषाद्यास्रावर पुस्तक नादी ही उणीव या सदर्रोल पुस्तकाने मरतः सरी भरून निघाली की नाही तेंही पाहण्याची जषावदारी आम्ही त्याच्या बरच टकती, ४ येथेच आणखी एका मुद्याचा निदेंदा करणें णलरूरु आहे. तो मराठी भाषेच्या उत्पत्तिकालाघबर्धी विषय वादम्रस्त झाहे ह्याविषर्सी शका नाशी, गु. राजवाडे ह्यन्याकडे ज्या वेळेस प्रस्तुत पुस्तक ल्हून झाल्या” नत( प्रथाम करण्यास म्हणून गेलें त्या वेळेस अर्थातच त्या मरद्याफडे स्याचं विशेष लकत गेले त्याच बेळेस कर्मघर्मसयोगाने परो इततोषत पोत- दार ह्याचे '* अवतार ” ह इुस्तक याहेर पडले होते, त्यामध्ये अस- छेल्या पुराणभराठींतीळ गद्यवाइ्मपासनधी कार्टी आक्षेपार्ह विघाना* सयधी त्याचा विचार चालला होता. व ती विघानें खोडून काढणारा घुरावा सापल्या याडातून त्यानी बाहेर काढून ठेवला होगा. माझे पुस्तक इस्तलिखित स्वरूपात त्याच्याकड गेल्यावर त्यानी वत्सव्धी प्रकरण बावून अनमिसमतत मतं मी प्रठिपादिलेली पाहून पुस्तकाच्या इतर मागा- ददल समाघानयुत दोन शब्द बोदनसुढा मला दाप दिला, वरे पादिरे तर शा वादप्रस्त विषय मी शेल तितका प्रयत्न करून, सर्थ उपलब्ध शाघनादा योग्य वरामर्श घेऊन लिदिशा आहे. प्रयत्नाची काही कसर केले नाही. मी झो मराठीच्या उत्पत्तीचा काल निश्चित केला आहे तो रा. सुभे, येथ याच्या व इतिहास थशोधरू मरळ पुर्म, येथे झालेल्या चशोधनाच्या यापारावर स्याचप्रमार्णे राजवाव्यानी शोधलेल्या धुराम्याच्या मापारावर केला आरे, परंत पदर फालापदल गु. राजयाटे यानी ना” परती दाविली थ फालनिणेय योग्य होतो. डी नादी. ₹ पादण्याचार्ठी त्याच्या पानिप्यांत रद्दाण्याश त्यानी भाशा येती, त्या सवर्ध'तत स्पाच्या दसरी अपलेल्या वेवक, थ्योतिप, पुराणें, पर्म वगेरे विषयावर शटिटेल्या ्रोथ्या महा पट्टाण्यास सांगितल्या, तेंच अतिशय पटुमोळ झद्या मान- भावी ( मद्ानुभाव ) पपातीर धी शत्रतीर्य ** स्रोळाचरिच ”। नावांच्या आततरय घुन्या अश्या दोन पोप्यादी मला बावण्यास यागितल्या, य वाचून झास्यानतर मराठ्या उत्पत्तिकाळांबदल माहे प्रतिपादिरेछेंच मत्त कायम राइते कॉ त्यात काय यदरू होतो, श॑ पहाण्यास सागितले, तितक सर्व पाहूनी मी. निश्चित फेहेला मराठीचा उत्पत्तिक्वाळ सदर व्याची लरूरी मळा दिसेना. शु. राजजाडे खदर वाद्मयमादाराच्या व आणण्यी इतर पुराष्याच्या आधारावर उत्पत्तिक्ाल ददिवाटन दावा ४०० पर्यंत मार्गे नेवार झादित. तें यार्च मत बनले आहे, तो. त्याचा प्रयत्न चादेर आल्यानंतर य त्यांची साधक बाघव' प्रमाणाने विद्यासाकडून 'वर्चा झोऊन कायमचा निकाल झाल्यानत्तर त्याग्रमार्णे प्रस्तत थुस्तकाच्या तत्छवची प्रकरणी फरक फरण्यार्दे मी. र्‍्याना आळासन देतो, तोपर्यत उपरे तो भाग तसाच राहू देण्याची सप्रणाम ब सविनय थाचना करतो. ५ भापाशास्त्राचा अस्यास करण्यास गुरुवर्य के. डॉ. युणे याच्या जवळ आम्शी १९१७ सारली ते फर्युखन कॉलेजमध्ये प्रोफेउर असताना सुरुवात केली. व्यवसायामुळें पुर्ण दादर आम्हास लवकरच सोडावे लाग- स्यामुळें माधाश्यासत्राचा अम्यासदही भर्थोत खुटला, परतु सुदैवाने सद्ो- घनाचार्थ वि. का. राजवाडे याची गाढ पडली त्याच्या प्रोत्साइनाने ब ह्यास्रातील नियमाच्या शिकवणीने धुन अम्यास चराच घोरात चाल्ला. मराठी मार्पेतील शब्दाची माष!झार्त्रीय नियसाने व्युर्त्पाक्त ठरविणाच्या कर्मी त्याना मदत करण्याची सधी त्यानीं दिली त्या वेळा ऐेतिहासिक च झास्त्रीय व्युत्पाति कायम करिताना रले कारही विवेचन, उद्बापोदद वगेरे शार्ली तींच भ्रस्छृतच्या पुस्तकाच्या मुळाशी झाहेत. पुढें पुस्तक (लिंदिताना द गुरुवर्य रा, राषवाडे मायि गुणे द्यार्नी कित्येक प्रकारच्या चहुमोठ श्रूचना केल्या त्याचा मतर्माव पुस्तकांत केला आहे. ६ व्याकरण हा विषय जात्या र्थ आहे ध॒ त्याचा अस्यास कर णाऱ्यावर साहजिकच “' वेदाम्यासजडत्व ” येते. तं नाहीसे करून पुनः घुद्दीस कार्यक्षम करण्याचें कामशी काही कमी प्रतीचे नाहीं व हें त्याच विषयात रत असलेल्या किंब! घ्या विषयाची अभिदाचे असलेल्या विद्वान गहेस्थाच्या कृपाकटाक्षानेंच होतें. त्याच्याकडून एक जरी प्रशसपर शाब्द आला तरी पुढचे प्राशलम्य फळ असर्ले तरी तें मिळविण्याचे एखाद्या चामनाउ प्रोत्ठाइन भेतें, ७ प्रस्तुत पुस्तक झाल्यानंतर शस्तलिसित स्वरूपात पुष्कळ विद्वाँ नाच्या नजरेवालुन जाण्याचा सुयोग आल, डॉ, बेल्वल्कर, प्रो, मम्यकर, प्रो. पोतदार, प्रो, केळकर, प्रो वाणे, भो. मायदेव, उरदार मेदेदळे, भरो, प्रुव, अध्यापक भाठगले, ह्या सर्वे विद्वान लोकानी या पुस्तकापद्दलळ समाघानयुक्त अनुदूू मत प्रदर्दित केळे यावददळ प्रथकर्ता सवांचा आभारी आहे. मनुध्य भापळें काम आपणच करीत असतो. पण तेच करिताना ' ट्रे बरे आहे । “ ९ उत्तम साघलें आहे २ ' अमके शास्त्रसमतत आहे ' वगैरे प्रोत्वाइनपूर्ण शब्द कानावर झाले म्हणजे काम करण्यार् टठुरूस येऊन कामात गोडी वाटू लागते. आमच्या मित्रमडळीकडून असेंच मोत्साइन मिळत गेले, म्हणून आमचा उत्साइ शेवटपर्यंत कायम टिकला, भापाशाणाडाररया विकट विषयावर लिहिण्याचे घाडसही त्यामुळेच जाळे यायददळू त्यांचेद्दी आमार मानले पाहिजेत शेबर्टी पुस्तक लिलत असताना कागद, टाक, झाई वगेरे पळविण्याचे प्रयत्न करून माझ्य! कामाला स्यार्नी हाठमार लावला त्या माझ्या चिरजीच दादा, वचू याचेशी कौतुक करणें जरूर आहे, ८ प्रस्तुत पुस्तकार्तील बराच भाग व्याख्याने व नियघ याच्या स्पार्ने अन्यश्न येऊन गेलाच आहहे. तोच पुन घेऊन, त्यात थोडीशी मर घादन धुर्षापार स्ताघा झोडून घेतला जाडे, पुस्तक तयार करण्यात पुढे दिलेल्या शुस्वकांची फार मदत झालो. त्याबद्दल त्या सर्वे प्रवकर्त्यांचा व्यचिशिः प्रलुत प्रयक्ता कणी थारे, ओरिएण्टल बुक थष्टाइग कपसीचे चालक 27 प्राएत य्याकरण-- 22 देशी नाममाला-- 23 सोरंगायाद उर्दु गािक. 24 रॉवल एशियाटिक खोसायटी मातिक. 25 निवघ--- 26 मराठी व्याकरण--- सप्र 14 28 का 29 11 30 मापाशोस्त्र-> थराचे रम्य पथम प्राच्य परिषद तर्षटकर नोची नवलकर दामले पाषगी ठु - अनुक्रमणिका, प्ष्ठ प्रकरण ९१ ल भाषाशास्त्र सामान्य विवेचन १-११ व्याख्या. ... श्‌ « भाषाशात्राचा जन्म. ... ४ हिंदुस्थानांत सुरुवात.... ६ सस्कृतमधाल प्रयत्न,... ७ प्राकतमधीछ प्रयत्न, ... १० * मराठीमधील प्रयत्न, ... १० प्रकरण २ रे भाषेची उत्पत्ति. ... १२-२३ माषेची उत्पत्ति-मतते.... १२ मापा ईश्वराची देणगी कितपत झाहे ! ... १३ समाजाची कर्तवगारी.... १५ एकसुरी अवाज्ञाची उत्पत्ति, अवाजांत शेणारे विविघत्व, ... १७ अतुकार्‌ घ उद्गार-मापेच्या वाढीची कारणे, ... १९ भापेच्या घादीची इतर कारणे, *०« ऐ६ *** रेरे प्‌छ प्रकरण ३ रें वर्णोत्पत्ति. २३-३८ मुखां्वीळ स्नायूची रचना, -«* रेड मूळ स्वर-अ, इ, ठ..., २५ ७ चे महत्त्व, > २५ स्वरांची उत्पत्ति, ... २६ व्यंजनांची उत्पात्ते व त्यांचा कम, ..., २७ वर्णाचा उच्चार ब त्याचे अवण, "«. २९ मीमांसकाची प्रदत्त. ... ३१ चार प्रकारची वाणी, ... ३२ पट्चक्र ३४ जितके उच्चार तितके .. वर्ण. ... ३६ प्रकरण ४ यें झब्दासिद्वि.३९-५१ माषाझयास्राचा इतर शाल्ार्शी सवष, ... ३९ शब्दांच्या घाती. ४० शब्दांचा एकमेकांशी सबंध, तात्पयांर्य, ... &२ त्याबद्दल दोन मते. ... ४३ १ अन्वितामिघान, २ अमिहितान्वय. द्‌ ह. न, मो. शरदेपाई यांचे पुस्ठफप्रफारनायद्दल व घगदितेच्छु ठाफ्ता- न्याथें रा. गोंधळेकर यांथे धुरतपष्टपाईयददल य रा. नारायण नापाचौ कुसकर्षी वी, ए. ( मांडारफर इन्स्टिटपूट ) यांनीं धु्फे तपासल्यावदशछ ह्यांचे आामार मारणे घरूर आहे. सातारा; चैप्र १८४७. । कृष्णाजी पांडुरंग कुलकर्णी. प्रस्तुत पुस्तक लिहितांना विचारांत घेतलेल्या पुस्तकांची यादी. वप कळ ४००६७ वर८ बण्वारवट क आट शादमव् क्ण वहुलाळ- उ $टशा ९९ ० .वहण्ण्हेट एण. 1. प-कडर र्वणील 2 छपाल0९$ ० (ळ२४७१५९ एपण०8४--5०४०६. 3 वलण 0९500४ 1. हप9छ%-णिर्थाह. 4 याशा ०%--छाच्या ५ खाक ?णट अावपपा--ठिकूफ. ४० 1 या, या, 6 व ,,» णिगाणऐेलण चा .०8००४९७ -र्‍पश्हाण९$ ४०७7, या, यय 7 .फट्टप्प50०$प्परलु जि पिकीाच, 8०9॥8४०1एपा९5 07 1), (310150४. 8 "णाञ्या शालल्हाण्हा !स्लिफर 0४. जि. झायवयातत्राडचा १ पठपेपटपाला (० फ००४४--0॥ ढा उ० जग्ययाशा ७ उडलिय तरितिठा-तप झेल्शगो€ ग व-ाहण्चहर& 50९१ ॥2ताव--0ळला 2 एफाग््ह 9 ऐप8हा--82१ा&$ 13 ४प्पतर रज (.०हप०्हल् लिया ला--5फल्ली 54 घस्कृत मापेचा उश्गडा--- मा राषवाडे 75 शानेशरीर्चे व्याकरण ब इतर सवे निवघ--.- राजवाडे 36 पैयाकरणसूपण कोंडदेव ग्य भघप्यायी पांगिनि-- निर्षेयसागर्‌ 58 मराठी मापेची उर्त्ाक्त-- बिविधशानविस्तार र २9 काष्यप्रफार-दुसरा उाठास--- ळी 20 १दमापाचन्दरिका--- शर्मीदर ग्र के. पी. जिवेदी शब्दाच्या मूळ जातीबद्दल मते ००० हॅ दन्दाचे तीन पकार, ... ५० अफरण ५ बॅ प्रत्पयोद्रम.- ५१-६७ व्याकरणाचा उपयोग.... ५१ वचन प्रत्यय, «० पुड शिंगप्रत्यय. ००० पुष विमक्तिप्रत्यम, *«« ६ ब्याकरणांतील आाठ प्रकारच्या शग्दांची उत्पत्ति. *«« पु७ क्रियाप्रदाची रूपं, ... ५९ इतर माषांतील खाम्य..-.. ६१ पहिले घाठठ कोणचे १ अकर्मक. --> ६३ भ्रकरण ६ वें वर्णप्रक्रिया.६७-८३ वर्षेप्रकरिया शब्दाचा अर्थ, -०** ६२७ प्रक्रियेचा इतिहास, -.. ६९ फरकार्ची कारणे, ६९ । (म) इवामान, (जा ) मिन्न सत्कृतीचा संघ, ( इ.) भम कमी कर- [ ण्याची पष्टात्त, न्न ९ ई ) मेंदूंत दोणारी हालचाल, "०० ऊपड स्वराचे फरक---जागम लोष, गुण, वळि, खप्र- ७५७ सारण, संपि, विपर्यय, दीर्घत्व. 2०» ७५ ख्पजनम़क्रिया. १०० दढ भापेचें स्यिरत्व--दोन उदाररणे. ०० टश प्रफरण ७ घे शब्द-मर्थ प्रक्रिया. ८३-१०४ दान्दाचे व भर्थांचे साइ- 'चर्य ष महत्त्व, 31 शब्दाचे तीन प्रकार. .., ८५ पतजलीचे शन्दावरचे ह व्याख्यान «०० टॅ. सकेत व त्याची जरूरी ट७ शब्दाच्या दचि-सामिधा ८९ सृकषणेची अ्याप्ति- ... ९० ल्ह्षणा-धघंयाच्या शब्दा- वरून ऐेतिरासिक शन्दा- वरून, सजीवानिर्जीव शुणविपर्ययावरून ... ९३१ व्यजना व इतरदाक्ति..., ९३ अन्छीलपरिह्वार, 5» रु , ..-.> ९५ अर्थसकीच, श्रर्यवाढ, त्याची कारणे. ... ९६. नानार्थ-ऱहेपार्थ-त्यानें होणारा गेरचमल. ... ९७ शब्दांची वाढ-झात्तीय झोघार्न, --. रट प्रकरण ८ वे भाषा आणि पोटभापा. १०४-११४ उत्पन्न शेण्यारची कारणे, १०४ पोटमाषाची कामगिरी, १०८ पाटमाषीच स्थान, श्न्ट वर्गाच्या माषा, गणभाषा१ १० त्यानीं व्यापला षाणाऱ्या प्रदेशाचा अदाज, ... ११२ प्रकरण ९ चं भाषेचे प्रकार. ११४-१२७ श्न्द-पत्ययाचें नाते, ११४ अपत्ययी भाषा, याद्य- आर्य, चिनी, ... ११६ सामासिक भाषा-- दोहोत फरक. .., ११८ आयमापेविषर्यी मतमेद, ११९ मत्ययी भाषा. *** रैरेर॑ आगमप्रधान आणि उप- सर्जनी माषा. .. १२२ पाश्चात्यानी केलेछे भाषाचें वर्गीकरण, १२१ आदेशप्रघान. ... १२६ माषेचा 'चागुळपणा,... १२६ "मकरण १० षे भाषेच्या जाती. १२७-१५३ मूळ मापेचें नाव-मार्य- माषा, आर्यमार्पेतीळ मुख्य बावी, ... १२७ षष्ठ सेमिटिक, टपूरेनियन, १३४ हिंदुस्थानातील माघा- त्यानीं ब्यापठेला प्रदेश १३ द्‌ हिंदीमापा आणि वि्चे महत्त्व-सर्वमान्य बोी, शिंदीचे दोन वर्ग, ... १४८ इतर माषा-बगाली, गु- जरायी, मराठी इत्यादि, १४२ द्रविडी लोक-त्याची सस्कृति, त्याच्या माषा कानडी, तामील, तेल्यु, मल्याळी.... १४७ प्रकरण १९ थें मराठीची पूर्व- पीठिका. १५४-१९० सस्कृतर्चे स्वरूप-येद, माझण--मापा, .. १५५ नामाप प्रत्यय, त्यातील सार्वनामिक अवशेष, १५९ कियापदाचे गण-त्याची चिन्हे. -“- १९१ काळाचे प्रत्यय--त्याचौ उत्पत्ति. *** श्रे सस्कृत बोली शोती किंवा नाही ... १ ष्श प्राकृत भाषाच्या सामान्द खुमा-य्राकताचाकाळ, १४९ सपडश पाकताचा लोप, त्याठा प्रमाण, ... १७४ 1. श्ष्ठ मराढीचा उद्य, त्याठा प्रमाण, शिलारेखवाच्यय १८१ बोली उत्पन्न ऐण्याची कारणे-राज्यक्रांति घर्मक्रांति, *. शट प्रकरण १२ घे मराठीवर इतर भाषांचा झाठेळा १५९१-२०१ थ संस्कृत प्रत्पर्मार्री त्यांचा संबंध, -.. २०५ शब्दयोगी अव्यये. .-- २०९ सामान्यरूपाची उपपत्ति ५ प्रकार, >. रेर० काळाचे प्रत्यय व त्यांचा क्षपश्नंश ह्या मार्पेर्ताल प्रत्पयांशी स्रंबंघ, ... २१३ परिणाम. संस्छ्त. ... १९१ पर्तमान, आरा, इतर सर्यमापा-गुणराथी, मचिष्य, न*्स्श्श शिंदी, ब्रष्न, इंग्लिश, इतर काळ--मविष्या- फ्रच इत्पादि. -., १९५ घद्दळ्चे मत ( परस्मै- कानडी. -*- १९६ धद व सात्मनेधद थांचा फार्रशी-फारशीनें न्या- अवशेष ) «२१६ करणात केलेली ढवळा- प्रयोगाची उत्पत्ति, ..- ररर ढवळ. --- ९१९८ परिरिष्टे २१२४-२४ प्रकरण १३ वे मराठीर्चे स्वरव्येजनप्रक्रियेची ञ्याकरणू, २०२-२२३ उदाहरणें... ररश्‍-ररेरे स्वार्थे प्रत्यय. .-. २०३ विषयसचि -.. २३४-२४र विमक्ति प्रत्यय-अपभ्रंछ बर्णप्रकियेचे नियम २४३-२४४ भाषाशास्त्र आणि मराठीभापा. भ्रकरण २ लें. अ सामान्य विवेचन-ट व्याख्या. भाषाशास्त्र व्याख्या-भापाशास्त्र म्हणजे मापेसबर्धा शात. त्यामप्ये भाषेचा शास्त्रीय विचार किंवा शास्त्रीय मम्यास येतो, मापेच्या पुष्कळ गोष्टींचा प्रामुख्याने अभ्यास करावा लागतो. मापेचे मुख्य घटक म्हणजे दान्द आणि त्याचा झर्थ-हं हीत, ह्या दोहोंच्या सानिध्यानें, त्याच्या सवधार्ने मापेमध्ये नानाप्रभारदे विल्छण चमत्कार उत्पन्न होतात. त्या सर्य ्मत्काराची शास्त्रीय गांडणी करून ब नियमशुदद उपप ल्यवून जे सिद्धात उकलले नसतील ते उकलण्याचा प्रयत्न करणें ह्याकडे भाषाशास्त्राचा रोख असतो निरनिराळे आघात करे उत्पज्ञ होतात, त्याचा दाब्दा्शी सद्रघ कसा येती, एकाद्या बस्लूचा फार वापर झाला म्हणजे ती जशी कमी कमी होत जाते तणे भाप्रेत शब्दांचे भवयव नेदेमींच्या चोलण्याच्य! वापरामुळे कमी फमी झुरे होत जातात, शब्दांना अर्थकसा प्राप्त होही, वत्या अधीत फेरबदल करा शोतो, आज जो सर्थ आहे तो नारद्दीसा कसा ठोतो ब त्यांची जागा दुसरा एखादा विरोधी अर्थ कसा पटकावितो वह्या झर्वीचा मापेच्या एएकदर सामान्य स्वरूपावर याय परिणाम शोतो इत्यादि प्रश्नार्ची उत्तरे देणें मापाशास्त्राचा विषय आदे मापेमध्ये देणाऱ्या फरकार्ची कारणं, एका मुख्य मापेपादरन निरनिराळ्या पोटभापा उत्पन्न शेर्णे, मामे, क्रियापर्दे किंया व्याकरणातील ञाठ प्रकारच्या शब्दाची सतुक्रमे उत्पत्ति, प्रत्ययोळव इत्यादींची कारणे मापात सागतें, प्ट्वदेच नव्हे तर समाचशसत्रांतीर मतिशय गूढ सिद्धात भापाशाखाच्या साशय्याने सोडविता येतात. समाजाची अतिशय प्राडीनकाळची स्थिति मार्पेतील शब्दावरून अजमाविता येते. त्यावरून त्याच्या चाली रीति समजतात, एका र माषपाशख आणि मराठीमाग, [ प्रकरण मिदिषश पमजाचा दुसऱ्या समाजा्थी किती सवथ झाला य एकमेकांचं भिभ्षण किठी घाले, ( दोषांच्या सरदतीचा दर्जा काय शेता, माडणांत कोणाची सस्टती गती, पोणाची शितपत नामोइरम झाली झा विपर्यांची अउुमार्ने मापाऱस्नाच्या जोरायरच काढता येतात. झा अनुमार्नाव हातिपासाचा उपपोग शोतो ६ खरें आहे, पण मापाफाऊ ₹ इतिशासापेएादी श्रेष्ट ठरते. पूर्वकालीन यस्वरिपाति शविद्यसावरून नफी कळते. पण फेरे इृतिषासाचादी प्रवेश छझेत नार्ही, ज्या फाळामद्दल्या इतिहास केवळ घुस्तफ्टी लेण्यातच नय्दे तर शिललिरा, ताम्रपर्थे, किथा नार्णी ह्यामप्येही शापटत नादी, त्या फाळातील माहिती नेर्मी म्ययद्यारात मसलेस्या मार्पेतील दइाम्दावर्न झतुमार्ने चापून फादता येते. इतिषासाची प्रगति णे फुठित शोते सेपून भापाशार्नाच्या प्रयतीस सुरवात शेते थाधि मामे वात जात ती कोठवर जाईल त्याला मर्यादा नाशी, &- इतकी भापाऱ्गसाची ध्याप्ति मोठी आहे. मनुष्य जणा उत्पन्न झाल्य सशी त्यावरोबर त्याची मापारी उत्पन्न झाली, य ठिचा भवा साजपर्यंत समतिदत गतीने सारग्या 'वालल्ण झाडे, व त्यामध्य झापणाखउ नाना दमत्कार दृष्टीस पटतात. शे चमत्फार जर नसते सर मापाणखाच्या अप्पयना मध्ये इतर्के स्वारस्य नसर्ते. सर्व समाशात जर एकच भाषा अती साथणि इतर कलाप्रमार्षे जर तीही शिकली गेली ससती तर इतकी वाही गोडी त्यात माठ नसती, पण सुदैयान त्तसं कार्ड नाही, घवाची सर्द काळीं एकच चोली असणं श॑ सस्वामाविक साहे. निसर्गच त्याच्या भाड येतो, मावेचा कायमचा ओघ साहे व तो अनादिष्टी आहे. परतु प्रवाइ वयालता चालता पानामध्ये निरनिराळ्या सड यपळ्यामुळें ज्या नानापफारच्या नागम्मेडी झाल्या झाहेत, क्त्यिक ठिकाणी जे डोइ पडले सझहेत त्या सर्वाचा तलास लावून त्याचा पोबीपर्यसवघ सायर्णे हाळा जे प्रयत्न स्यागतात तेच मापाद्याखातील मुख्य प्रयत्न होत व त्यामुळेंच मापासास्राच्या अम्यासात स्वारस्य उतरलं आहे. अैव्णकादया राची भाषा म्हणजे त्या राष्ट्राचे जीवन 'वरितरच हेय. भाघेमर्ष्ये घाव्यय येव, माघेचा अम्यास म्हणजे वाब्ययाचा सम्याच वरा, परत ठो रस्विकत्वाच्या इष्टीनें केठेला नव्हे. मापााखर काव्यातील फि पहिले] सामान्य विवेचन---च्याख्या, कं डू प्रसाद, फीची प्रतिमा, पदलालित्य, अर्थगांभीर्य वगेरे अंतःकरणाला पटणाऱ्या गोशेकडे फारसें लक्ष्य देणार नाही. भाषेस ते स्वरूप कख मातत झां, प्राप्त होण्यास कोणकोणत्या त्पिर्तीतून जार्वे लागलें, अमक्या शब्दाचा मूळ अर्थ काय १ तो बदलला कसा १ त्याला कारणे काय झाली ! इत्यादि गोष्टींकडे त्याचें ल्य वेघते. समोरच्या शक्ाफडे पाहणाऱ्या प्रत्येक मनुष्याचा दृ्टिकोण सारखा कसा “असणार ( कावि त्याच्याकडे एका दृष्टीने पाहील वब एक तत्व याहेर काढील; यनरपतिशासत्रक्ञ त्याच डृक्षाकडे अगर्दी दुसऱ्या दृष्टीनें पाहील आणि पहिल्यापेक्षा भगदी निराळेच तत्व काढील, वनस्पतिशयरत्शाची वनस्पतीकडे पाहण्याची दृष्टि आणि भापाशाखवेत्याची भाघेकडे पाहण्याची दृष्टि एकच म्हणजे खुलासाप्रेरित असत्ये. वाब्ययासारखें शतर पुष्कळ विषय? माषेमध्यें येतात, मार्पेत कराकोरल्याचा इतिद्दास येणार, मापेमर्ष्ये राश्रूच्या घर्मांचा इतिहास येणार. दुसरे आणखी कार्टी विषय भाषेच्या खोल सोंचांमर्ध्ये सांपडतीळ, ह्या सर्वे विषयांचे एकवटलेले स्वरूप मार्पेत अंतर्भूत शोतं. ल यराच कालपमत भाषपाशास्राचा अम्यास एक, एका विशिष्ट माषेपुरताच केला जात असे य तो करतांना त्या माषेपुरताच मुख्यत्वेकरून एक दोन गावीकडेच रोख असे, त्या महणजे एक स्वरपाकेया माणि शन्दाची रूपप्रक्रिया, सभोत होणाऱ्या प्रक्रियेकडे सुद्धा कोणी छक्ष देत नसत, यर शोगितलेल्या दोन मुद्यांच्या थनुसगारने येणाऱ्या कार्द पाच्या इतर यारवींचाशी बिचार करावा छागत असे, पण त्या भाषेच्या टापूच्या याहेर मजल जात ग्षे, अजूम भाषामापांचा तुलनात्मक विचार करण्याचा प्रपात सुरू शाला नव्हता. तुलनात्मक अम्यासारचा उपक्रम सुरू करण्याचे श्ञेय चर्वोर्शी सरसरत मापेकडे आहे. गेल्या धातकांत फाड युरोपीय पंडितांनी त्या भापेचा क्षम्पाप केला साणि संस्तृतवाब्ययर्पी उदपींवून मंयन करून विविध प्रकारची मनोरम रत्ने शोधून कादली खाणि त्या रत्नाच्या तेजाने बतिकडीलछ शोेकांस दिपवून साणि मारून टाकळे, त्याचा परिणाम अपा शाला फॉ, शिंदुस्यान साणि शिंदु लोक द्यांम्यायदल उदा काशी * देश-इुंडियनी । कर्पना त्यांनी ठरवून टाकल्या होत्या स्यांना चांगलाच डु मापाशस्र आणि मराठीमापा, [ मरत इर्ताळ फासला गेल्य, [िरिश्‍तयाव्ण्यातील शोधांमुळे नये नवे सिद्धात बाहेर गेऊं लागले, एथ्यीच्या पाठीवर नाना जातींचे ठोफ आदेत. त्याच्या रद्दारणांमध्ये, त्याच्या संगांवरच्या फातडीच्या रेंगामध्य, च त्याच्या घार्गिक ष छामाधिक एमजुतींत शतके कारही जमीनअस्मानारचे अतर यारेफीह्या धिविधतापूर्ण अठरा पगडजञाती धषाच जाठीपायन उत्पन्न झाल्या साहित प एव राष्ट्र गुसन्याच हायचे घुरूत घुलत फा शेईंना पण नातेवाईक झारे असे विधान फरणाऱ्या मनुष्यास, तौलनिक अस्यासातीर शोप पारेर येण्याच्या अगोदरच्या काळात, थंडपाच्या कोटींत पाढण्यात झाले सरते. परत भाप्रेथ्या तलनात्मफ अभ्यासाने विरोधमासात्मक' मिथाने शिद्ध केटा आदेत, आणि शिंदुलाक आलि इग्लिद्य छोक किया णमन किंबा पारशी किंया ल्िथूनियन टं सर्व मूळय्या एकाच यर्फांच्छादित आर्टिक भदेशयत प्केफार्ळी रात असलेल्या “आार्य' नावाच्या वः्यपासून निपाळे आहेत, य म्हणून दे सर्व वर्ण एकमेकाशी नात्याने सयद आहेस.) परयींच्या मुळ टोळीत चाळू.असलेल्या मापेपावन निघालेल्या सर्व भापाच्या सॉपुदायिक अध्ययनाने मूळवसतिस्थान, मूळ मापा आणि मूळवशज झयापदळ्ची कल्पना बाधता येते. शा सर्व मापादयास्त्राच्या भम्यासाचा उपकार आहे. इतर अनक झरत्राममार्णे मापाशयाल्य इही पटक नवीन शाख साहे. शास्र या नात्याने त्याचा जितका अधिकार तितका मापाशातराचाष्ी माहे.. त्या शार्ञार्नीं माणसाचा, माणूस ह्या नात्याने णो दर्जा वाढविला आदे तसा किंवा त्याच्याऐेश्वाी ज्यास्त मापारयखराने वाढविला आहे, इतर शास्र काय करतात £ शास्त्राचा मूळ उददेश एकत्व भस्थापित करण्याचा असत्तो (जग म्हणजे नानाविध आकारान भरठेले भाहे. लगात सर्द विविघत्वच भाडे विविधत्वात एकत्व हुडकून काढावयाचे काम गळ. एकेकाळी रसायनशास्त्रात ७२ निरनिराळीं तत्वे भानीत असत, त्याच्यात एयपकरण शोता झोता सर्व विश्वात्त एकच तत्त्व साहे च त्याचा खेळ आपण सर्व जगाच्या पसाऱ्यात पाहतो असे म्हणण्यापर्यत आधिभौतिक- दृष्टीने आपल्या प्रयोगाच्या साहाय्यानें मजल गाठली आहे. झाडा अडुष्टत परवापर्येत जीव मानत्म़ जात नवे. पण त्यानाही सजीव प्राण्या- प्रमार्णे माषना, चेतना, विकार आहेत असें ठरू पद्धत आहे. असल्या पहिले ] सामान्य विवेचन--र्‍व्याख्या ष्‌ मर्य आधिमीतिक शास्त्रांचा रोख एकत्व प्रस्यापित करण्याचा खार, साघळ्या भंद्वेवरच केवळ न विसवता युद्धीनंच फक्त मार्ग ाकरमणाऱ्या शास्त्राची ही स्थिति, मग थदेलाच प्रधान समजून श्रदेनेंच किंवा अंतः- करणातील' प्रेरणेकें वेदातीक ध उपनिषदातील शरुतिवाक्ये आातवार्क्ये माजून त्याच्या समन्ययावर उभारलेल्या वेदातशाखात एकत्व स्थापण्याचे पयत्न जर दिसळे तर त्याबदळ आश्चर्ये घाटावयासच नको, वेदातशाजर असेच विविधत्यात एकत्व छोघून काढून जीवशिवाच्या ऐकयापर्यंत मलल मेऊन सोडते, “स ऐच्छत बहुस्याम!” असल्या उपनिपद्वावपात सागित- लेल्या नानात्यापासून “नेह नानास्ति किशन” वरे वाक्यात सांगितलेले एकत्व शोधून न काढण्याकडे सर्वे शास्त्राची प्रश्रत्ति आहे. तर्स भापाशाक्रटी करणार.([सर्व सुधारलेल्या देशातील मापा एका आय आर्यमापेपासून निघाल्या आहेत ह ऐक्य मापाशात्र पाहत] शब्दाचा इतिहास काढीत काढीत मागें समाजाच्या भगर्दी पाहेल्या स्वर्मापर्यंत जाता येते, व्युत्मत्ति- शास्त्राच्या मदतीनें शब्दात चव त्याच्या प्रत्ययात साठविठेला दइतिरात्ष समजतो, धार्मिक मताचा च पथाच] ठेवा भाषेतच जपून ठेवलेला असतो. मापाच्या तुलनात्मक अम्यासार्न सर्व घमीचा तुलनात्मक अम्यास सहज झोतो वध समाजाचे आचारविचार, चालीरीति, धार्मिक समलुती ह्याचा उलगडा होतो. ह्या सर्वोसाठी इतर काडी शासत्रापासन भापाद्यास्रास मदतीची अपेक्षा असते. भापेच्या अष्ययनामुळे निघणाऱ्या सिद्धातास इतिहासाने पुष्टि दिठी पाहिजे. ठेसी पुस्तकी इतिद्वासाच्या पूर्वींच्या कोरीव छेखातल्या किंवा नाण्यावरच्या लेग्वातत्या इतिदासाने माषाशासत्रातील शिद्ातास दाखठे दिले पाहिजेत, पुराणवस्तुसशोधन म्हणून उक नवीन शास्त्र अस्तित्वात आलें साहे, ४ पुष्कळ बाबतींत तेंही भाषाशासत्रास उपकारी माहे, भाषा समाजाचा विषय असल्यामुळे भाषाशास्त्र समाज- आमचें एक अग ठरते मापाशासत्राच्या एका टोंकास मानवशास्त्र 1.1 दुसऱ्या टोकास समाजद्रास्त्र आहे. मापल्या स्वत र्चे सुख वाढविर्णे शे एक मनुष्याच्या जीवितातीर मुख्य कामगिरी आहे. मानवशाखातर्गत पुष्कळ गोष्टींचा उलगडा झाला म्हणजे त्या योगानें त्याचें समाधान झाल्यावर अथातच त्याचें सुख वादणार व आसल्या पुष्कळ गोष्टींचा उल्गढा मष मापाशात्र भागि मराढीमापा, [ अकरत करण्याची पातला माधादयासांत भाडे म्हणूनच त्यार्ने मोठमोड्या विद्टानांची झरे भाकपंण करून येती साईेत, (_सापा केयळ झारशाशारती साहे, आारधांत ण्याभमाने पाहणारांचे बरोबर मतिबिंय उमटते, तत्‌ (त्याच्या शारग््पा) स्पच्छ मार्पेत बोणा- थ्यार्थ थणेपर मतिर्यिय उमटसेछं शांपण्ते) कालाच्या तटाग्पांत प्रांपून मी मी हाणणप्पारी वलाड्य राष्ट्रे काय सथया व्यक्ती काय, आापयापस्या कर्तेगगारीसह नामशेष होतात. इतद्ासाने स्यांचा मागमूस खांपडत नाश.दारीरिक भपशे'र तर सापडणे दास्यच मसतें. तसमिरीपरून माशाच्या झाशतीची कस्पना येते, तर्थी मापाश त्या त्या फाल्च्या समाजाची म्रतिकतति झाशे, तीयरून समाजाची, समाजाच्या सस्फृताची हुयेडुष मक्कल पुढे राषटू घ्यकते. मापा म्हणणे शइतिशासाचे पूर्यस्वर्प थादे व इतठिशस भाषेची धुरवणी थारे. * मापेमापेरचे पक सतर थनर्णे झह्रक्य आहे हीं लाणीय नयीनच उत्पन्न हाली आहे. ह्या शाख्याचा लन्म गेल्या :तकाऱ्या उत्तरापीत झाला. अर्चे एक परस्पर उपक्तारी ध्गरू निघणे दास्य आहे. सश्ी लाणीय विदाच्‌ शछोफांना सस्टृत मापेच्या अम्पादापादन झाली. सस्टत मापेच्या '्वाधूल- पणामुळे तिला स्थजनार्नीच ““ गरीवांगमापा ” म्हणून थभोघली एवढेच नव्हे तर तिने आपल्या चाधूलपथानें परदेशीयांस ब परमापीयासही उितकीच मुरळ घादून मारून टाकले साहे. हिंदुस्यानांत मापाझास्त्र केव्दां आलेः--पात्यात्य देाठ भापारणख फारसें घुनं उमजले जात नाही. गेल्या शतकाच्या उत्तराघोत ह्याचा लन्म झाल्य साहे, हें वर सागितलेंच आहे-[ प्कोपिसाव्या दतकात पॉ काही नवीन शास्त्रे उत्पन्न झाली त्यामर्थ्ये मोधा छडी गणना क्सी झाहे, आणि िंदुस्थानांत त्याच्यानतर झा दयाऊाचा झिरकाच झाला सारे, इश्श त्योकाच्या सशवासार्ने ज्या कांही नव्या गोष्टी हिंदु लेकांच सामल्या झाहेत त्यामध्ये मापादयाखडशी एक आहे असे म्हणण्यास इरकत नार्ही, अन्बल इप्र्जीव सस्कत सापेचा अम्यास कारही पाश्वात्यानी मोठी मेश्नठ घेऊन केला. सर्व शासतरारचे सघ्ययन करण्यात वर्षानुबषे तवे खच केर्ली, त्याश्विवाय धन भ रिंमत किती येचर्छी इं काश विचारूच नका. द्य र वि पहिळे ] सामाम्य विवेचन-ऱय्याज्या. ७ प्रत्यक्ष ज्ाझणापेक्षा येदार्चे अध्ययन त्यांनी चागले केळे, हं सर्वे त्यार्चे अहण कवूल केलें पाहिजे, व कयूण कवूळ करण्यात खोट्या स्वदेश प्रीतीच्या कल्पमा आड येऊ देता उपयोगीं नाडी, त्या लोकांना सरकारचा पार्टिंभा, राज्यकर्ते म्हणून वाटतील ती सापनें च सामुप्री एकत्र करता येण्याजोगा अधिकार, वाटेल तितर्के घन बेंचण्यार्चे सामर्य्य इत्यादि गोशेंमुळें काश काही चाघतींत अचाट व सयादवच्य अर्शी कामे त्याना पार पाडता आरी. स्यामध्येच काम करण्याची त्याची सनावर इच्छा व र्जे कार्श काम करवयाचे ते॑व्यपस्थित्त, पूर्ण व सांगोपाग करण्याची हातोटी ह्याची भर पडली सस्कृत भाषेच्या अध्ययनापासून तिकडील लोकाना मापादासञाच्या अम्यासास फारच मदत शाली, व सस्कृतन्या शानापासून भाषाशास्त्रांत नवे नवे शोध होऊ लागले त्यामुळे थोड्याच अवधींत भापाशाखाची जीपासना चांगली होऊन सध्या सध्या तर त्यात प्रगति वरीच दियून येते. सिदुस्थानात भापाद्यास््र ज॑ आलें ते त्याच्यानंतरच शेय. ५६४ मापाशासत्र आले ” म्हणजे तरी काय ! त्याचा सर्थ थोडापा निराळा आहे सस्हत भाषेअद्दळ नियमबद्ध ध शास्त्रीय विचार करण्याची पद्धत हिंदुस्थानात फार पूवीवासत आहे. त्याकडे एका नंबीन दृष्टीमे पाहण्यास शिकविण्याची व त्या दृष्टीने प्रास शाळेल्या 'ेकताळ्यांची खण्िल मानवसृ्ीयदलची प्रमेय रवण्याची पात्रता आणण्याची कामगिरी श्या तील निक अम्यासानें वेली आहे हॅ परे. सस्कृत बोली म्हणून वापरणाऱ्या आर्य सोकांत मापाछाखीय विचार पुष्कळ चेळा चालत असत देवतार्चे स्तवन करणें, जीपन कलहात तिविच तापातून भोकळें करण्यासाठ निरनिराळ्या देवताची फड्णा भाकणें, निसगांमर्घ्ये होणाऱ्या मौतिक चमत्कारानी थक झोऊन त्यावर देवतांचा आरोप करणें, गोधन सापडून देण्यासाठी, दस्यूचा नाश करण्यासाठी, पुनघनघान्य सम्टेद्धि होण्यासाठी, देवताची मदत मागणे इत्यादि गोषी वेदाचे विषय असल्यामुळे मापाविपयक वाद त्यामध्ये सापट्टू नयेत ह्यात कारही आश्चर्य नाही. तरी पण कोठे कोठें उष्लेख सांपडतात. दहान्या मडळात वाग्यिपयक 'वांगभणी' देवतेचे एक सूक्त आहे, त्यामर्घ्ये वागदेयता आपलें साम्ये वणेन करीत आहे. * मी याटेल तें करीन, जाझणाचा क्षात्रिय, क्षात्रेयाचा ज्राह्मण, शंद्रासशी भाण द भाषाशास्र आणि मराठीमापा. [ प्रकरण करण्याचें सामर्थ्यं मजमध्यें भाहे ? वगैरे यढाईंचे उद्गार काढले भाहेत, माषा विषयक चर्चा जरी प्रथमप्रथमच्या मडळात नसली तरी द्श्प्पा मडळात सापडते. पाहिल्या मडळाच्या मानानें दद्दावे मळ पुष्कळ पुदर्चे डरतें, ह्यांच्या पुढचा दाखला थनुवेंदाच्या दोन सहितापैकी शप्णयधुर्वे- दाच्या साहेतेंत झाढळतो. त्यातच प्रथम माधाविपयक चर्चा मुरू झालेली दिसते. वागम्टथीसूक्तापे्षा कृष्णयनुर्वेदाठला दासला स्पशनाऐे, तेथील उताराच येथें देतो*--- वारे पराच्यव्याकुतावदत्ते वेचा इन्दमछुवश्निमांनो वाच व्याछायीते। सो$्बचीद्वर वुणे मह्य थयेप वायवे च सह ग्रुद्याता इत तस्मावेन्ववायवः सद सह्यते । तामिन्दी मध्यतो$्वक़रम्य व्याकरात्तस्मार्पिय व्याकृता खायुयते 1 ह रि ह्या यजुरंदीय उताऱ्याचा सर्थ खाली प्रमार्णे आहे --1*/ वाणी प्रथम असवष्ट आणि अन्यक्त स्थितीमध्ये होती, देवानी इंद्राची मर्थना केली कॉ बार्णाचे व्यक्त असे माग पाडले जावेत. माझ्यासाठी आणि वायूसारठी' एक! भाड्यामध्य सोम आणा, म्हणजे करतों भस तो म्हणाला. तो सोमरस भाड्यात ओतल्यानतर इद्र भागि वायू ह्यानी व!णीस व्यक्त स्वरूप दिले. ” ह्यातीठ वाणी प्रथम अव्यक्त शेती व नतर वायूच्या साहायमार्ने व्यक झाली इतफेंच महत्त्वाचें झाहे. दवानी इद्राची स्वाति करणें किंवा इद्राने सोम पिऊन तयार होणे इं वर्णन तेथील सघभील घरून व परपरायुक्त असल्यामुळें अर्पवादात्मक समजावयास काही इरकत नार्श. वायु सोम प्याल्य व सोमामुळे त्याला विशेष जोर आल्ण व त्यानें व्यक्त स्वरूप दिलें मनांत झापले हजारो विचार चाल्लेले असतात आत असल्या मुळें ते अन्यक्त असठात. वायूच्या साहाय्याने सुखाच्या खायूवारे त्या विचारांना आपण व्यक्त करतो. छी घ्यनाच्या उद्गम्नाची स्थिति तीच चरच्या उत्ताऱ्यात वर्णन केळी आहे सर्व धट वस्तूचा नियता म्हणून शाचा उछ्लेस केल्य आहे. कधी कधी इंद्राच्या ऐवर्ची आत्म्याचा उलेरत सापडतो. आत्म्यापायून भाकाद, साकाझ्यापायून वायू व वायूपासून शतर काहीं पदार्थ असा तृष्टीचा क्म सागतात, चायु किंवा त्याचा समा- नापी चास झा भाषेच्या व्यचतेच्या मुळाशी असतो. रः. पहिले ] सामान्य विवेचन -_व्याख्या, र चेदानवर फाल्क्रमाच्या दृष्टीनें ग्राह्मण ग्रथ येतात, ह्या प्रयातदी माषा- विषयक वाद पुष्कळ सापडतात. जाझण पथांची प्रत्ति हुल्यत, गरश- यागाच्या अभिदृद्धिसाठी आहे, व यश्यागाच्या प्रधान थर्णनायरोयर अगभूत दुसऱ्या कित्येक गोष्टींचे वर्णन त्यामध्ये येते, यशया करण्यासाठी पुष्कळ आचार्य विद्वान मडळी एकत्र यजमानाने रोवलेल्या यूपामोबर्ती निरनिराळे अधिकार चाऊविण्याकारेता गोळा होत असत, त्यावेळेस यश कर्मे मपाविथि होत असेच, पण इतफे विद्वान्‌ ज्ञाहण एकत्र झाल्यानतर काहीतरी विपयाउर चचा झाल्याचिवाय कशी राहणार १ यश ल्हान असो बा मोठा असो, तो पूर्ण झाल्यावर शेवटी इतिहास वगेरे सागत भसत, करी कर्धी मन उच्चारताना आलेल्या शब्दाच्या व्युत्पत्तीचा कीस काढीत वसत असत ऐतरेय ब्राह्मणात मैप, मानुप, जाया ह्या शश्दाची व्युत्पाति दिली माहे, तैत्तीरीय पदितेत रुद्र व बध हे फोण दोते दाचा विचार फेहेला माढळतो तैत्तीरिय ब्राह्ठणात ' अख ? “नड! इत्यादि शब्दाची व्युत्पाति दिलो आहे. काश कारही शाब्दब्युत्तत्त्या विल्क्षण ध मजेदार आहेत. विलक्षण व्युत्तत्या काढण्यात आपल्या बुद्धीचे सेळ दाखविण्यात त्या कपींना पुढुपार्थ वाटे, ब्राझणातील आचायांच्या भाप्राविषयक बादू- विवादात मापादयाक्ल आणि व्याकरणदाक्र किंवा व्युतत्तिशास्र शाची सरभेसळ केठेली दिसते. किंमहुना व्युत्पत्ति चांगली आली का मापाशाखात तरबेज झाला अशी त्याची समजत होती, ह्या तरेन निरुक्त क्ली अस्तित्वात आली ऐं सागता येईल दिवसे दिवस वेदाचा सर्थ दुर्गम झाला व तो सगतवार लवण्यासाठी निशक्त काराची मद्रत्ति झाली, पाणिनीपूर्व प्रसिद्ध माचार्य यास्क्र याच्या पूर्वीही कितोतरी निरुक्तकार होऊन गेले. नेरक्ताची एक निराळी झासा बनली व इतर श्ागेप्रमाणे ह्या शाखेचें ध्ययन पद्धतशीर होऊ लागळें अग्रामण, औदुवरायण, ओणेनाम, कात्यक्य, कौत्प, करोष्ठुकि, गार्य्य, गालवे चर्मश्चिरस्‌, तैरिकी, वार्ष्यांयणि, शतचलाक्ष, मौद्गल्य, दाकरायन, शाकपूणि, शाकल्य, स्यील्ष्ठीवि इत्पादि निरुक्तकाराचा उल्लेस यास्काचार्याच्या निष्कात झाला आहे. ह्यावरून मापाझास्रातीळ निरक्तिरूपी सरित्तवादचे मूळ आय सस्कृ्तींत किती छावबर पसरले माहे, हयाची कल्पना 6. १७ , मापषाशाज साणि मराठीमापा, [मकरण येई, यार्काचार्यानंतरथ्या विद्रान मंडळींठ पाथिनी, कात्यायन, पतंजली, दडी, मम्मट धगेरे माहेकारिक, असा क्रम लागतो. पुढे मापेच्या थप्पयनाच्या ख्षापोआप दोन दाखा झाल्या. एक येयाकरणांनी उयलली स दुसरी झाळकारिकांनी उचलरी, स्वरपक्रिया, प्रत्ययोद्यम हांची उंगतवार मांडणी य धयाखींय उपपत्ति यैयाकरणार्नी लावली. शम्द आणि अर्थ हझांचा सध, त्यांमर्थ्ये शेणारे फेरयदक व त्यांमध्ये ान्दाच्या भमिधा, लक्षणा च स्यजना या भ्रिविध व्यापाराने होणारे प्रकार, त्यांचे यारिकसारिक मेद' आलंकारिकांनी विशद फरून सांगितले. झससाले शर्व प्रयत्न संस्शतच्याच बाघतींत शाले असं नाही तर संस्स् तापायून उत्पन्न झालेल्या किया संस्ताच्या वरोपरीने भत्तित्यांत असलेल्या प्राकूत मार्पेतटी असले प्रयत्न झाळे मारेत, थडरुची, शेगचंद्र, फथायन ( कात्यायन ), म्रिधिक्रम, वगेरे वैयाकरणांनी क्षापापल्या परीने वरचा फेली आहे. *_ स्पाच्यानंतर मराठी भाषेच्या टापू याथयाचे म्हणजे प्रयम प्रथम थोडी निराशा होते. पहिल्या कर्मीत मापाशास््रावर कांही पांपडत नार्ही. धर्व कार्व्यांमध्ये व मेथांमध्यें वेदांतांतील घटपटादि खटपटच फार दियेन येते, माया, ब्रह्म, जीवात्मा, परमात्मा, जगत्‌, पाप, पुण्य, द्लोक, परलोक, स्वर्ग व नरक वगेरे विषयाकडे त्याचे लक्ष छागलेलें असें. त्यांच्या काव्यांत भक्तिरसार्ने ओंयंवलेली वर्णर्न च स्तवनें सापडतात. शावरून त्यांची किंमत कमी आहे असें नार्ही. मापाद्यासरांवील सिद्धांत नसतील, परतु वाणीच्या सामर्थ्याने, लेखणीच्या कौदयल्यानें मापेची त्यांनीं विलक्षण प्रगति केली, त्त्यांच सामर्थ्यं मापा तयार फरण्यार्चे होते, भाषेचा विचार करण्याचें नन्द्ते. मापा तयार करण्याचें कामच ज्यास्त महत्त्वाचे आहे, कर्वांना_*' शान्दसृष्टीचे ईश्वर ” म्हणून जॅ बद्ुमानारने_सबोधतात_ ते. शच. ष्टीने, काब्यकरण्याचं काम फार बिकट आहे, त्याला प्रतिमेची इश्वरी देणगी लागलत्ये; पण पाढीमाधून त्या काव्यावर टीका करणें इतर्के कांडी विकट नाहीं. तद्वतच ह्या शन्दसृष्टीच्या इंश्वरा्नी आपे रचनाकौदल्य खर्च करून भाषारूपी विश्वाची उमारणी केल्यानतर मग त्यांतील श्ववंथ दाखंविण्याकरतां व घागे घागे हुडकून कादून एकंदर पटाची घीण विदाद' करून दाखविण्याकरतां टीकाकार, माप्यकार, वेयाकरणी, आलंकारिक, गैरक्त पहिले ] हाभान्य विवेचन---च्याख्या.. शश इत्यादिकांची प्रदत्त हेते. भापेचें रानटी स्वरूप घालवून तिला सोंदर्य,- हव शन्दसूर्शचे इधर मातत करून "देतात, तेव्हां त्यांच्या म्रंथांत भाषा तिषयक वरची न सांपडली म्हणून कांडी विषाद वाटावयास नको. शानेश्वरणकनाथादिकांनी योगशाख्ान्तर्गत वर्णांची उद्गमंस्थार्ने दिर्ली आहेत. कांही कांडी ठिकाणीं मराठी भाषेचा स्वाभिमानपूर्वक उल्लेख केला आहे. '* देशी आगि संस्कृतवाणी | एका भावांची सुखासनी । उेमती तें आणि | चोखारा आरईरका? अशी “देशी ठेणे”मराठाची स्तुति केली भाडे, संस्कृतयाणी दृर्वे केल । प्राकृत तरी चोरापासून आली। 7 असो तु ह्या अभिमान झली ! वृथा धोली फायफाज ॥ असा अधिक्षेपकास रोकडा कवाय एकनाथानें विचारला आहे ब धुढेच “माझी मराठी भापा चोखडी ' अशी तिची प्रह्ठसा केली माहे, » झाच्यापेक्षां जास्त व्यवहारोपयोगी मापेचें वर्णन दासबी पांत आढळतें, फण स्पत्दा रज माजेची तप्त चद कणण्पल्द) कपत व्यवशर्यर उप- योगी पडेल अशा रीतीर्ने मापा कशी पेळावी व तशी पेळली तर मा्पेव सामर्थ्य फिती साहे शावदळचा तो विचार आहे. मराठीमापेच्या व्याकरणांत दादोबा तर्सटकर, गोडवोलेशाछी, चिप- ळूणकर, खैर, मवलकर, दामले, जोशी ह्यांनी परिभम केले झाहेत. प्रत्ये कांच्या व्याकरणात कांडी गुण, कांही दोष आहेत. व्याकरणांत जी एक ऐेतिदाशिक परपरेची शदता असते ती त्याच्यामध्ये सांपडत नार्ही. तर्सेच न्याय घ मानसशातर हयातील निपमांचा व्याकरणातील परिभापेस जो पाया खसती तोही फारसा दियून येत नाहीं, ह्याला कारण एकच असावेर्से वाटतें आणि ते म्हणजे मराठोच्या पूर्वीच्या सस्ृत व प्राश्‍त ह्या माषांश्यी जितका परिचय असावयास पाहिजे तितका त्याचा नसावा, व त्यामुळेच, त्यांनी लिहिठेली व्याकरण मापाशाखाच्या दृष्टीने इतकी उश्च उरत नाहींत, ही उणीव माण्डारकर, मागवत, राजवाडे व गुणे झांनीं दूर करून टाकली. क भकरणररें र्‍ण£क्ष णा भमापेची उत्पत्ति. माेची उत्पत्ति कोटून--तिर्चे मूळ कोठे माहे, ह्या प्रभ्नाचें उत्तर निरनिराळ्या रीतीनें देता येईल. मानसद्यासत्राचा व धारीरद्यत्राचा मापा- झास्रार्शी जो सवघ आहे त्यावरून प्टक उत्तर येईल, तर प्रत्येक धर्माच्या आद्य पुस्तकात सृष्टयुत्पत्तीविषर्यी जे कार्ही सांगितलेले असतें त्याकडे पाहिलें असता वरील पश्नार्चे दुसरंच उत्तर येईल, आपणास एवढे माहीत आहे कॉ, माषा प्टखावा मुलाला प्राप्त होते ती एकदम केव्हाही प्रास होत नार्ही. दिवसानुदिवस वडील माणसें, मोंवताळचीं परिस्थिति, ह्यापासून ते मूळ सार्ये माषा शिकत असते. आदल्यादिवर्यी राजी निजा सयार्चे व दुसर्‍्यादिवर्शी उडून पाहाश्र्‍याचें तों आपल्प मार्घेत निष्णात अशी फेब्हाही त्विति शोत नादीं. मापा हळूदळू मिळवावी लागते, इंश्वराने उत्पन केलेल्या आद्यपुरुषापाथन तदत आजपर्यंत एक मानधी पिढी आपल्या पुढील पिढीस दींच पक जिनगी ठेवते. व प्रत्येक पिढी त्यात सारखी मर टाकीत झसत्ये. तेव्ह्या सघ्याची मापारूपी जिनंगी हारूषास प्राप्त झेण्यास कित्येक वर्षे लागलीं आहेत. आता त्या त्या मानार्ने जर्से जर्से आपण मागें जाऊ तसे त्से मापेचे स्वर्छ़ स्कुचित होत ताईल, झादिपुरुषाची मापा भगर्दींच लहान असेळ, जसजशा त्याच्या गरजा खादठ जातात किया जसजसा त्याचा ईश्वरनिर्मित सुर्शीतील पदाथीरशी संघ येत जातो, तसतसा त्याना नावें देऊन त्याचा विच्छेद वरण्याची त्याला इच्छा होते ह्या बायतींत घार्मिक मताचा पगडा आपल्या मनावर कसखू देता उपयोगी नाई. काहा धर्मात अर्ये सामितलें साहे कॉ, मापा ही ईवराची देणगी साहे. ती इंच्वरनिर्मित आदे. मनुष्याच्या प्रयत्नाचे फल असे तिच्यात काहाच नाही. परिपक दडेस सालेली, सागोपाग तयार झाठेली अशी माप इंश्रराने भागल्या आवडत्या लेकास दित्टी. स्विस्ति मता- भमाणें भादिपरप आदम दा ईश्वराचा पुत्र आहे, ईश्वराने त्याला मारली भै. . र । भापेची उत्पत्ति, * शड हुवेहून नकल म्हणून तयार केलें. , रर्प्बाबर असलेल्या पुरीच्या कणापासू न त्याचे शर्गार तयार केळे आणि त्र्याच्या आंत जीवितसार ओतले, त्याच्या उपयोगासारडी च सुखासार्ठी त्यानें ' प्रकाश अद, दे! म्हटले आणि जिकडे तिकडे प्रकाश झाला, तदतच वाणीचें झालें, अद्या प्रकारचे वर्णन थहुतेक धघर्मींच्या ग्रंथांत उत्पत्तिकांण्डांत सांपडावयार्चे, उत्पासिकमांत आत्म्यास प्रघानपद देऊन त्यापालून भाकाद, आकाशापासून वायू , वायू- पाप इतर असे सांगितर्ले आहे. मनुस्मृतीच्या पाहेल्या (सुट ) अध्यायांत हाच कम दिला आहे. विरा पुरुष मन उत्पन्न करतो च इतर सृष्टि मन उत्पन्न करतेः--- क ै « मनः सृष्टि विकुरुते 'चाद्यमानं सिस्क्षया आकाशं ज्ञायते तस्मात्तस्य शब्दे गुण विदुः ॥ ७५ ॥ आपल्या इकडच्या अंथांत मापा ईश्वराने उत्पन्न केली असें प्रत्यक्ष बर्णन नसून भाषेचे मूळ जो शब्द किंवा घ्यानि किंवा स्फोट ह्याची उत्पत्ति कंठी असे माहे. उपनिघत्काळी वाणी आणि करबेद यांचें समीकरण ब्रांधर्ले गेलें. अरग्वेदाल प्राप्त झालेल्या मइत्त्वासुळें किंवा घरग्वेद म्हणजेच तेवढे घांगले चाश्मय अशी समजूत असल्यामुळे क्रग्वेद म्हणजे वाणी अशी समजूत होऊन बसली. “' अथाध्यात्मे वागेवक्‌ प्रायः साम ” किंवा '' वाग्वाव माम्नोभूयसी घाग्या 'ग्वेदं विजञापर्यातते ” ह्या विघानांच्या मुळाशी तीच समजूत आहे, मन, प्राण आणि वाक्‌ ही तीन भात्म्याने झापल्याला अन्न म्हणून निमीण केलीं, “यः कश्च शब्दो वागेव सा ” आणि तयो लोका फत एव वाक्‌ ” असल्या वाक्यांत वाणीची किंवा भाषेची व्याप्ति किती समजली भात होती इं दिवन येतं. व्हग्वेदानतर उत्पन्न झालेलें युर्बेद- सामवेद्यादि सर्व वाव्यय वाणीच्या टापूत आणलें. हे. संवषा येदाना वागेकायनम्‌?” ह्यावरून दिसते. बृष्ददारप्यकोपनिपदांत व इतर व्याकरणम्रंथांत बाणीस कामचेज कल्पिली आहे द स्वाशकार, वपदकार, स्वघाकार हे तिचे स्तन आहेत, व त्यांवर देव मनुष्य घ पितरयोनी पोसल्या झाहेत, -, - अशा तर्‍्हे'दी. कोठे अलकारिक तर कोठे धदासय अर्शी मापेच्या किंवा बाणीच्या उतपत्तीवद्दळ घर्णर्ने सांपडतात, मनुष्याचा स्वमाव कितीहे अदाळू'असस्ग तर्री पारिषक्त झालेली भाषा इंश्वराने मनुष्याच्या, ताज्या शश मापाशाख थाणि मराठीमापा. [ प्रकरण दिी, अया प्रकारच्या चिदांतायर त्याचा विश्वास मसर्णे शक्‍य नार्ही. कारण, प्रत्यक्ष जे झाढळतें ते त्याच्या विय्दध पते. याणीमध्ये किंया मापेमप्ये इर निर्शितत्य थाहे. नाकबूल कोण करील ( परंतु ते कोणत्या दृष्टीनं ! यावत्‌ वस्तूचा भिर्माता इंश्रर आहे. देवापासून तों फीटकापर्यंत, राईपायन पर्यंठापर्यंतच्या वस्तूंवर त्याची सरा साहे, त्याच्या इच्छेश्रियाय यारा घाइत नारी, झाडाचे पान हालत नाष्टी, योडणारा उत्पन्न करण्यास, नंतर प्याने उत्पभ्न करण्याचें सामर्थ्य द्दवेण्यास व सामर्थ्य दिल्यानंतरही त्याचे तोड हशास्प्यास शश्वराचें अधिठान पाहिजे. त्याच्या मर्नांत विचार येण्यास ईश्वरी सत्तेची खपेश्या लागते. कर्ता करविता तोच माहे, मनुष्य म्हणजे त्याच्या पुढे प्टक याहुर्ले माडे, थ त्याची प्रत्येक हालचाल तो आपल्या टदातांत पू घरून करीत असतो, तो त्याच्या हावून र्य ' कामे जगाच्या योगध्ठेमासाठी करवून घेऊन सखापण पुन्हां नामानिराळा राइतो. तेव्हां ध्या किंवा सल्या सर्वमान्य शविदातांप्रमाणे भापेच्या उत्पत्तीम्ये व नंतरच्या णोरदार जिवतपणांतरी ंणचा कतृत्यपपणा वराचसा झाहे. मत्येक कार्यास इतर जर्शी उपादान समवारयादे कारणे लागतात तसे शंव्वराचे सघिष्ठानशी रागते, इं सर्व खरे आहे. ह्याच्या विरूद्ध न काढणें म्हणजे इश्वराच्या प्रत्पछ अस्तित्वावर गदा आणण्याचा भारोप पतकरणे होय. परंतु ह्या धिद्धांता- खर नजर ठेवून चालावयाचें नाहीं. हाच सिदांत जर ठाम समजून गळ्याशी बांधला तर सर्वच आाटोपर्ले, मापेच्या चावतॉतच नन्हे तर इतर यावतींतही मनुष्याच्या भरयत्नास कांडींव वाव उरणार नाहीं. शंखराने मनुष्य भापली प्रतिकति बनविली, त्याअर्थी सर्व शक्तीत व अर्थात्‌ निर्माण- सर्कतीतशी मनुष्यानें आपल्या निर्माणकर्त्या नभवळ जवळ जाण्याची भापली सयारी दाखवावी यक्ींच शंश्रराची योजना असली पाहिजे. माषा ही शश्वराची देणगी आहे असे जे मतिपादितात त्यांच्यावर तकंशालांतर्गत पक आपलच येते. तीवर त्यांना उत्तर देतां येत नार्ही. एखादा शिक्षक जपल्या बहिऱ्या व मुक्या धुलांना शिकविण्याकरता ल्याममाणं त्यांना पचतीळ व लवकर उमग्तील सश्ा चिन्हांचा कोश -तयार करतो त्याप्रमाणें शरानें आरदिमनुष्या शिकविण्याकरतां एकादा दुसरे ] - मापेची उत्पत्ति, श्ष्‌ यश तयार केला किंवा कसे ! मापा ही इं्रररानार्मित नाडी कारण मुळे जन्मास येतात ती मापेश्रिवाय येतात आणि मुकेपणापासन तों अगदी आतिशय उत्तम अशा वस्तुत्वापयेत मजल फेवळ झयापल्या मयल्नाने ब भोंबतालच्या परिस्थितीच्या मदतीनें पोहोंचावितात, तेव्हां ह्यांत भतुष्पनिर्मित कांडी तरी असलें पाहिजे, भापेच्या उस्पर्तीत, वाढीत मनुष्याचा व्याक्ते झ्या नात्यानें हात असतोच; पण तो सुद्धा इतर समाजाशी णर त्याचा सर्बघ न जाला किंवा सहवास न घडला तर फुच- कामाचा ठरतो, पूवी एकदा भापेसवर्धाचे 'गूद आहे तरी काय ६ जाणण्याची इच्छा चीनमधीळ एका बादशयाह्वास झाली. त्याने त जाणण्यास एक प्रयोग केला, एक मूल जन्मल्याबरोबर त्याच्या गणगोतांतुन त्याहा उचलून लांब्र एका ओसाड जागेंत पहार्‍्यांत ठेवलें, त्याच्याथी कोगाचा संबध येऊ नपे, त्याच्या नजरेस कोणी पड नये, त्याच्या कानांवर कोणाचा दाब्द पडू नये अशी कडेकोट व्यवस्था केळी, खाण्या- पिण्यास मात्र कोणत्यातरी अदृश्य रीतीर्ने त्यास पोचते फरीत अते, असा क्रम पुप्कळ वर्षे झाल्यानंतर त्या मुलाला एकदम बाहेर माणले, तो प्रथम त्यानें 'व्यॅकस' असा शब्द उच्चारला म्हणतात, व त्याला सावयास दिले त्यावेळेस, गडगड करण्याचें त्याने यांबावेळें,. हा. पयोग आदशाह्यने केवळ मौजेखातर केल्य असेल. पण त्यात ईश्वराचा किंवा मनुप्य- न्यक्तीचा मापेच्या उतपत्तींत किती हात आहे, इं दिसते, असाच एक पयोग मोंगळू घाददाहाने केला होता अस म्हणतात. तो मनुष्य, ट्ेटोच्या साणसासारखा शरीरिक सर्व अवयबार्नी पूर्ण वाढ झालेला पण बुदि, समजण्याची पात्रता, यात मातर हद्दन अभकासारसा, मसा बाहेर आला, त्याच्या माषेच्या व इतर बाचर्तीत उत्पात्ते च वाढ व्याटि ह्या नात्याने स्कलकोंड्याममागे राहिल्याबर होणे शक्‍य नाहीं. व्यक्तीच्या सवोगीण विकासास समाजाचा सइवास अगर्दी जरर आहे. मापेच्या उत्पत्तीचा उलगडा फरतांना असलेच एक दुसरे कारण पुढे मांडण्यांत येते, कदाचित्‌ मापा श्राची देणगी नसेल, परदु सृष्टि उत्पन्न केल्पायग्रेयर जो एक मनुष्यांचा पडिला समाज असेल त्यानां भापआपस्रांत समा मरवून आपल्या सोयीकरतां कारही शन्दांचा समूह तयार्‌ १६ भाषपशास आणि मराढीमापा, * [ प्रकरण करून, फाोडीतरी नियमाने आपली थोली ग्रापून, मापेखयर्घी आरम केला सरावा, ह्या मतातदी फारसं तथ्य नाष्टी, फोणीदी घुढमार्ने सादि पाढू दाफत नाष्टी च भापेच्या यायतीत तर समाजाला सादि पाडता येणारच नाष्टी, “सकेत' उत्पन्न रणे म्हणजे एक सादि घाल्णे आहेव समाजाच्या आपांज्या थाटेरचें काम आहे. धर्गाच्या वायतींत रादि पादतां येईल, राजकीय चायतीत एपा मनुध्याचा शब्द फायदा स्हणून पाळला जाईल, सामान्य जनतेस तो आवडो यथवा न झायडो त्याच्या आवडी निषडीचा राजसत्तेपुदे प्रश्न नरातो, पण & झार्छे इतर चावतींत. भाषेच्या चावतीत धार्मिक सत्ता अथवा राजसत्ता अगदी लगळ्या पडतात, अम- क्यारनें भमका ॥ब्द अंमक्याच तऱ्हेने उभघ्यारल्य पाहिजे, अमकाच स्वर काढला पाहिजे, अमक्या शब्दाला अमकाच अर्थ पादिजे असे काडी नियम कोणास फरता येणार नार्दीत. मापादेवीचा सचार नेष्टमीं तिच्या स्वैरधरत्तीन चाल्लेला असतो. तिल कोणाचीही बघर्ने सइन दोत नाहींत, फार तर ती आपल्या भक्तांना आपल्या सग्रावर नानात'देची भूषणे घ'फून आपल्या नेज्नाचें पारणे फेडण्यास मुमा देईल. ती कोणा राजाची अथया धर्मगुरूची, अथथा समाजाची, इतर्केच नम्दे तर प्रत्यव्ठ शश्वराचीही सत्ता झापल्या थर फवूल करीत नाही, भाषेच्या उत्पत्तीविपर्यी जे दोन सिद्धात पुढे आणण्यात येतात त्याचा येथवर सिचार झाळा व दोंपिकी कोणत्याही मुद्यावर विसयून भाषेच्या उत्पत्तीचा उलगडा नीटसा दोत नाहीं असें दिसून माळे, उत्काति सिद्धा तार्चे आपल्यास ह्या गोष्टींत कितपत साहाय्य होतें हें पाहू सप्पा सर्वीना ९ कपूल आहे कीं, भनुष्य माण्याचें इर्ही णें स्वरूप आहे ते एसार्णकी त्यास भात शाळे नाहीं. प्रसिद दारास धक डार्विन ह्याच्या मतांप्रमार्ण मनुष्यप्राण्याचे पूर्वन वानरें ठरतात त्याच्या रूपापायन इळूर्ळू उत्ताति हेत दात मनुष्याच्या सुदर रूपापर्यंत आळे झाडे माघेच्या बाचतीत झापल्या ह्या पूवजाची मजल केवळ 'चिरचिर' असा अवाज करण्याच्या पलीकडे गेली गव्इती, एवढे खरे आहे काँ, चाकीच्या प्राप्यामष्यें साणि ह्या मानव पूर्व मर्कटामध्यें बुद्धीच्या परिपकदर्दोंमर्थ्ये कार अतर आहे. उपजत घुद्धि किंवा परिस्थितीर्चे छान 'इतरांच्यापेक्षा ह्या प्राण्यामध्ये ज्यास्च सापडते. दुसरे ] पगलिपऐेची "उत्सत्रि. श्ग्णा सै अत करणातील विकार, विचार व माव व्यक्तकरण्याकरता. निरनिराळ्या तहेचे आवाच उत्पन्न करण्याचें शान त्याच्या डोक्यांत असते मनुष्याच्या झारीरिक स्वरूपाच्या चाबतीत जर आद्यपणा ह्या मर्फटास (दिला जातो, तर मानवाने पत्करलेल्या चोळीच्या यावतीतष्टी आ[यपणा मर्कटाच्या मापेस का देऊ नये १ योलीचा आद्यपणा किंवा आद्यस्थरूप हातानें खुणाकरून आपल्या मनातील माव आपल्या शेजाऱ्यापाजाऱ्यास कळवून योगप्ठेमाचा मार्ग सुफर करून ठेउण्यात समजतात तर हॅ मापेर्चे आय स्वरूप-इस्तवि्षेप, नेनविक्षेप किंवा मुसावरील खायूमर्ध्ये फरक करून उत्पन्न केलेली मापा-मानवपूर्वजाजवळ कितपत सापडते ६ पाहिलें म्णजे झाळे माफरडे सकार्ळां आपापली लहान मुल खेळवतात, त्याना माडीवर घेऊन, घर केंकुन, "टऊमेकाकडे पेंकून बरोरे प्रकाराने जो एफ लडिवाळ पणा तीं दाखयतात तसा माणसास सुद्धा दाखविता येणार नाही केवळ आवाज उत्पन्न करण्याच्या शक्तीवदळच जर पाहिले तर मनुष्य आणि इतर प्राणी ह्यामध्ये काही फरक नाही, आपण कसे निर निराळे स्वर उत्पन करतो तते निरनिराळे स्वर कोणत्याही प्राण्यास उत्पन्न करता येतात एकसारखा एकादा स्वर तर कमी अधिक प्रमाणाने काढण्याची शाक्त ईश्वराने यज्चाजत्‌ सर्व प्राण्याना दिळी आहे. परतु एक- सुरी आवाजामे मिन्नमाव बाहर प्रकट केळे जात नाहींत तेन्हा त्या पकजिनसी तारेत कार्ही तर्री भेद उत्पन केले पादिजेत, तरच त्याच्या साहाय्याने मिन्षमाव प्रकट करता यतील एकसुरी भावाज उत्पन्न होताना ह्या भावाचाच्या मा्गीत कार्द तर्री अडथळा ठेवला म्हणजे झाें अडथळे ठेवण्याची साधनें ई-बरनिमित आहत परतु ती. वापरण्याचे शान च फोशल्य प्रत्येक माण्यानें मापल्या मगदुराप्रमाणे ब गरनाप्रमाणे दासवणें त्याच्या स्वाधीन आहे. मनुष्यापेशा खालच्या दर्जाच्या भाण्यास एकतरी आवाजात अडयळे ठेवण्याचे इतके साधत नाही कार्ड थोडे अडथळे हे ठेवू बाकतात व प्रुष्कळ तेचे आवाजही उत्पक्च करत्तात त्या णागाचा ; मकाशमुमाण भनुष्य त्याच्या मनातीळ माचे ओळखतो ॥वुदाइरणा -ुत्याचा भावान पेऊ-र्‍्याच्या गरगुरण्यात प्रकार आईत दुसरा वमनोळतीी , का पदत; ररगूजे तजरल पकमकात ,यव्यरणे , मधे, ९). शट * भापाशाळ थावि मराठीमापा. [ प्रकरण माणसाने कार्डने मारते म्हणजे दुसन्या तर्‍्हेचं गरगुरणे अधते, ते रडावयास लागले म्हणजे त्याचा एक नियळाच आवाज ाईर पडतो. दुसऱ्या कुभ्याशी माडावसास कुत्रं लागे म्हणजे च्या खरर्वापेा निराळाच आायाज 'ऐक येतो. ह्याप्रमाणे इतर प्राप्यार्चे. पत्त्याचीदी हीच गत. पदाची देणगी नसल्यामुळे किंथा असली तर अगदी स्वालच्या दर्जाची उदि सझसल्यामुळे ह्यापुढे मजल त्याच्याच्यानें मारवत ना. ते श्वरव रनुप्याच्या बाट्यास झाले भाहे, निरनिराळे स्वर सुग्वातून कसे यादेर पडतात ह्याचा सविस्तर 'ास्त्रीय भिचार पुढे येणारच आहे. सघ्या भाषणास इठकं समजलें क भावाज उत्पन्न करण निसर्गाने सवांच्या आटोक्यात ठेवल साहे. भायाचयाच्या मार्गात अडथळे ठेवून निरनिराळे प्रकार उत्पन्न होतात, ब अन्त करणातील 'भाव स्याच्या योगाने दाविले जातात. मनुष्याची स्वर उत्पन करप्याची अतरिंद्रिये झाडेत, तोटी हळू इळू उत्पन्न झाली साहेत. एक काळ असा टद्वाता कीं त्यावेळेस मनुप्यद्ती इतर प्राण्याप्रमाणे एकच स्वर उत्पन्न करीत होता. जसजसे दिवस जात चालले तस त्याला ह्या एकतानी स्वयच्या साहाय्यानें दोन्ही-सुस व दु ख-दाग्दबिता येत शेती एवढेच नव्हे, पण झापणास अपेक्षित सद्या दुसऱया इसमास बोल्यण्यात त्या आवाजाचा उपयोग त्याला करता येत शेता. प्राणिमात्रास जश्वी गर्माबस्था माहे तशी मापेसद्दी ग्मावस्या आशे. सक्त्मदर्शक यमाने जर गर्मारचें निर्रीक्षण केलें त्तर त्या गर्मोत पुढे उत्पन्न शोणाऱ्या परिपक्क अश्या प्राण्याचे सर्वत हेने परिषक्क अर्से एक चिमुकलं %प दृष्टीस पडतें. त्या ग्रर्मास सर्व स्थित्यतरावून व र्पांतरावून वाढीस खागण्यास व पूर्णत्वास येण्यास काळ जावा लागतो. किंवा ह॑ ज्याप्रमाणं प्राणिमातराचें अतिसक्ष्म स्यिठीतळे स्वरूप आहे त्याश्रमार्णे मुध्याने प्रथम उत्पन्न केलेला जो आरोदन किंवा आारटन स्वर त्यात आपेचं सर्व प्टकवटलेल मूळ पाइप्यास सापडते. त्या आरोदन किंबा शारटन स्वरात निरनिराळें प्रकार झाले. त्याचा पुन पुन उचार, त्याचे शौय उच्चार, कमी अधिक प्रमाणात उत्पन्न होणारे मिन भावाज, वगैरे > क्षेर]... नाणानमावेची उचित र रा शश मनुध्यांचे मापार सुरू करण्याचे प्रथमचे 'प्रयत्न भसे पाहिजेत: त्या पहिल्या मजुष्याचा* किंवा पहिल्या श्वमाजाचा 'त्राब्दयकोश म्हणजे ह्या 'एंकतानी सुरांचे पांच किंवा सद! प्रकार, साणि त्या अकार्रानी अंतःकरणांतील 'मावना दाखवितां येत ससाव्यात” सध्यांच्या इतक्या गरजा त्या ,पहिल्या श्रमाजाच्या नसाव्यात, त्यांच्या गरजा 'तात्पुरत्या अगदीं विशेपर्से भडेल अशाच असावयाच्या, त्या म्हणजे ज्याच्यावर जीविताचें अस्तित्व अवलवून 'रा्रावयार्चे सद्याच असावयाच्या, शुत्‌, तृष्णा, मय, आद्या, इच्छा, "सुस, दुःख इत्यादि भावना असाव्यांत, व ह्यांचा माव आपल्या निकट भसणाऱ्या ळोकांस कळविता येण्यासाठी निरनिराळे स्वर उत्पन्न केळे ज्ञात असले पाहिजेत, ह्याच्या पुढची पायरी म्हणजे इतर प्राग जसे स्वर उत्पन्न करत[त प्रसे 'हुबेहुध प्रतिष्याने भापण स्वतः वठवावयांचे ञगाथि त्या स्वरानुरूप त्या त्या प्राण्यांस एकमेकांपासून निराळे काढून नावे यावयाचा. कोणत्याही भाषेच्या अरवैमानकालीन सुधारलेल्या त्थितीत स्वरानुकरण व त्याप्रमाणें प्रात शाटेलें मामामिधान डं फारसे दिसून येणार नाष्टा. दिवसान॒दिवस बाहेर पडत असलेल्या शानाच्या नवीन नवीन झोथामुळें त्याच्यावर इतके थर पडले आहेत कॉ, स्वरानुकरणासबर्धी माहिती पार षुजली आहे. पर लर थोडासा मिचार केला किंवा घर वर दिसणाऱ्या गोष्टींच्या मांत जरा शिरकाव करून घेतळा म्हणजे समजून येईल काँ, मनुष्याच्या प्रथम दिवसातल्या शानाच्या पुंजीचा विचार करून जरप!हिर्ले तर त्यावेळेस स्वरानु- करणाशिवायस दुर्सरे साघन मनुध्याच्या हातांत काय होतें ! मुद्दा हा होतां सा कोणीकडून तरी दुसऱ्या माणसा!ःस आपल्या सनातील विचाराचा बोध करून देणे, समजा, कुज्मावदळ्चा किंवा गादवावद्दलचा भापल्या मनांतील इिचाराचा दुसऱ्यास योघ फरून देणे आहे; भाणि “कुत्रा भवा गाढव? से शब्द तर मारीत नाहींत. तर मग तो ग्रोध कसा करून यावयाचा £ जवळ जशी जर्शी साचनें असतील तसा त्यांचा उपयोग करून इष्ट साप्य झरून घेतां येईल, चिजकला साघन असलें तर त्या कल्पनेचा बोध करण्या- करतां कुभ्याचें किंवा गराढयार्चे चिभ काढून दालपिता येईल. कारी सुताचा जर उपयोष करावयाचा! म्हटले तर त्या प्राण्याची मेइमांची ७> लया 0000. र्क माषाशाज] झाणिपराठीमापा. [मकरण क्रायमची-कारशी तरी1म्रगतिठेपाची सवय-उदाशरणार्थ 'कुर्थे झापर्थ "शेपुट अालाविते किंवा चावा घेप्याचारठी धावते, आ्ाढव नेइर्मी झरफुर फरत» भंद्याच फाहीं तरी;अगविछ्ठेपाची खूण' करूनःत्या प्राण्यासप्रधी कल्पनेचा बोघ आप्रण दुसर्‍यास कलून देऊ तिसरे चाघन' ,स्वरुश्ादे !>कुत्त्याचा जो नेदेमांचा स्वर. मो, भो, किंवा ग्रादयाचे खिंकाळणें त्यासारता यरोवर "आचाज काढून प्राण्याची कल्पना आणून देणे प मापेल्या उत्पतीत पऱ्याच प्रघानत्वानें नादणाररे हे. अनुकरण तत्त्व "द्दान मुलाच्या भार्घेत तर फारच दिसून येते. ल्हान मुलास सापा काह एकदम येत साष्टी त्याचा शब्दकोद्य इळू हळू बनत जातो. त्याच्या दान्द कोशात जर एकाद्या वस्तूचा दर्शक शब्द नसल सर अनुकरणाने) अग श्िक्षेपाने, हाताच्या डोळ्याच्या खुणानीं, कोणीफडून तरी अर्घ्यासर्थ्या भाषेने भापल्या मनातील भाय आपल्या वडील मडळीस करून देताना त्या बिचाऱ्या मुलाची तेचा उड्ते मातर दे “माजर ह्या छब्दारते मूळ ओोळरगल नाहीं म्यँव म्हटलें म्हणजे त्याची त्याला प्रठीति हाते गाईस 'इम्मा म्हणून मुलाच्या भार्पेत शन्द मदे. * कावळा ? झला म्हटलें तर लहान मुलास कळांवयार्चे नाही कावळ्यावेदळ “ काव असा त्याला परिचित शब्द घातला तर त्याला ल्ख्पृक्न प्रफाश पडेल भूल आणि आद्यकाशिन पुरुष ह्याच्या माघ्रा दषिकण्यात पुष्कळ अतर आहे सुल!स त्याची चुकी सागणारा, चुकी असली तर्‌ सावरून धरणारा व जुकी असून देखी त्याचं कीतुक करून त्याच्या तोंडावरून हात फिरवून हझाबासकी देणारा त्याचा वाप किंवा कोणी वडील माणूस जवळ असतो, उसा त्या ५हिल्मा मनुष्याच्या ब्यावतींत कोणी नसतो त्याच्या चुका त्याला स्वत ला नद्या भडचणी य्येतील तशा सुघारांच्या लागतात अमक्या गोष्टीस अमके नाव अर्से एक सारखें मूळ आपल्या वडिलाच्यावडून घंडे घेत असर्ते च ह्या रीतीर्ने 'मापाशिक्षणाच्या रस्त्यावर मजल _ दरमजल करून थोड्याच दिवसात ज्य पळे ध्येय ग्राउ्ते चि ३ रि कः येथें एक शोऊ विसरून चालावयाचें नाई सी ही, भाषेला णन्माडा ठिचं सगोपन क्ररप्य़ाख स्वयुकरण कितीशी कारणीभूत इकत ] > न॑ "मिपा उत्पतिराफ म र्र झाले परी ते एकटेच 'तेयदे कारण"म्हणून 'ईगता ? येणार नार्ही; सर्द झब्दांची ह्यानें उपपत्ति लागणार नाह.'पकादा पक्षी रै," रॅव' असा शब्द करतो म्हणून त्याठा कारव 'म्हटलें.' दुसरा कु कु, असा' दान्द करतो म्हणून कुकुट म्हटलें, माजरास कोणी तोंड धुतांना पाहिले असेल म्हणून त्याला मार्जार म्हटलें, माजर गँव मव करते म्हणुन प्याला माऊ, माऊर्वा, मनुबाई म्हटळे, हें सवे सरे!' पण ह्या सदरासालां न येणारे अखे पुल्कळ शब्द सापडतील, सजीव प्राण्याच्या बावर्तीत प्रत्यक्ष रशरानुकरण' शकक्‍यतरी आदे, पेण निर्जीव अचेतन पदाथाच्या बाबतींत काय ? वत्यांना नावे फशी द्यावयाची ! तेंही कदाचित्त लक्षणा वगैरे प्रकार उपयोगात आणून वारता येईल, परठु भावना, इच्छा, मय इत्यांदे चिकारवाचक शब्दाची उपर्पातत क्ली लावावयाची ! मनुष्य रानटी स्थितांत असो वा. भुचारठेल्या स्थितींत असो, तो स्ववशवर्धन आगे स्वशरीरसरक्षण दी. देन कार्मे सारसीं फरीत असतो. किंबहुना त्याच्या आयुष्यातील ही दोन प्रधान गर्गे होत. स्वधरीरसरक्षण अन्न घेऊन, सकट टाळून, बौरे उपायानी करावयाचे असते, रानटी स्थितींत त्याच्यावर फसस्याप्रकारर्ची सकर्टे येत असली पाहिजेत ? जगलात रष्टात असल्यामुळे हि पद्मपापनच स्याळा पुष्कळ मीति मसावयाची, मापा. अवगत नसणाऱ्या पशिल्या माणसाने ज्यावेळेस काडगा किंवा तसलाच एकादा हिंस पाणि मापल्याकडे गेताना पाहिल्यावर भीतीनें गांगरून जाऊन प्रथम दाब्द कोणता काढला असावा ! अत,करणाच्या दत्तीवर जयरदस्त घक्ता बसल्यामुळे कारही तरी मावनापेरित ब विकारपघान छब्द चाहेर पडणार ह्यात काहीं वादच माही, तो मनुप्य काय झोरडल्य असेल |! लाड्गा ! छाडय़ा ! लाडगा ! अहे ओरडचा किंवा घावा ! घावा ! घावा, असे ओरडला १ का खाला आला । आला ! आला ! अहे जोरडला ' कारही तरी ओरडला ह सात, य जो शब्द आण्डला असेल तो भाचनामघान झयवा उद्‌गाणयधान ससावयाचा, म्हणून त्याला उद्गारवाचक म्हणावयास काश हरकत नार्ही, ब्याकरणाच्या नियमाच्या दृष्टीने छाड्या कदाचित्‌ नाम उरेल घ आला. धांबा वगेरे क्रियापदे उरतील, परत ज्या मावनेनें रे 'धन्द उच्यारले गेळे तिच्या दृष्टीने ते उदगारयाचक ठरले पाहिजेत. अशा रीतीने भावेच्या स्र भाषाशास्त्र 'माणि,म्रराठीमापा, [ प्रकरण उत्पत्तीच्या मुळाशी जशी स्वयनुकरण करण्याची प्रशाति सापटते. तीच भावनाप्रधान शब्द करण्याचीही प्रदत्त सापडते. पहिल्या मसुध्याचा शन्दकोश ह्याप्रमाणे अठकरणजन्य अको किंवा भावनाप्रधान उद्गारा- पावन होवो, त्याच्या कोद्याव दब्द फार थोडे असले पाहिजेत, आणि जसजसा त्याचा सघ मोंवताल्च्या परिस्थितीशी जास्त येऊ लागला, खच जसजद्या त्याच्या गरजा वाद ठागल्या ब झापले हृदगत विचार दुसऱ्यास कळविष्यास यडचणी जसजशा जास्त मास -ठागल्या, तसतसा त्याचा दाब्दकोड वाढला असला पाहिजे, » हा दान्दाचा कोश वाढतो कसा व वाढप्यास कारण काय होसात अन्दकोशाच्या वाढीर्ची कारणें थुप्कळच आहेत. एक म्हणजे मनुष्याची इच्छा, एकाचा पदायोला नांव नाहीं आणि त्याचा नावाने तर निर्देश करावयाचा. भग त्याला काडी तरी हेतुमेरित नाव द्यावयाचे आणि म्हणावयाचे का, ह्या दन्दास शा अर्थ झाहे आणि माजपायून ह्याचा हा अमुक अर्थ समजावा जाणि तसा त्याचा उपयोग केला जावा रूढीच्या लवरदस्त कचारटीत शब्द एकदा सापडला म्हृणजे त्याचा सर्वतोमुखी प्रसार होण्यास फारसा वेळ लागत नाहं. आता एवदे माज खरे कॉ, ४5 अस्मात्‌ शब्दात अयम्‌ अर्थ बोडव्य ” अशी रुढी चनून त्याप्रमार्भ दाब्द बनण्यास कारही तरी परित्याति अमुकूळ लागते. नर्वे नाव पदार्थाल् द्यावयाचें म्हणजे वरच्या नियमाप्रमार्णे मनुष्य देतो हें खर माहे, तरी पप त्याबरोबर छेदी स्वर आहे. क॑ नाव देणाऱ्याच्या मनावर नाव देण्याच्या चेळची पायिल्याति पारेणाम केल्याविना रहात नाहीं. त्या पदार्थांचे दुसर्‍या इतर पदार्थात नानातऱ्हेचे सवध येतात त्याच्यामध्ये कित्येक तऱ्हेची खाम्ये भाढळतात, ह्यातून कोणत्या तरी सनघाचा, सहवासाचा सथवा साम्याचा-सारग्वेपणाचा आघार घेऊन, एकमेकात मिसळून वगैरे नानातऱ्हा करून नवीन पदार्थांचा नामकरण तिघि पार्‌ पडतो, मान जे काही होतं ते उघड रवार्ने समाबिमा भरवून वाद. विवाद यगैरे हेऊन न झोता नामकरण करणाऱ्याच्या मनांत शसरीतीने शोत असते व त्यां सर्वांदा इृत्र्‍य परिणाम म्हणजे तो “* अरमाद्‌ झन्दात्‌ झयम्‌ अर्थः मोडन्य- ? अशा श्वकेतास भारम करतो हा झेप. तिसरे ] १ ८५ "य्णोत्पूत्ति.> ,»:- र्र पदायीच्या नामकरणाच्या मुळाद्यी जे संबंघ असतात - त्यांच्याबद्दल, माषाशास्त्रवेच्यांमध्ये मिभमृत आढळून येतं. कार्डही लोक सर्व संवघाचा भाघार "रूपक? आहे म्हणतात, तर कांही “भतिदयोक्ति? आहे अर्स म्हणतात. दोन्दी मतांत फारशी तफावत नाहीं. भाषा ही अलंकार-मूलक असते व सवे अल्कारांच्या मुळाशी “झतिशयोक्ति असते. सर्व अलकारांचा अतिरायोक्ति जसा कार्द प्राण असतो. ' मम्मटानें दद्दान्या उल्लासांत * अतिशयोक्तिरेव प्राणत्वेन अवतिष्ठते तां घिना प्रायेण5लेकार्त्वायोगात्‌ ? असे म्हटलें आहे. रूपक घेतें काय किंवा अतिशयोक्त घेतली काय दोन्हीची शब्दाच्या लाक्षणिक अर्थावरच उभारणी केलेली असते, तेव्हां रूपक मुळाशी असतो किंडा आंतिछयोक्ति असते अस म्हणण्यापेक्षा दब्दाचा हाश्चणिक अर्थच मापेचा पुष्कळ अश्याने आधार असतो हॅ म्हणणे जास्त शास्त्रशुद्ध ठरेल. "न कब्दाच्या सख्येची चाढ आणि तिर्ची कारणे ह्याचा निराळें ठिकार्णी वद ब अर्थभक्रिया' ह्या सदराखाली सविस्तर विचार येईलच. मापे च्य उत्पत्तीशी शब्दाचा जेवढा सवध येतो त्या दृष्टीनें थोडासा उद्दापोह ह्या. ठिकार्णी करावा लागला, पकरण ३ रें विरका यणात्पाति. भाषेच्या उत्पत्तीविपर्यी आपण एथवर विचार केला, आता त्याच्याही जरा पलिकडे जाऊन मनुष्याच्या तोंडाच्या आतीळ भागात इंश्वराने काय रचना केली आहे, कीं जिच्या साहाय्याने त्यात्या निरनिराळे आवाज कादवा येतात आपलो भाषा बनविता येत्रे हे पाडू. मनुष्याच्या सुखामध्यें सूर काढण्याचे एक यनच आहे, व त्याची रचना थेट एकाद्या वाऱ्याच्या मात्याने चालणाऱ्या सुस्वर वाद्मासारखी आहे. केवा वस्तुस्थिति कदाचित्‌ उलटीच खरी असेल, मुखातील बाज्याच्या हारमोनियमवरून इली प्रचारात र्ड माषाशास्त्र आणि मंराडीमापा- [ पकरण सझंसठेल्या तकटंषी हारमोनियमची कल्पना मनुष्याने काढली असेल. असो सुखाठी * यांत्रिक रचना काय आहे ह पाहणे आहे. हा _ ब (>) डे गा सर्वाच्या मुळाशॉँ फुफ्फुसे व्यहेत, ह्याच्या | साहाय्यानें मनुष्यास श्वासोच्छ्वास करता येतो. ह्याच्या सुत्थितीवर मनुष्याचे जीवित सर्वस्वी अवळरून झाहे. ४ फुफफसे चांगला तर जीवित चागळें, नाहीं तर सवे व्यर्थ, थाहेरील इव, डर ह्याच्या सहाय्याने आपण आत घेतो. आणि &€ शट चाहेर सोडतो. शवा बारेर सोडताना निरनिराळ्या शी स्थानातून किंबा निरनिराळ्या पोकळ्यातून त्या इवेला सॅचून आपण स्वर काढतो. फुफ्फुसास न्गाभूनच दुसरी एक शासनलिका भाहि. हिच्यावून इया केवळ आत बाहेर जाते ह्या नल्कित कार्टी अडथळा झाला म्हणजे आपणास ठसक्य डागतो. ह्या नलिके नतर' दोन पोकळ्या आहेत. श्वासनलिकितेन इया किंवा श्रास पद्दिर्या पोफळीप्यंत येईतोपर्यंत निधिकार असतो. ती इवा किंवा श्रास ह्या रूपातच असते. पण पदिल्या अपोकळींत झाल्या बरोधर फाड तरी एकसुरी सवान उत्पन्न करण्याचें त्या पोकळीच्या साहाय्यानें सामर्थ्य येते. त्याच्या घुढची जी प पोफळी आहे तिचा एक कायमचा भाऊकार ठरलेला नाशी. घाटेल तसा ञाझार तिला देता येतो. लावून याहेर वेशाऱ्या इथेच्या मानाने द्दी दुसरी प पोकळी ल्दान किंवा मोठा आळार घेते व त्याममार्णे उब्चारठेल्या न्वराचा सवार किवा पिझार होतो. हीं पोकळी फार महत्त्वाची साहे. स्मराचे जें प्रका २ झाले झादेत ते ह्या पोकळीच्यासळे जिव्हेच्या पाठीमार्गे जो एक मौकळा माग आहे तो सव ह्या पोकळीच्या ताऱ्यात आहे, श्रासाला जे विविघ प्रकार होतात व त्याप्रमार्णे विविध फट्य, तालव्य, याष्टघ, वरे मावे मिळतात ता नार्वे निळण्यास आारम ह्या पोकळी घासून होतो. स्थरोघारात मुखातील सर्वे भवयव पोडायहत म'ग घेतात, ह्या “काकल्क? मण्यापासून ओंडाच्या शेवटच्य! मागापर्यंतच्या मागाला उच्चाराच्या दृष्टीने सुस्व ही सज्ञा दिली आहे. बव व्या भागातील खर्व अवयर्वांचा उपयोग स्वरोघाराच्या कामी करावा लागतो. सापल्या तिसरे ] *वणोत्पसि. ्ि गळ्यांत जै हाड पुढे आलेलें दिसते त्यालाच '* काकलक 77 मणी 'अशी पारिमांपिक संशा आहे. ' “1 प ठ् ह्या मतरची पायरी स्वर आणि व्यंजने उत्तन्न करणें हदी होय, स्वर आणि व्येजनें ह्या दोन वणोत उच्चारण्यास स्वर सोपे आहेत. तेव्हां च्यंजनांच्या अगोदर त्याचा जन्म झाठा असला पाहिजे. स्वरांमध्यें सुद्धां साधे स्वर झाणि सयुक्तस्वर अशी यिमागणी आहे. साधे स्वर म, ४, उ आणि ह्यांच्या एकमेकार्शी मिश्रणाने किंवा दौ्घींभवनाने संयुक्त स्वर उत्पन्न होतात. स्वरांमध्यें ज्याप्रमाणे उच्चाराच्या सोपेपणामुळें भ, इ, हे स्वर स्मतन कल्पिकळे गेळे व ग्राकींचे इतर स्वर ह्या तीन मूळच्या स्परांतच सर्धानें बनले गेले त्याप्रमाणे व्येजनांत 'म्‌? हँ स्वर उच्चाराच्या सोपेपणामुळें अगोदरचे सभजलें पाहिजे, केवळ दोन्ही ओठ मिळून नाकातून जोरानें हवेच्या लाटा कंठाच्या मधल्या ग्स्त्यानें वाहेर सोडल्या म्हणजे 'म' चा आनुनासिक उच्चार निधतो. तेव्हां हे चार-अ, इ, उ श॑ तीन स्मर वध म्‌ व्यजन शे पहिले वर्ण आहेत. ह्या अ, उ, म्‌ घरणी मिश्रण अभ ह्या झार्यलोकाच्या अतिकाय पविम मानलेल्या वर्णात सारे, सर्व घेदांतीळ चचारचे, त्राह्षणात वर्णन वेलेल्या यशसस्येचें गित य पुढील पिढीच्या आयेसस्कतीरचे एकीमवन ३ शब्दात सापडत, ३ दाब्दाला एकंदर िंदुलोकांच्या शास्त्रांमध्ये इतक महत्व आहे. कॉ जर ३% आणि आर्यसस्हति एकच आहेत म्हटळें तर वस्तुस्थितीस सोडून हेगार नां, उभनिपदात व त्यावर उभारलेल्या पौराणिक वाढ्ययात ज्या निरनिराळ्या देवता अ, उ, म्‌ ह्यांतील प्रत्येक वर्णारशी सलम केल्या आहेत त्याच्या मुळाशी वरी च आहे, तेव्हा घा्मिक समघुतीरने नरी पाहिलें तरी 3३% ह्या शब्द लोकानी प्रथर उपयोगात सझाणल्य ससावा य सवे पावित्र्ययोतक अर्थ त्यात घातला असावा. असो. 3७% शब्दांचा आपल्या प्रस्तुत्त मुद्यार्धी सवध इतकाच असल्यामुळें झालें इतके पुरे झफोणताद“ी उध्यार करण्याची मनुभ्यास इच्छा झाली पाहिजे भाणि इच्छा फळा आाणण्याकरतां प्रमत्न फेठे पाहिजेत. प्रयत्न करतांना “काकळक' मण्यापासन झोडापर्यतचे जउयव उपपोर्णी पडतीलच, इच्छा किंवा विचार शोणार ते इदयांत होजार किंवा डोक्यांत होणार, परंत रर माषाशार ज्मासि-मराठीमापा, [. प्रकरण शब्दाच्या अपा अव्यक्त र्पितीत्त राहणार य 'काकलक' मज्याच्या पली- कडच्या टापूत ससणार. म्हणून प्रयत्नाच्या व्यक्त य थब्यक्त *्यितीत त्यादा दोन प्रकार दोतात. काई प्रसत्न आम्यनर असतात व कार्टी आाह्य मसतात. आाम्यतर प्रयत्न अन्यक्त त्यितीत ब बाह्य प्रयत्व व्यक्त स्थितीत असतात, घाटे तसा आकार पेगारी'च'पोकळी जी वर सागितसी तिच्या टप्यात शाप आला स्टपजे आम्यतर प्रयत्नास चाह्य स्वरूप मिळते. तोंडाच्मा पोकळींत तेव्हा श्वास किंवा इवा खेळते, त्यावेळेस मात्र त्याला पूर्ण बाह्य स्वरूप प्रात होते. आम्यतर प्रयत्नात जयी पोकळी कमी जाल्त होशंल तसे. आणग्यी चार प्रकार होतात. स्रष्ट, इपत्स्रष्ट, सरत, विद्वत असे ते व्वार प्रकार आदेत, झाचा अर्थद्दी स्पष्ट आहे. बाह्य प्रसत्नात पोकळी कमी जास्त झोण्याचा किंवा दुसऱ्या कह्या्द्ती स्पर्श दोण्याचा प्रश्न नसल्यामुळें तोंड कमी किंवा जास्त उघडण्याचीच तेवढी बाय असते. कमी उघडले तर उच्चाराचा सवार होईल, जास्त उघडले तर विवार होईल. अश्या रीतारने चाह्य प्रयत्नात दोन प्रकार सद्त व विश्वत म्हणून होळ शकतात, सुर्ढे व्याकरणात ऱ्ट्स्व, दीर्य, व छत हे ज्ञे प्रकार मानले गेले ते सरत, विडतास दुसरी नाचे साहेत. सम्हृतमध्येंच स, इ, उ हे झादस्वर सापडतात असं नार्ही, जगातील' कोणतीरी माषा धेक्ली तरी तिच्याठील मूळचे स्वर देच तीन खापडतील. बाकीचे स्वर सयुक याहेत. सयुक्त ब्यजनात ज्याप्रमाणें एकापेक्षा अधिक न्यजनं भाग घेताठ तसे खयुक्त स्वरातरी एकापेख्रा अधिक स्वर माग घेतात. काहींत सभि शोतात, कार्हीत फक्त दीधीमवन होतं. चौदा स्वरापैकी हे तीनच मूळ ठरतात आ, ई, ऊ हवे त्या त्या स्वराचे दीव उच्चार किंवा सजातीय स्वराचे साधि होत. ए, ऐे, झो, यौ, हे विजातीय स्वराचे सांधे साहेत. “मझ ल ना स्वर म्हणावे किंवा नाही त्याबइल वादच अहे, कारण त्यात र्‌ आणि ल व्यजनोच्यार येतो. यद्ध स्पसच्या नतर ब्यत्ननमिभ स्वराची उत्पत्ति झाली असादी अर्‌ किंवा अल्‌ ह्यामघीळ अचा खोप कसून जो ऱ्हस्व उच्चार शदइतो त्यालाच दादोनस्क ल य्ड्णून नार्वे आददेत. चेड्दा स्वरात अ, इ, उ, नतर त्याच्या सधीने झालेले ४ सर, ऊ. छे, झो, मी ब नतर सह र जसा उत्पत्तिक्म लागतो. तिसरे, ] 1 यणोत्पत्ति. - :2 आन *'च्या उच्चारापेक्षा 'अ'चा उच्चार जात्याच दीर्घ होतो, ग्दणून त्रो 'भ! शीत्युक्तःस्वर असावा मक्ली श्रका काहीं बिद्वानाना झाली व त्यानी त्या 'स' चे पुन्हा एथकरण करण्यास सुरुवात केली. टे सर्व स्वर झाल्या- नतर अ आणि अः हे दोन राहतात, एकास अनुस्वार आणि दुसऱ्यास ब्रिसर्ग अशी सज्ञा आहे. सरे पाहिळें असता दोन्हीमध्ये प्रथम जो 'अ? दिसतो तो उद्चारसौक्यीस साघन म्हणून घेतला आहे. त्याचें खरे मतीक -, |, असेंच होईल. अनुसार म्हणजे प्रतिष्वनि किंबा पश्मादध्वनि.* ह्याचा उद्वार पूर्णत्वाने नासिक आहे तो एक ध्याने आहे. प्रतिष्मनि नाही. ध्वाने माम सापेक्ष आहे. पुढें येणाऱ्या न्यजनाप्रमाणे तो नासिक घ्यानि बदलतो. तो म्‌ चा किंवा ज्‌ चा उच्चार माहे म्हणून म्हणतात इतकेंच, त्याचा अमकाच एक ठरीव ध्यॉनि नाहीं. विसर्ग म्हणजे त्याग किंबा सोडणे. शा घ्यनी स्‌ चा किंवा र॒चा फरक झाहे असें व्याकरण सांगते बिसर्ग म्हणजे श्वासांचा म्रकार आहे. ह्याचा उच्चार 'इ? करावयाचा असतो प्रत्येक स्यानाच्या ताब्यात दिलेल्या न्यजनाच्या वगीत ष्ध्‌ छद द, यूथ फ्‌, भ्‌ सारखी महाप्राणोचारमिश्र व्यजन आहेत. ह्यामध्ये ोसाचे-पिसगाचिंच प्राधान्य दिसून येते, तेव्हा हे दोन्ही अभुस्थार आणि विसर्ग न्यजनाच्या प्राग्मावस्थितींत उत्पन्न होणे वाही शक्‍य दिसत नाहीं, न्यजनाच्या उत्पत्तीनतर त्याची वण लगली असावी भाणि नतरच ब्याकरणकारानी *्यजनाच्या पक्तीस ते बसू शकत नाहीत म्हणून स्वराच्या मालिकेत ओवून त्याची सभावना केली असावीसं दिसतें. स्वराची अद्या रीतीनें उत्पत्ति झाली स्वरानतर भतीराय अडथळ्याची जरूरी रागणाऱ्या व्यजनाची परपरा सुरू झाल्ह. बव्यजनें उत्पन्न करणें म्हणजे खर उच्चारण्यात जो एक मोकळा एकतानी खर बाहेर येतो त्साला निरनिराळ्या द्वारानीं वाहेर सोडणे, हारे काह तशी म्हणण्यासारपी नाहींत इं खरे, परतु बाहेर येताना र्‍्याप्रमाण रथाच्या किंवा गाडीच्या सडच णुकीसारडी किंवा मिन्न दिशा देण्यासाठी चाकावर ताफे टाकतात, त्तद्वव्‌ त्याच्या मागात ताफे किंवा अडथळे थाकावयाचे स्वर कधीं कठातून थेट बाहेर जातो, तर कर्षी,ओर्‍ठापर्यंत येऊन याचतो ब नतर याहेर पडतो. कर्घी जिव्हा त्याठा भडवते आणि तो टाळूच्या वरच्या भागास स्पर्धा करून चारेर पडतो. एट भाषाशाल् -लॉि बराडी मापा, [ प्रकरणे कषा त्याठा नाकांवून माट फोदायी छोगते, क्षी दारतांश त्याला झापटा संयंष साणापा छागतो; ह्या निरनिराळ्या पारिस्यितीत याहेर पडल्यामुळें त्याचे परिणामी निराळे झगदी परस्पर मिन्न शाल्यामुळें त्यांना नांबर निराळी दावी लागली, ब्यजनांच्या उत्पतीची याट अशा तऱ्हेने लागते, व्यंजनां- मप्येसुदां फांशी पूर्ण स्वंजर्ने आहेत, व वांश अपूर्ण सारेत. फां ब्पंजनांत स्वराचा थोडासा यास झाल्यासारखा दोतो. त्यांना झा3ण खर्थस्वर पुकूया सर्चः्यजने णू, फांद घ्यंञनामध्ये “म्‌? च्या उघाराचें प्रागल्प खरारये, सैडद्य त्यांचाष्टी पटक निराळा वर्ग बप्रेश, कंठ्य, तालव्य, दंत्य, मूधम्य, ओोउवय इत्यादि त्यांचे वर्ग झाहित, य, य, अर्पस्वर समजतात, इ गु, धू, द, त्य इत्यादि “स? ध्यानिप्रधान व्यंजर्ने आदत. व्यंजनामप्येदी कंठ्य व्यंजने सगोदर उत्पन्न झार्ली थसार्यात. नंतर थोष्टप नंतर दंत्य, नंतर मूर्धन्य थ पुढे दा, प, स उच्चार जसा क्रम व्यंजनी- त्प्चांचा असावा 'क' य्गोतीक व्यंजनापायनच 'च? यगोतीळ य्येजनें निघाली साठत, संत्कृतमर्थ्ये ग्यंजनाचा 'भम्यास' होणे म्हणून जो प्रकार आहे त्यांद 'फ' वर्गाबा अम्यास'वश्वर्गानेंच होतो. ह्यावरून क-वर्ग च- योच्या मुळाची असावा, त्याचप्रमाणे देत्प व्येजनांपासून मूर्घन्य व्यंजने निघाली असली पाहिजेत. त्‌, धू, द्‌, धू, र व्यंजने जरा जोरांत उधारी म्हणजे द, द, द, द्‌, ण्‌ वर्ण उत्पन्न होतात. 'सूर च्या लोडीत “तू? चा “दू? करारा किंवा'र्रच्या जोडीत'न्‌'चा 'णु'करावा इत्याद मान्यता धुर्दे व्याकरणकारांनासुद्धा द्यावी लागली. ध्या फेरवदलाविपर्यी पुढे माधा- शाखवेत्यांनींश, यघारण घाळून मान्यता दर्शविली. सर्वे व्यंजनवर्गाकडे लर नजर कॅकली तर अर्से दिसर्ते कॉ, न्यजने वनविवांना सुद्धां त्यांना उभघ्यारास साधन म्हणूनच केवळ नव्हे तर त्यांचें खुद्द झग तयार करण्याची स्वरांची मदत घेतली असाची. संस्हत्तांत *“*संप्रसारण ! उृद्णून लो ग्य वर,” ना'इ, उ, भर, स्धकरणप्याचा प्रकार आहे त्यावरून ऐं उघड दिसते. ष्यजर्नातच अर्धस्वर किंवा अर्धव्यजर्ने आयाणि पूर्ण व्यंजने असे दोनं प्रकार त्यामुळेच पडळे असावेत. इग्लीशमधष्ये ४ व्ही साणि "१ डन्ल्युच्या उः्याराची ब त्याना स्वर म्हणावे कां व्यंअर्ने म्हणावी ही खंडचण त्यामुळेच उद्भवली "आहे; स्वर, नंतर अर्घस्वर, नंतर, स्‌ द्‌ र | सिर, ] नापालर्पणोतरतिपा, प्वारवी श्वासथुक्त ध्यजनें नत्छू छू म्‌ क्व र्‌ सोरखी कोमळ न्यजने, नतर थ्‌ द्‌ सारसीं योडीशी£ कठोर व्यज्नने घ उदोवर्टी कू खग्‌घ्‌ असती सुतराकठीण व्यजनें उत्पन्न झाली असावीत, मशी ही एक दुसरी विचार- सरणी वर्षीच्या उत्पत्तीच्या बायतींत ल्वता;येईळ, य ह्याचाच विचार पुढ योगशास्त्रातील पट्चक्ताच्या साहाय्याने येणार आहे. येथें सापण मुखाच्या खायूठीरू ध्वर किंवा व्यजने उच्चारण्याच्या कार्मी जे खायू उपयोगी पडताना दिसतात त्याच्या दृष्टीनें विचार केला आहे, योगशास्त्र स्वर आणि ब्यजन ह्याच्या उ्वाराचा याग मुखाच्या क्षायूर पछीकडे अदृश्य कोटीत जाऊन लवत, एवढा फरक मानावा लागेळ दे अगोदर, साून ठेवलें पाहिजे, नाह , तर एकमेकाचा विरीध येण्याचा समय आहे. आतापर्यंत आपण स्पर आणि व्यजने ह्याच्या उत्पत्तीपर्येत आलों. नुसर्‍या एकऱ्या खरानें किंमा एकट्या 'करणातील भाव काही दुसर्‍यास प्रगट मुख्य उपयोगाच्या दृष्टीनें केवळ खरा आहे, -भापाशास्र लाणि इन्दियविशानशासत्र याचा सचघ फार निकटचा झाहे.. मापादासत्राची पहिली स्थिति इन्दियविशानशास्त्रांत सापडते, इद्रिय- विशन धालखाने जर मदत करण्याचें 'यद केळे तर' 'माषा दयाखाची प्रगति थावलीच म्हणून समजावे, आवाज सथवा स्वर उत्पन्न झोंणार फोडून 6 त्यार्ची निरनियळी व्यजने घगणार छेयार हेणार कशी ! :इदवियावेजान आदाज काढतां प्रेठात, त्याना, एक फरणे? ₹मनुप्पाच्या (३्श भापाश्याख' आणि' मराठीमाचा. [ प्रकरण राहीछ, झावाज तर बाहेर निघाला, त्या आवाजाचाच पुढे शब्द तयार शोतो. दब्दाचें सामर्थ्य फार सचाट आहे. इतकं काँ, त्याच्या सामर्थ्याचा विस्तार आकाऱ्याच्या बिस्तारावरोवर आपल्या इकडील शास्त्रवासरारनी स्हावला आहे. पचमहाभूतांचे सर्वांचे कांदी कांही विशिष्ठ गुण भाहेत. “शय्वींचा गुण गंधत्त्व आहे. 'त्याप्रमार्णे माकाद्य तत्त्वाचा गुण एक आणि -त्तो दान्द वरे, आाकाणाची व्याति कोठपर्यंत १ लौकिक दृष्ट्या यापल्या डोक्यावर जी पक कल्पनातीत पोकळी आहे व जिच्यामधध्ये शॅश्वराच्या निर्माण दक्तीर्चे कौशल्य इग्गोचर श्ेर्वे, त्या पोकळीस माकाश म्हणतात, हा लौकिक अर्थ तर आहेच. परवु ह्यान्यापेक्षां ज्यास्त म्हणजे जेये जेथे पोकळो आहे तेथें तेथें साकाधयाची कल्पना आहे, पर्वताच्या दरीमध्ये, आपण मूड झांकली तर मुठीच्या आंत, झाकाझ आहे. भापण तांच्यावर झाकण ठेवल तर त्याच्या आंत भाकाश आहे, येवर्ढेच' नन्हे तर सापल्या कानास भोक आहे, त्यांत इवा आहे; तर तेयेंही आाकादा झाहे. त्या विराट्स्यल्पी वरच्या आकाद्यापापून तों श्रोत्रविवरांतील चिमुकल्या आकाशापर्वत-ह्या सर्व आकाद्याचा गुण शब्द. शासनालिकेमधून जो थावाल बाहेर पडतो म्हणून सांगितले तो ह्याचमुळें. त्या नलिकततुद्धा झाकाच आहेच. आकाद्य आणि शन्द ह्याची व्यात्ति इतकी साहे. शब्द उच्चारला जाण्यास झाका्याची आतिदाय दरुरी लागते. झाकाशाशियाय शन्द उत्त्पभ्न होणार नाडी. निर्वात अश्या ह्थिर्तीत कसलाही आवाज उत्पन्न होऊं शकत नाह. मौंविक शस्त्राचा इ एक पदात आहे. घटाडति भांडे घेऊन स्यातीह़ दवा जर काढून घेतली तर आत. भावाज उत्पत्न होऊ दकत नार्दी, कारही लोक म्हणतील क, आत दाब्द उत्पन्न झोतो, परत "त्याला वाइक इवा नसल्यामुळें आपणास तो ऐकू येत नादी, दोन्दीचा अर्थ एकच, मोतिक शास्त्राचा हा सिद्धांत आपल्या नैयायिकांनी च मॉमासकारनी फार पूर्वीच उपकरणें वभेरे साधर्ने नसतानाच हुइकून कादला शोता. झायदल त्याची तारीफ करणें वरूर आहे. शब्द किंवा ध्वांने उत्पन झाठा. तो आाकाझाचा धर्म आहे. परव ब्द. जे ऐकादयाच येतो, तेव्हा काय क्रिया होते ! उत्पन शोप्याची क्रिया एक छयाहे ब ऐेरूच्याची क्रिया गदी निराळी याहे. येकतांना किया कु.-% ऱ्क्च्ट पतसरें, | ५. *येणेत्पतति. ४0 ड्‌श न्काय शोत. असते आवाज ऐकला जातो त्या वेळेस भरिया दोते ती खाशी, पाण्याच्या ज्याप्रमाणे वाऱ्याने लाटा उत्पन्न द्वोतात त्याप्रमाणे इवेमध्येंदडी लाटा उत्पन्न होत असतात, नाद उत्पन्न झाल्यावरोवर ता हवेतील प्रका कोणत्या सरी जवळ असेल त्या लाटेवर आदळतो नतर तो लाट दुसरीवर आदळून दुसरी तिसरीवर अशा रोतीनं त्या परपरेने आवाज 'दूरषर. पोहोंचाविला जातो. पदार्यधिशानशासत्राच्या सिद्धाताने हेच सिद्ध 'केळ॑ भाहि. नाद उर्मी उत्पन्न होतात व त्याच आवाज दूरवर मेण्याच्या कार्मी मदत करतात, आपल्या इकडील नेयायिकानी आणखी एक मत भ्रस्थापेत केळे आहे. स्वर उत्पन झाल्यामरोबर इवेतील कणावर 'आादळतो, तो कण दुसऱ्यावर, दुसरा तिसऱ्यावर अश्या रीतीने स्वर छाव थलपावर जातो. कोणतेही मतस्वीकारा, आवाज दूर नेला जातो ऐं सास भग तो लाटाच्या साहाय्यानें असो किंवा इवेंतील अतियक्ष्म भणुरेणूच्या साहाय्याने असो दोन्ही मतात फारसं मतर नादी, नाद उत्तन्न झाला, तो ऐकला गेला. परतु जोवर तो एक्तानी-एक स्परी-माहे तोपर्येत स्पाचे काश घाटणार नाष्टी परतु जेव्हा त्यामध्ये नानाम्रमार उत्पन्न शोतील तेव्हा मात्र त्याकडे लक्ष देणे जररीचें होई व त्याचा विस्तार इतका होई कॉ,्या शर्व सिद्दातावेंव माचे मिळून एक निराळेच नाशास अथष स्वरशाजच थनेठ. नांदाच्या विविध प्रफाराकडे य स्थित्यतरा कडे मीमासकानी चाय लक्ष दिलें होतं मीमासकाची प्रधात्ति केवळ शाकरता शोती, यैदिक वाढ्य़य शाळे तोंडातोंडी बापापासून मुलाकडे किंबा गुरूपासूज शिष्याफडे च्याची विल्देवाट हेऊ लागली सर्याकडे विशेष नजर फोणी देईनार्से झाले फेत्रळ पोषटपची रीतीने सद्दिता पाठ म्हणता झाली, काम शार्ले, ह्या प्रश्‍त्तीमुळे त्यायद्दळचा भादर फमी होइल हा मीतीनें पेदाचें झर्थेगामीर्य विशद करण्याकडे व त्याबरोबरच त्याचे महत्व वादविण्याफडे मीमासकानी आपली बुद्धि लावली, मीमासकानी यशयाग तर फेळेच परतु याक्‍्यमीमासा वद कब्दमीमाप्ता्टी पण केली, आणे ती इतकया झास्थेनें केली काँ, जगात दान्दाद्रिवाय ते दुसर फाशे तत्त्व मानीनासें शाठे, शब्द ईं त्याचे तत्त्व, शन्द ₹ त्याचे खार शम्द इच निवांण, शन्द म्हणचे जकच आणि अक्ष म्हणजे शब्द. ज्र मापाद्यास्र आणि मराठी भाषा, [-मकरण सर्च विसाचा ळय शब्दात व त्याची उत्पत्तीशी ,न्र्दापावल, दुसरा शश्वर नार्डी, मीमासकार्चे थोडज्यात म्हणणें असं आहे.-ध्वानि पुष्कळ आहेत. इरतऱ्देचे आहेत. पुष्कळ असल्यामुळे ते सनित्य आहेत. घोडा व्यज्द घेतला. त्तो मी एका वऱ्हेने उच्चारपार. दुसरा दुसऱ्या तऱ्हेने उद्चारणार.. प्रत्येक मनुष्याचा -उघ्वार करण्याचा प्रकार निराळा असणार, बारीक आवाजा- प्रमार्णे ब्रारीक स्वर निघेल किंबा घोगऱ्या आवाजाप्रमाणे घोगरा स्वर बाहेर पडेल. ज्वाभमार्णे प्रतेकाचा तोंडावळा सारखा, नसतो, एकाचे चालणे दुसऱ्याच्या चाल्ण्याप्रमाणे नसते तसा एकाचा आवाज टुसऱ्या सार्या नसाययाचा, एकच घोडा उब्द, निरनिरळ्या इजारोे रीतीने उच्चारला जातो. तेव्हा हे सर्व घ्वनि निराळे. परत हे लाखो निराळे “ घोडा ” शब्द पटका कोणत्यातरी शब्दाची प्रतिकृति आहितत. माणसाचे चेहरे निरनिराळे असले तरी मनुष्य ह्या वर्गात सर्व येतातच. तद्वत हे सर्व दाब्द प्या :एब्दाच्या मरातिठातति झाडेत, असा एक व्यब्दा असला पाहिजे. धोडावाचक, प्रक शब्द असेल, घटवाचक दुसरा शब्द असेल, पटवाचक तिसरा दाब्द असेल. असले स्व आज्द स्फोट स्वरूपी असतात, सर्व द्ब्द तरी झाले तरी एक स्वरूपी, निर्विकारी स्फोटाची निरनिराळी रूपे आहेत, व्रज्म जात्या निर्मिकार आहे पण ससा खच्या पसाऱ्यात भझापण त्याचे निरनियळे आाझार व मिकार पाहतो हे विकार जसे वक्षाच्या दृष्टीनं अनित्य तरे निरनिराळे शब्दाचे प्रकार स्फोटाच्या दृष्टीनं अनित्य होठ, स्फोटच तेवढा कायग व नित्य. सर्व झनि'स दब्दाची एक ' सामान्य ' जात मानली साडे, एका कोणत्या तरी “नादा? पायन त्याची परडत्ति असली पाहिजे. ती“ सामान्य ' जात म्हणजे नांद. त्यालाच मीमासक महा म्हपतात, ऐनोने जी एक सामान्य 'जाती?! मानली साहे त्या सिद्धाठातील माडणी ह्या सारखीच झाहे. समवाय सयधघ घो मानतात ठो ह्या सारसाच माहे. मतुष्वाच्या 'उरीराच्या आत कोणीतरी कळी करावेता आहे यद्ची घेदाऱयाची समजत साहे. त्याला चिच्छाकि एप्प, आत्मा म्हणा किंवा पायात्प लोकाच्या एकाचा बारिमापिक दब्दाने त्यात्या सचो चा. र्‍्त्याच्या इच्छाउुरघाने दादियें;थापापर्ली ह्यर्मे .योम्य्‌ तर्‍्टे्ने बजावठाठ.;ददयात डि तिसरे] -_ बणॉधति, श्‌ चाऊु त्याच्या इच्छेने हालतो ज्याणि ध्वानि उत्पन्न शेण्यास पुरवात* शेते. घ्यानि आकाशाचा शुण आहे बव आंत हृदयरूमी आकाशच आहे, घ्यनीचा आरंम होण्याची हो ली अवस्था हिडाच * परा ? वाणी म्हणतात. हुद- याकार्शांवून वायु निघून बाहेर वाट काढू पहातो व एका स्थानापासून दुसऱ्या स्थानाकडे जाता; ह्या स्थितीला] “ पश्यन्ती * वाणी म्हणतात, वायु याहेर येण्याची सारखी खटपट करत असतो व मुखात शिरून व्यक्त भवत्येत येण्याच्या बेतात असतो; ह्या दोन्ही झवस्थास अनुक्रमें ' मध्यमा व वैखरी * अर्ची नांवें आहेत, ह्या वैखरी ! वाणीस वाकोर्थ्यांचा उपसर्ग पोहोंचतो, एकजिनसी छो स्वर्‌ घर सांगितला त्यालाच वैसरी ! म्हणता येईळ, पुढे कड, तांद, मूर्त , दत, ओष्ठ ह्यापेकॉ कोणत्याना- कोणत्याशॉ तिचा संबंध आल्यामुळे त्यामध्ये बहुणिनवीपणा उत्पन्न शेतो, ब निरनिराळे वर्ण उत्पन्न शेतात, उभ्थारण्याऊ जसा वेळ गेल तसे स्यात ऱ्हस्व, दीर्घ, प्डतत, उदात्त, तीग्र, मृदु चगेरे फरक होतात, 'मूळ स्वनीस ह्या निरनिराळ्या उपाधि आहेत, मुसविवरात आल्यानंतर ह्या उपा्धिपेक्री एकादी उपाधि मपल्या तान्यात त्याठा घेऊन, आपला रग, स्वमाव त्या मूळ निर्निकार घ्वनीळा अर्पण करते, शब्द जे तयार झाले ले घ्वनीच्या बहुविधत्वारने शाळे आहेत हे उघड आहे. पहिल्या तीन अबत्या म्हणजे भाषेची सूश्म रूपे होत आणि शेवटची भाषेचे स्थूळ रूप होय, पहिल्या तिन्हींचा याग साधारणपणे अतींद्रिय गोष्टी ज्याला सम- लत्तात अदा! योग्याशिवाय कोणास लागत नर्हदी, चवथी व्यक्त झसल्या- मुळें कोणत्याही मनुष्याच्या मावाक्यात असते. माषेच्या व्यक्त एक आणि अव्यक्त तीन अवस्थावइळूची समजूत वेदातील एका काचेच्या मुळाशी असाबीरसे दिसर्ते; त्या घडचेचा अर्थ प्रत्येक मतबाल्या लोकानी झामामल्या मताप्रमाणे केला आहे. चचा १४िल्या मण्डलातील आहे. ५ चत्वारि चाक परिमित यव पदानि तानि विदुघ्नीह्मणा ये मनापिणः सुद्दा घणि तिदितातेगयत्ति तुर्णीयं घाचो मडुप्या घदन्ति॥ ” व ह्यातीछ चार बागी म्हणजे &. , यः, भुवः, स्वः समलाव्या असें फाट म्हणतात. नाम, क्रियापद, उपशरगे, निपात म्हणून कोणी म्हणतात. प््ट्छू च्जुः, साम घ रगोकिक) किंचा मंत्र, फव्प, जाहण घ भाषा; किंषां सर्प णय डड भापाद्यास्र आपि 'मराठौमापी. [प्रकरणे *पंक्षी, जीव साग मनुप्य इत्यादिकांच्या मापा क्षेत; यद्ची पुष्कळ मरते ' आहेत. मापाद्यास्त्राच्या मतानें परा, पश्यन्ती, मध्यमा ' आपि वैखरी ह्या .त्या चार भाषा समजण्यास कांही इरकत नाही. __ चार प्रकारच्या बोणींच्या विचारांत मजळ हुदयाकायापयंतच गेली; « पण कांदी योगी हृदयाकाशाच्या पोकळीच्या पीकडे जातात; झाणि वायु हदयाझाशाच्या पोकळीत येईपर्यत कोणकोणत्या नारडीवून व ' चक्तांतून जातो ह्याचा विचार त्यांनी केला आहे. ह्याला पदूचक्रभदन उदणतात. चायूचा रस्ता पहिल्या रक्तवर्ण * मूलाघार ? 'वक्तापासन तो थेट मुखाच्या वाहेर येईपर्यंत किंवा मुखाच्या बाहेर न आणतां मस्त- कांतीळ सइखदळचकापर्यंतचा रस्ता शोधलेला आहे. मतुथ्याच्या दारीरांत एकंदर सह्य चक्रे कल्पिला आहेत. त्यांचा. नांवें “मूंलाघार, स्वाधिष्ठान, मणिपूर, अनाइठविदाद, अग्नि आणि सहस्दळ अंशीं भाहेत. प्रत्येक चक्ायचा रंग निराळा आहे याणि त्याची सधिष्ठातरी देवत्ताही पण निराळी आहि. सर्वाच्या वर मस्तकांत सहसख्दळ आहे. त्यामध्यें 3» शब्दाची उत्पत्ति मानली साहे. त्याच्या खाला डोळ्याजवळ आभिचक्त म्हणून एक वियुदर्ण चफ़ मानले आहे व त्यांत" ळ “क 7 हे वर्णे उपम होतात. हं चक पूर्ण मानलें नाही. कठाववळ धूप रंगाचे निधयद नावाचे चक आहे. त्यामध्ये सर्च स्वरांची उत्पत्ति होते. त्याच्या- खाला हृदयाजवळ पिंगट रगाचें अनाइत नावाचे चक्र आहे, त्यांत क पावून कवर्ग, चयर्ग, आणि . द इतऊे वर्ण उत्पन्न होताव, सालच्या “नोल्वणीच्या मणिपूर चक्रात द्‌,द्‌, ण्‌, तवर्ग साणि पवगोतीस् प, प, इतके वणे उन्पन्न दोतात. त्याच्या जवळच्या पीत रगाच्या स्वाधिन चकांत वू, मू, मू, थ्‌, र, लू, उत्पन्न होतात, स्यात खालच्या रक्तवर्ण मूळाघार चकात व, शॉ, प, स्‌ इतक वणं उत्तस्न शेतात. भापाशस्त्राच्या इ्टोर्ने उघांराचा इतफा खोल पिचार करण्याचें कांह प्रयाजम नाह, स्वर अव्यक्त स्थितींत असताना मापाद्यास््रासा विषय “होऊं शकत नाष्टा. ब्यक झाल्यावरच मापाझाखाच्या कशत येऊं शकतो. आतील विचार,विकारच माना स्वराच्या साहाय्याने चाहेर माल्या म्णळेष भापाास्रास विषय प्रात शेनो. स्वर म्हपज्ञे केवळ साधत आहे -( भ्र तिवरे ] * वर्णोलाति. १५ ** मानस ? सरोवराच्या ख्ह॒री स्वरसमुदार्यांच्या स्पार्ने मुसाच्या बाहेर येतात. ४ स्वरशमूद म्हणजे शब्दे, तेव्हां शब्द दे. विचार, विकार, भावना, वासना वगेरेंचा प्रतीक हत. व भापाद्यात्राचा हाच. विषय आहे. जरूरीपुरतांच योगशासत्रांतीळ « एका पिद्ांताचा संग्रंय आणला आहे. यथ त्याच दृष्टीनें घट्चक्तांचा उल्लेख व वियेचन पाहिले पाहिजे, परा, पश्यन्ती आणि मध्यमा ह्यांचे माषाश्ास्त्राच्या दृष्टीनें महत्व नाश, ' योगशासत्रांत किंवा मानगशात्रांत असेल, * काकलक ? मण्यापातून पुढे स्वराची उपपात्त पाश्चात्य लोकांना रावतां झाली, त्याच्या पर्लाकडे अव्यक्त प्रदेशांत त्याची उपपत्ति लायणें हाला कुशामवुद्धीच लागते, आपण वर्णो्यार करतों, तो इतक्या साषेपणानें किंबहुना निष्काळजी. पणानें करतो काँ, खरी क्रिया काय होते ह्याच्याकडे आपलें. कोणाचें लक्षच नसर्ते, कठाच्या वर तरी काय हेते, जीम कोठे स्पर्दा करते, ओठ मिटतात कीं नार्ही ह्याचा विचार करतो कोण य॒ बिचार करण्यास शब्द उद्चारतांना झवसर असतो कोठें ? तेव्ह अगम्य स्थानांतील शोघ लावण्यांत योगशात्रकारांनी बुद्धि दाखविली खरा, खरें पाहिलें मसतां कठाच्याखाला अमके वर्ण उतपन्न होतात, ह्या म्हणण्याला कांड अर्थच नाहीं, खार्ली केवळ हवाच असते, सर्व शररोरांत जो खेळतो तो प्राणच असेल, नाद उत्तेन्न करण्याचें सामर्थ्य कांड त्याच्यांत नराळे पाहिजे, व सामर्थ्य घर नाहीं तर त्याचा विना- संघों समजावयाचे कों काय ? शिवाय डुसरी अड्चण येते ती ही की, सांणसास अर्शी सहा चर्के शरारांत आहेत तरती इतर प्राण्यांस आहेत. कीं, नाहींत १ असर्ली तर त्यांच्यांत तसे वर्ण शेत असले पाहिजेत, दर्ष उत्पन्न झाले तर त्यांची प्रताति कां शेत नाही ! अशा रीतॉर्ने वर्णांच्या उघारांपरय्त भाषण येऊन पोहोचलो, ञातां येथें इ प्रश्न उद्भवतो कॉ जितक्या तन्हेचे उच्चार करण्याचें सासरची ३६ मापाद्यास्र थाणि मराढीमापा, [ अक्षर शश्वरानें मनुष्प प्राण्या दिले थारे तितके घर्ण मापेत असले पादिभेत किंबा फाय !( मापेमार्येत वर्णमाला धी सारखी नसते ह्यार्चे वागण फाया छाघारण' अर्से धरून चालावयास इग्फत नार्ही की खो म्हणून उघार याह स्याचा दोत्व य पवदा बर्ग पाहिजे खमुक एक <ध्यार द!धिप्यारा सर्णांचा संकर करप्याची भल्री लागू नये. द.चा उघार सदुर्दत्य आरे, दूवा उपर सदुमूर्धन्य यारे त्याचप्रमाणे 'च्‌' व 'गू? चा आठे उघार निरनिराळे दाखविण्याध दोन निगनिराळया जोळ्या पादिळेत, इगिल्डा मार्पेत पहिले दोन्टी उध्यार 8 नें दालमिले भातात क दुसरे दोन्ही १ नें दाखविले जातात. एकाच यर्णाने दोन्दी उघार दालविल्यासुळे घोटाळा सडप्याचा सभप सततो व घोराळा हा भाषेचा पहिला छो शुण तुल्भगभ्पत्व, त्पाच्याशी विरुद्ध पडतो. भाषा टसऱ्यास सुलम रीतनि समजली पाहिजे. आणि असे छर घर्णसकर झाले तर समजप्यास थोडा विलय लागेल, ह्या दृष्टार्ने वर्ण- सकर करावा लागणे टें मापेच्या उणेपणाचे चिन्ट्ट आाहे.यर्ण कमी ससर्णे दया जसा दुगुंग तसा वर्ण जास्त असर्णे हाही पण दुर्गुणच ठरतो. असें सागतात कीं कार्द मापात २०० वर्ण झाईेत. इतके वर्ण उथारप्याची पात्रला मनुष्यात अरण्र्‌ कोडून ब पात्रा असली तर त्या सर्वाची जरुरी त्हागणार केव्हा ! मापेत झसणार्‍्या वर्णसप्रॅछर्केतींल सख्येवरून सा धारणतः भाषा पूर्ण माहे कीं नाही दं आजमवण्यास कार्ह रक्त नादीं. भापेत उघ्चाराची विविधता दाखविण्यास बर्णसासंप्री भरपूर असणें ह ठीक आहे. घर्णाच्या बावतींत्र झप्रत्वाचा मान सश्ततक्डे येतो. सस्कृतमप्ये कदर वर्ण ८२ किंबा ६३ झाहेत. जितके उचार तितर्की प्रतौर्फे लिपीत असल पाहिजेत. असा कोणताददी उघ्हार नाहीं ची तो कोणत्या- ना कोणत्यातरी खुणेने दासविला जात. नाहीं. ह्यानेंच सस्कृत मापेच वागली समृद्धि आली आई सस्शतपातून निघालेल्या जिंवा तिच्याशी सती सल्म़ असलेल्या व सघ्या हिंदुस्थानात निरमिंगळ्या प्रांतात चाल सल्ल्या बोलीर्नी वोच कित्ता गिरविला साहे. व सम्छृतचा अग्रत्वाचा माम शक्ार्ने आपल्याकडे चाळूं ठेवला भारे, कारही कारही वाबदूकाना सस्कृत्त मार्पेतील ऐेश्वयांधळे उत्पन्न झालेले सोंदर्यतेज सरन न होऊन ते सस्तत भार्षेत एक उपेरणा दाखावेण्यचा प्रयत्न करतात,भाणि गटणताव' काहा ब्णोची विना- जी आ. | ऐिसर बणोत्पति, १७ डी | 1) ५. ८. ही र क “कारण पुनराषृति झाठेली आहे. उशार, इतके, नवून भाषा वापरणाऱ्याच्या । बोक्यावर ६२ वर्णाचे झोक्षे लादले आहे, स्वर ्इस्व घेऊन पुन्दा दार भ्रेण्यात हशीळ काय ! ' अ घेतला तर पुन्हा * आ ' घेण्याने काय साघर्ले £ विनाकारण सर्या ज्यास्त करणें इंच का नाही !” ह्याला उत्तर शच कॉ नुस्ते दी्थ घेण्यात चूकच झाली, दार्घापेष्या दीर्ष (प्त) पक स्वर घेतला नाहीं शें भाग्यच समजावयर्चे, पुत म्हणून आणखी एक दीर्घ उच्चार आहे, त्याचा शापक वरोवर वर्ण नाही. त्यास कारही ,तरी 555 असें गमक करावें लागतें, ह उलट संस्कृत भाषेचा उणेपणा, भाहे. ब तो डुन्या पाणिनि घरैरे वैयाकरणाच्या नजरेस आला म्हणून त्याच्यासाठी निराळी सूर्वरे त्यांना बाधावी लागली. वणाच्या बाबतीत सरकत मार्पेत ले दोष सापडत नार्दीत ते इतर भार्षेत कितीतरी सापडतात, उदाहरणार्थ भाषण शग्लिश माषा घेऊ, एकाच * क? घ्यनीची ., (>, (९ अर्शी तीन प्रतीर्के आहेत, झ्यात पुन- रूत्तीचा दोष आहे. पू, ध्‌, ५, र वगेरे बणोत अपूर्णता दिसून येते कारण त्यांना तयार करण्याच्या वेळी ]य॒ ह्या वर्णाचे साहाय्य प्यावे लागते, कात उच्चाराची ब वणीची सगतिच नसते. ३. चा. उद्धार एक्स? » फरावयाचा पण त्याचा उपयोग झ्या वेळेत करावयाचा असतो. कर्षी 1] कधी उष्याराची आति होते. चा उच्चार पुष्कळ तऱ्हेने होतो. अमुक ठिकाणी अमका का करावा ह्मवद्दल सक्य उत्पन्न होतो. काश पणे » भजिबात उच्चारळेच जात नाहीत. ७, 1., 0 द्याचा उच्चार कधी कधी होत नाहींत (डाय, 0५७, 10९०९७1). उद्यारादून प्रतीक अगदी निराळी असतात. उच्चार पक आणि तददर्शक प्रतीकारचे नाव भलतेच, औक पाहिल्या बणींचा उपयोग “ अ उच्चार करण्याकडे होतो, परतु स्यार्चे नाव मात्र आल्फा. त्याचप्रमार्णे बीटा वौरे बणे.वर्णास म्हणावयाचे आघ आणि त्याचा उच्चार माजर ऱ्हस्व “ इ ' असा मि्संगतपणा सर्वे रढिपीत आहे. संस्कृतमध्ये ब तदुद्धय चोलींमध्ये तो दोष नादी. झ्या द्ोबरामुळें वर्णोचाराचा दुर्पयोग शेतो, ब त्याचे निरयकत्व घास्त नजरेच सेते, वणी 'डन्ल्यु' म्हणावपार्चे भाणि त्याचा उपयोग 'व' उशारप्याकडे करावयाचा, अदय्ना विसगतेचा दोप बऱयाच मापात दिवन येतो, सस्कुत शट भापाःगलन आणि मराठीमापा, ब मराठी मापेदी झा दोपांपासनची अलिसतता भ्यानांत ठेवण्यासारखी साहे, घन्या प्राकृत माथांनीं तर झ्यांच्यांतशी स्रुपारणा केटी आहे. "७ दोन्री, ल्‌ दोन्री, ऐ, भो, हालम्य व मूर्घन्य व्यंजने वगेरे घर्ण प्राशूत मापांनीं घेतली नाहीत. मराठीने देर्वील प्राश्‍तच्या सहवासाने सर्य लरी नार्शंत तरी कारी यर्ग घा, ल यरोरे संस्कत मधून पेतले नार्श्त. यर्णीच्या धंख्येयद्दल विचार करतांना स्वरांयदळ फारसा थाद रशत नाश, याद असतो सो म्यंजनांगद्दक, खर्बोत कमी व्यंजने आस्द्रोल्याच्या काश भाषांत झाहेत. त्यांचा ध्यपशर आठच व्यंजनांनी चालतो. फांदी भाषांत १० आहेत, विनी भाषेत. १७-१८ जाहेत. मश्याळी भार्षेत , १४-१५ आहेत, फारशी मार्पेत २४ आहेत, आारवींत २८ माहेत, (इृन्रू मार्धेत २३ आहेत. प्रीक मार्षेत १४ सार्थी आणि ३ संयुक्त खादेत, ल्यॅटिन मार्पेत १६ आहेत, य इंग्लि७ मार्पेत २० माहेत, तात्विक विचार ह्यादूस थोडासा निराळाच होईल. उच्चाराप्रमाणे वर्ण नसणें किंबा त्यांची एयर एमक्‌ प्रति नसर्णे हा कांशी मापेचा दोष म्हणतां येणार नाहीं. ह्याला माषेचा दोष म्हणण्यापेक्षा लिपीचा दोष म्हणणें ज्यास्त धरोबर होईल. काही थोड्या अंधी-शन्द घटनेच्या दृष्टीने भाषेचा दोष होईल; नार्ही अथे नाही. सोसायटी नांबाच्या ब्रेटातल्या मार्पेत कंठ्यवरणच नाहीत. ते '%'चा उच्चार 'ट्‌' करतात. ग्रीक मार्पेत थू ब फू नाहींत. आरबी मार्येत * पी ? नाही, नक्षी भार्षेत * फू? नाहीं, चिनी मार्पेत * र्‌ * नाहर, ह्या सर्वांना दोष म्हणतां येईल, परंतु मार्पेत उच्चार असतांना त्याला दाखविण्यासाठी जर दुसऱ्या वर्णाचे साइह्य्य ध्यार्वे लागर्ले तर तो भाषेचा उघेपणा होत नवन लिपीचा उणेपणा ठरतो. भ्रकरण 9 थे, ी शब्द्सिद्धि- माषाद्याक्र आणि इंद्रियाविशानशास्त्र ह्यांचा संबध कसा येतो इं मागे सांगितलें, मापाशाख्रांतील भाद्यघटकजी सरतो बत्पाचा कोणताही प्रकार उघारतांना कोणत्या इेद्वियाचा कला फायदा शेतो हॅ आपण पाहिलें, वर्ण कांही एकटाच उच्चारण्याची जरूरी कची मातत नाहीं. कांही चर्णचिं एकीकरण करून मनांतील भाव शब्दरूपाने दाखवावा लागतो. व च सुमापेर्चे मुख्य साध्य होय, अंतःकरणातील भाव दुसऱ्यास समजावून सांगर्गे द्ीच फामगिरी माषा करीत आसते. '“आंब्रा, पिवळा, सारणे” दे शन्द आपण घेऊं, हे शब्द उच्चारतांना आपण मुखांतील खायूच केवळ शालाधितो येवदेंच नव्हे तर त्यांच्या उच्चारांपूवी आपल्या विचारशक्तीच्या आवारात मोडी ग्रडवड उडून गेडेली असते. “झावा! दान्द उघ्यारला खरा पण आंत तो आवा, त्याचा वाटोळा आकार, त्याची एक विशेष प्रकारची चव, दुसरया एकदर पदापासून त्याचे भिन्नत्व, त्याचा दावाहा लागणारा मऊपणा, अथवा वणगरेपणा, बगैरे आंन्यामबर्धी सर्व माहिती आंत. मनामध्ये एक झणमर येऊन सापली त्याबद्दलची इच्छा अथवा तिटकारा अरा कोणत्या तरी भावनेने प्रेरित होऊन आपण मुणांतीळ जायूंचा आघारघेऊन "भावा? असा शज्द उच्चारतो. त्याचप्रमाणे 'ववळा' शब्द उच्वारण्यापूर्वीसुद्धां आत ठद्याच प्रकारची क्रिया होत सध्तते, भापण कोठेतरी तो रग पाहिलेला असतो. त्या वस्वूपायून तो रंग निराळा कल्पून त्याचे आस्तित्व आपल्या समोर असलेल्या वस्तूवर छादता घ यस्य यालि गुण दयांच्या साइचर्यासदद आपण त्याचा निदेश करतों. क्रियापदाचे असच माहे. पदार्थ आणि गुण ह्यांचे साहचर्य जरे भापणास बाधतां येत तर्सेच क्रियाही मूळ पदार्थावर टादतां येते, शब्दोथायपूवी थिचार-साम्रारज्यांत पुष्कळ कल्पना वावरतात, त्यांमध्यें यिशेर पदत नपते. विचार आठे म्हणजे एकदम येतात य छणणांत मार्शतसेही होतात, आाजणास जे उपयोगी ते पद्धतशीर रीतीने ठाव- चे मापाशासत्र आणि मराठीमापा. [ प्रकरण री च्याची क्रियाटी मात आपोश्ाप होते.” इतर्के सर्व जॉपर्यंत होते तोपर्यंत सापळे तिकडे शक्ष्यद्दी नसते. च पुष्फळ वेळा-पुष्कळ वेळा का? नेहेमी झर्से हेते कॉ विचारयक्तीच्या यापूत होणाऱ्या चलब्रिचलीची श्रोणणारा् कल्पनाही नसते, त्याला न कळत हा कारभार झोत अस्सतो किंवा झारभार दृतका त्याच्या सवयीवर पडतो की त्यावैकह अगोदरचा कोणता च भतरचा कोणता हॅ सागता येत नाहीं, “ रामाने तान पिवळे आवे खाल्ले ” ह्या याक्‍्यातील प्रत्येक दाग्द उच्चारताना वर सांगितलेली क्रिया मनात झोत असल पाहिजे परतु प्रत्येक मनुष्य काही मानसशास्त्र बिश्यारद असर्णे दाक्य नाहीं घ झाला तरी प्रत्येक शब्दाच्या व वाक्याच्या श्रायतींत इतके खोल दूरवर ल्श्र्य पदोपदी पोहोंचविर्णे होणार नार्ही, ल्यासुळे त्याला ती. क्रिया समजून येत नाही. मानसशास्त्रान्तर्गत क्रिया शेते द मात्र निर्विवाद इद्वियाविशानशस्त्र, मानसशास्त्र, व मापाशाख्र याचा एकमेकार्था सद्रध कसा निकटचा आहे दृ ह्यावरून कळून यईल, प्रथम उच्चारला जाणारा शब्द मानसशास्त्राच्या टापत येतो, नतर इंद्रिय विज्तानशास्त्रात सागितलेल्या इंद्वियाकडून त्याला व्यक्त सारूप दिले जातें च व्यक्तस्वरूप मिछाल्यानतर त्याचे एथकरण, पकीकर'ण, साम्य, विरोध चगैरे भापादयास्त्रातीळ नियमानुसार त्याची जात ठरविली जाते व शेवटी स्याला इतिद्दासाचें, घाढ्ययाचे किंवा शास्त्र व कल ह्याचे स्वरूप मिळतें. सर्वे शब्द काही सारख्या प्रकारचे नसतात व त्यामुळें प्रत्येक शब्द उच्चारण्यापूश| मनात एकच प्रकारची श्रिया हेत नसली प[हिजे प्रत्येक शब्दाच्या निरनिराळ्या जातीप्रमाणे मनात क्रियाही भिन्न शेत असावी, च पुन्दा शन्द बाहेर पडल्या नतर सर्व शब्द काणत्या तरी नियमातुसार जोडपे ब त्यापायन तात्पर्य सार बाहेर काढण ही एक निराळीच क्रिया आहे. त्याचा विचार पुढें येणारच आहे, सच्या भाषणास धन्दाच्या जाती कोणत्या झाहेत हें ठरवायचे आहे, निरनिराळ्या दृष्टीनें शन्दाचे प्रकार निर्रानरळे ठरतील वस्तूर्चे शापक ह्या अर्थाने एक प्रकार हेईल, ब्याकरणाच्या दृर्टाने निराळेच प्रकार पडतील. प्रथम मानसश्यातदृष्टपा काय प्रकार प्रडतात से पाहू, त्या शास्राप्रमार्णे शन्दाचे दोनच प्रकार सझाहेव. प्रहित्य प्रत्यक्ष वस्तुनिदर्शक ब दुसरा वस्तूसबभनिदर्शक, असे *चवषें ग र शब्दततिदि. ड्श डर के 2 द्दोन प्रकारचे शन्द आहेत कोणत्याडी वस्तूर्चे चित मन चक्षघुढे उर्भे रादिळें म्हणजे त्याचा द्योतक शब्द पहिल्या प्रकारात येतो, “पुस्तर्के' म्हटलें फी, त्याच्या प्रतिरतीची कार्टी तरी कल्पना मनच पुढें उमी राशते, । कार्दीतरी कल्पना मनात आल्याविवाय शब्दाची प्रवारे नाहीं. अगोदर मनोभूमि वाही तरी वस्तूच्या कल्पनेने तयार करावी लागते, व नंतरच त्याजबर दन्दारचे बी. रुजणे शाक्य होते. शब्दाचा दुसरा प्रकार हाहून निराळा आहे वस्तूची छाया अन्त चक्चूपुढें उभी राहिलीच पाहिजे अस्ता कारही ह्याच्या घातीत नियम माई. ह्याला त्याची जरूरीही लागत नार्ही जरूरी जी लागत्ये ती पाहिल्या प्रकारच्या छब्दाच्या सबघाची. प्रत्यक्ष वस्तु निदशेक शब्दाशी ह्याचा समघ मात्र यावा लागतो. त्या सधघाशिवाय त्याची प्रतीति होत नाही सवध आल्यादिवाय दुसऱ्या प्रकारचे शब्दाची नीट समज पदत नाष्टी, म्हणूनच ह्ाछा वस्तुसघधनिदशक अर्से नांव दिलं याहे, सशाच प्रकारचें विचारसरणीचे घोरण व्याकरणातील काश पारिभापिक द्वान्दाच्या मुळाशी ठेवलेले झाढळते. ब्याकरणात 'वाचक'* आणि 'द्योतफ? खसे दोन शन्द आहेत. साघारण अब्युत्पन माणसाच्या नभरेने पाहिले तर दोन्ही शब्द समानार्थी किंवा एक!च अर्थी दिसतील झआर्थातला फरक स्याच्या नजरेस येणार नाशीं. फरक आहे तो तूश्म आहे आणि तो व्याकरण झासख्रातच मानावयाचा, स्वतश्र रीतीनें ज्याच्या साची प्रतीति शोते ते “वाचक? शब्द साणि तशी उ्पाची होत नाष्टी, प्रतीति होण्यासाठी दुसऱ्या शब्दाच्या सगतींतच त्याना ठेवावे लागते अशा! शब्दांना “योतक? दास्द म्हणतात, अप, मधि, असले उपसर्ग घेतले किंवा च, ये, तु, टि असते अव्यय घेतर्ली तर ह्याना त्याचा स्वत चा असा सझर्थ काय माहे १ स्वतभ रो्ठीनें घाक्यात त्याचा उण्योय करीत नांत, कोनत्यारी वस्तूची जाती, व्या गुण झ्यापैफॉ ती कार्राच दाखयीत नाहत, त्याना अर्थ प्रातत ऐतो तो दुसऱ्या यस्वुनिदर्शीफ दन्दाच्या घाशचयीत. असे घरी साहे तरी ९ प्यानात ठेवल पाहिजे षी, हे तेवढे चोतदशन्द परन्या घस्लुघव्धनदर्शवाचे , पहार आहेत अहे मार्श, ९ त्यापैकी कर्हे सारत, यास्काचार्यानी नाम, झाल्यात, उपसर्ग, निपात अज शन्दांचे चार प्रकार पाडले आहेत. य ते श्र भाषाारख आणि मराठीमापा, [ प्रकरण रा वाचक च द्रोतक ह्या मुद्यावरच पाडळे आहेत. ही मानसशाखाच्या पुदवी पायरी आहे. घर जे दोन माग मानसद्याताच्या आाघारानें पाडले भाशेत त्याच्यादीपूर्वी जावयाचे म्हणजे नेयायिकांनीं मूळ छन्द कल्पून त्याचे ज्ञ दोन प्रकार मानले आहेत ते येतात. नैयायिक म्हणतातः--'“दान्दे द्विविघः (१) वर्णीत्मक: (२) अवर्णात्मकः,? पहिल्या वर्गीत खर्व साधारण मानवी शब्द येतात व दुसऱ्या वर्गात प्राणी जे शब्द करतात ते किंवा मेघांची गर्जना येते, वणोत्मक शब्दांचे नंतर मानसशास्त्र मानते ते दोन भाग पाडा किंबा वैयाकरणी म्हणतात तसे चार पाडा किंवा सर्प्या प्रचळित आहेत त्याप्रमाणें आठ माग कल्पा, हे सर्व पुढचे प्रकार .आहेत, वैयाकरणांर्नी मानलेल्या प्रकाराची छाननी पुढें येईलच. सध्यां आपण धरील दोन प्रकारांकडे लक देऊं, भाषेची दोन स्वरूपे असतात, एक आंतर घ एक ब्राह्म, बाह्मर्पांत उच्चाराचे किंवा स्वरार्चे प्राघान्य असते. आतर स्वरूपांत मनांत ली कांडी क्रिया होते तिळा प्राधान्य असते. त्यांतच वस्तूची आणि शब्दांची सांगड धालण्याची क्रिया चाललेली असते. ह्या क्रियेर्ने वस्तू आणि तिचा शब्द ह्याचा सबंध कळतो, म्हणूनच ही किया वल्तुसर्बंधनिदर्शक' असते. मनुष्य कुत्र्यासारसा कधी ओरडतो; किंवा लहान मूल मांजरा- सारखें भोरडते; हा जे आवाज क्राढला तो कुज्याचा किंवा मांजराचा द्योतक शब्द नव्हे &ँ खास. ते त्यांचे ओरडणे झाहे, परंतु भाषेच्या खऱ्या नियमार्ने व मीमांसकाच्या विचारसरणीने पाहावयाचे क्षाळें तर्‌ हे आवाज काढणे दे सुळा शन्द गणले पाहिजेत. तेंच भव, गॅव, किंवा मो, मो, ओरडर्णे भ्यावेळेख मांजर किंवा कुञा दाखविप्याकडे आपण उपयोग करतो ब त्याप्रमाणे ततो पदाथे त्या शनब्दार्ने दाखविला जातो ह्यालाच शाग्दार्चे बस्तुसबंधनिदर्दाकत्व म्हणाव. माघेच्या प्रथमच्या अवस्थे मतुध्य ज्या वेळेस वचनोन्मुख ससत्तो त्या वेळेच त्याच्या स्वरांत मनुकरणत्व १ उद्गारपधानत्व शी दोन तत्त्वे कीं प्रामुख्याने दिसतात ६ भा[पण मार्गे पाहिले आहे. त्या दोन्टी तत्वांचा उलेख येथें येवळ्याच भर्थाने घ्यावयाचा की, त्या मकारचे मार्पृत झन्द बनत खद्वतात, दान्दसमूहामध्ये जसा ण्या शन्दाचा घर्यध येईल तसा त्यावरून क. शववर्थे ] * शब्दसिद्धि धड चि र ह (0 ळी ी त्याचा प्रकार ठरवाधयचा. ** घरा यर पक्षी यसला 7 ह्या वाक्यांत प्वार शन्द आहेत, ह्यांतील कांड शन्द अर्थाच्या इर्टीने पूर्ण आहेत कारी अपूर्ण आहेत. अपूर्ण शब्दांचा अर्थ करण्यासाठी पूर्ण शब्दाची जोड घ्यावी लागते. “पर, 'पक्षी,! “वसला, र शन्द पूर्ण आहेत, “वर? हा शन्द अपूर्ण आहे. चिनी भापेत असल्या अपूर्ण शन्दांना कांहीच किंमत्त नाश, रेकडे असतात, श्या दोन पूर्ण आणि अपूर्ण प्रकारांत आणि यैयाकरणांनीं मानलेल्या 'वार भकारांत फारसे अंतर नाही. वैथाकरणांनी मानलेले उपसर्ग भाणि निपात हे प्रकार अपूर्ण शब्दांच्या सदरांत येतात, व पहिळे दोन प्रकार, नाम आणि आश्यात हे पूर्ण शब्दांच्या सदरांत येतात, अंतर भारे ते. एवढेंच एक व्याकरणाची पारेभापा आहे व दुसरी शब्दशाछ्ाची भाहे, सर्व वैयाकरणी तरी ह्या चार मकारांवर कोठे खूप आहेत ! शब्दांचे 'वार प्रकार मानण्यांत त्यांचे समाघान फोर्ठे शेतें ! चारांची संख्या आठांवर इल्ली ब्याकरणकारांनी नेली माहे, तेथे तरा त्यांचे समाधान शालें तर ठाक. र श शन्दाचे प्रकार कांड्रॉही व कितीही असोत. शब्द एकटाच असा कोणी उघ्चारीत नाहीं , य उघारला तरी त्याला विशेषसा अर्थ असत नाही. मनांत क्रिया 'वालछेलीच ससत्ये, एका बस्वूची छाया आंत इत्यादे शंबंध मानले आहेत. निरनिराळे ले शब्द आपण उशारतो ते घडदिस्या तीन संबंधाने बांधले जाऊन, त्यांच्या यैयक्तिक कस्पना एक होऊन त्यांच) एक सामुदायिक अशी कल्पना योलणारास फिंवा ऐकणा- राख करून देतात. ही सामुदायिक कल्पना म्हणजे तातर्य, एक गन्दद्ी कधी कषी तात्पर्य किंदा खामुदापिक करपना करून देतो. परंतु त्या डी 1] ्ि ्ड्श माषाद्यासर आणि सरयडीमापा. [ प्रकरण परव. 3 “ह: न ५ येळेच दुवर कार शन्द अध्याह्ठत अद्चठेच पाहिजेत अर्से समजावे »छागते. तात्पर्यावर्न किंवा दशाब्दाच्या व्यक्तीध्रमूरजन्य सामुदायिक ,कल्पनेवरून आपल्या इकडील यास्यपरीव्ञा किंवा तात्पर्यमीमासा करणे दशीच ज्याच्या आयुष्याची इतिकर्तव्यता होती आद्या मीमासकामध्ये दोन तय पडले आहेत. वाक्यातून किंवा आन्दसमूदातून तात्पर्यार्थ कसा माहेर पडतो हें पाइणें मोठें मनोरजक आहे च त्या मीमासकातील दोन पक्षाची विचारपरणी पाहण अस्थानी शोणार नाही. मिमासकाची प्रदृत्ति कदा करता आहे. ऐं पूर्दीच आर्ले माहे, ,तत्याच्यात तात्पर्यांच्या दृष्टीने पक्ष दोन, ( १ ) पहिला गुरु मीमासक (२६) दुसरा मद मीमासक ,पहिल्यालाच प्रामाकर व दुसर्‍याच कोमा परेल अर्शी शै नावें आहेत. झन्दशासत्रार्ने ह्याना निराळींच मावे दिलीं महित, पाहिळे अन्विताभिधानवादी य॒ दुसरे अमिशितान्ययवादी, ह्या दोन नावाच्या अयोवरून त्याची मतें काय आहेत हें दिसून येतं. पहिले लोक अस्वितश्वन्दाचे आत्तित्व कबूल करतात व दुसरे प्रत्येक शान्द 'निराळा समजून त्याला एक विशिष् अर्थ देऊन नतर त्याचा अन्बय करतात. पहिल्या वर्गांच्या मतार्ने अन्वित म्हणजे सबद्ध अशपच 'शग्दाचे अस्तित्व कबूल केल्यामुळे प्याना तात्पर्या थांची भगदींच जरूरी मासत नाही. कारण तात्पर्य प्रयम पासूनच त्याना मिळत अधतें, शन्द उघडा, असचरदड, निराश्रीत असा कधींही त्याच्या मतें सापडर्णे शकय नादी. उन्द षो येणार तो कार्टा तरी कर्तू, कर्म, माचिकरण वगैरे पैकी एकादा अबधघ चरोबर घेतल्या दवाय कर्षीही येणार नाही, शन्दाचा थ्रोघ हेतो वरा पण तो उघड्या निराश्रित एकलकोंड्या दब्दाचा होणें शाक्य नाह. चोघ झेण्यासाठी शब्दास दुसऱ्या त्याच्या सवगड्याचा साधय , घ्यावा लागतो, व त्याला आपल्य उघडेपणा झाकावा लागठो.अन्वयाचा किंवा .सवघाचा झारम अगदी ५हिल्या शन्दाच्या उद्चारापासून शेत गेल्या- मुळे सर्व झशन्दार्चे सामुदायिक स्वरूप किंवा तातर्य काय ऐं पाहण्याची सवरयकताच राइत नाशी. 1 _ लॉ परमाधा शिकविण्याची किंवा शिकण्याची नवी तहा 1017605 ८६७०१ म्हणून काढली साहे. तीमध्ये अन्वितामिघानवादयांच्या मताचा चनरथे ] शब्दसिडि, ४५ बुरस्कार बराच किंवा सकेयेव केला छातो. मुलांस जी भापा शिकवाववाची ती त्याच्यापुढे वैयक्तिक शब्द न ठेवता अन्वित-णोडलेले-असे शग्द- समूहच ठेवून ब बोलणाऱ्यास त्याचे अनुकरण करावयास सांगून शविक- चायची अत्तते, परमापा शिकण्याची ही नवीन पदत आहे. टिच्यात पठणश्त्तीस ताण वसत नारी, च मापा शिकणाऱ्यांचा मा्पेत प्रवेश फार ल्धकर होतो. लिहिण्यापेक्षा बोलणे ह्या पदतानें सोपे शेतं. दुसरा पक्ष अमिरितान्बयवाद्याचा, ह्या लोकांना तात्पर्यार्याची फार , जरूरी भासते, प्रत्येक छब्दास त्याचें निराळें अस्तित्व आहे, स्याचा निराळा त्यास अर्थ आहे, उघारल्याभरोबर त्याच्या अर्थाची पूर्णत्वाने छेकणारास प्रतीति झालीच पाहिजे, धुढे असणाऱ्या दुसऱ्या शब्दार्शी त्यांचा सवध आल्यानतर मग तातमर्यार्थ निराळाच निघेल शे गोष्ट वेगळी, त्याचा स्वार्थ एक असेलव तात्वर्यार्थ दुसराच असेल, शब्दारान्दात असणारे सवध पहिल्या पक्षाच्या लोकांनीं मानलेल्या सवघापेक्षा निराळे आहेत एकादा शन्द उच्चारल्यावरोबर त्याच्या अर्थप्रतीतीने यशी काही शकणाऱ्याच्या मनात अपेक्षा उत्पन्न होते कीं त्याच्या पुढें अमकाच शब्द आला पाहिजे, मलताच शब्द भाला तर तार्पर्याथे भल्ताच निघूस चोलणारा आपल्या शद्दीवर नार्ही असा निप्क्थ निधेळ.अमि ओल्य असतो, ह्या वाक्यात अपेक्षेचा मगर झाला आदे. अथय्नि शब्द उच्चारल्याबरोबर अपेक्षा हॉ. असते व्हॉ पुढे काहा तरी उष्णत्वद्क शब्द झाला पादिके, त्याशिवाय तासर्यार्थांची पूर्तता व्हाब्याची नाह च्याऐवजी जर तदिरोपी * झोला, ! बगोरे शन्द आला तर मल्ताच अर्थ निष्पन्न होतो, त्याचप्रमार्णे पुढे येणारा शब्द योग्य असला प!हिज्ञे व ज्याचा ऱ्या शब्दाशी सवघ अस्तेल त्याच्या जवळ तो शब्द होता होईल तो ठेवला पाहिजे, करिया- विशेषण, सव्धीसर्बेनाम हाच्या जागा बदलल्या म्हणजे वाद्यात कसे प्रमाद होतात हें सर्वांना माहीत माहेच. तट गा९(1100 ऱणून भाषा थिकणाऱ्यामर््ये जी एक पद्धत प्रतित माहे ती अमिदितान्वपीच आहे, प्रत्येक दान्द कोशात काढावयाचा, त्याचा विश अर्थ कल्पावयाचा च नतर अडे पुष्कळ शब्द वर साधितलेल्या सवघानें खोडून तातर्यारयांची भाति करून घ्यावयाची, मार्षातराच्या मुळाद्यी शोच पदत झादे. - ४६. भापाद्यास्र य्याणि, मराठीभापा, [ प्रकरण वर शांगेतळेले दोन्ही पक्ष सरे आहेत, प्रत्येक वाक्यांचा अर्थ करतांना भाषणास दोन्हो,प्षांचा,चाभय,करावा लागतो. फेवळ सन्दा* लाच अर्थ असतो म्हणून चाळावयाचें नाद्दी ध नसतो म्हटले तरीशी वरोबर दिसणार नार्ही, भापल्या मनांत दोन्ही प्रकारन्या फरिया चाल- ठेल्या असतात. . शब्दाचा वैयक्तिक मर्थ भापण घेतों भाणि सामुदा- यिकडी अर्थ घेतों, दोन्ही पक्षांचा समन्बयच आपण करतो, पेय्याकरण च मम्मटादे झालकारिक ह्यानी आपल्या अर्थांत दोन्ही मतांचा संमन्व- 'यच केला साहे, दुखऱ्या शग्दांच्या सवंधादिवाय कोणत्याही शन्दाला स्वतंत्र अर्थ दा-राहणारच लागि दुसर्‍याची सवघ आल्यानंतर त्याचा संग्रद ससा सर्थदी त्यालान्येणार, ह्या दोन्दपैकी एकच नर पश्च मानला तर पुढे मापांच्या जाती मानण्यांत जी एक भोडी भडचण येते, तिचा येथे उलेख केला पाहिजे,आपण सुटक तुटक शाब्दांत विचार करतो कां वाक्यांत विचार करतो £ अगोदर पुटक झछब्द मनांत योजन नदर ते घांघतो कां सांखळींत गोंवल्याप्रमाणे एक ओळच्याभोळ झापल्या मनात उमी राहते व नंतर बाहेर पडते शा एक प्रश्नच आहे, भाषा चांगली सुधारली म्हणजेच दे. विचार सुचतात चं सुचल्यानंतर त्याची बरोबर संगतवार मांडणी करणें करठाण होतें, मानसाद्यास्राने जर पाहिलें तर आपण लो विचार करतों तो मेदेमा पमवद्ध असतो. तुटक तुटक असे विचार कर्घीडी येत नाहींत व जर आठे तर्‌ बर्वेनात खत्रवदता माढळून येत नाहीं. वेडे किंवा मादक्त पदार्थांच्या अमला खाली असलेले लोक मात्र तुटक विचार करतात. याना फीवांपर्य घबघाची अगदी कर्पना नसते. तद्ची स्थिति शुद्धीवर असलेल्या माणसाची नसते. बिचारांमध्ये जी सूञवडता सापडते त्यामुळेच काडी लोक अर्से म्हणतात की भाषा जी उत्पन्न झाली ती. सर्वागपरिपूर्ण शाली, तिच्या चोणत्याही चायतींत उणपणा नव्हता. उत्काति काही इळू हळू झालेली नाश. सर्वनामे, क्रिशपर्दे, नामें, प्रत्यय, ल्कार अश्या तऱ्हेने एकामापून , एकाची उत्पक्षि झाली नाहं. गेजच्या गरजा मागविष्यापुरती माषा याद्य समाजाजवळ क्षेती; थ ती सवागपृर्ण होती. तिच्यात म्हणजे क्रियापदे अगोदर झाल ब इतर शब्द ठत्कात होत गेळे ६ म्हणणे चूक साहे. फड भवे " /जुब्दीपदे. ., श्फ 'अर्से मणणारा एकं पक्ष आहे. एथ्बीच्या पाठीवर पुष्कळ, ठिकाणी मानवांचे कळप किंवा समाज होते. त्यांच्या मापाही निरनिराळ्या होत्या थत्पा चांगल्या सपेन्न हेत्या. उत्कातीची किंबा सुधारणेची त्यांना भरारि नव्हेती. सुधारणा झाली असेल, नाही असे नाहीं 'पण अगदी क्षक बाबतींत ज्ञाली असेल, त्या त्या'समाञाची 'रानरी भापा एकत्र करून मग पुढे मापात षातवारी काढली, समाजाच्या यायस्थितींत ममकीच एक भाषा असली पाहिजे यसा कार्डही आग्रह *धरतां यावयाचा नाश, शब्दांपासूनच प्रत्यय झाळे पाहिजेत, मापेचें प्रथमचे स्वरूप शब्दनिग- डितच पाहिजे, व नंतर प्रत्ययानिगडीत* होईल, हें म्हणणे ठीक नन्हे, अमका एक समाज उदाहरणार्थ, चिनी अथवा घु्का शब्दनिंगडित मापा ह्या मताची उभारणी कच्च्या पायावर झाली आहे. हे लोक उत्याति- षादच मानीत नाशीत, जगात अशी कोणतीही वस्तू सजीव किंवा निीव नाहीं की ती उत्तांतीच्या कर्षेत येत नार्ही, भाषा म्हणजे कारही निजीब गोष्ट नव्हे, भापेच्या प्रत्येक अययबास चेतनत्व साहे, सचेतन माघेल! उत्क्तातीचे नियम लागू करावयाचे नाष्टीत त्तर मग ते कोणाला ळाग करावयाचे १'सचेतन भाषा सचेतन मानवाच्या ताब्यात आहे. मानवा- ममाणे तीही उत्कात होत जात आहे. तेव्ह्या परीछ मतात काश अर्ध नाही हं उघड आहे. सोवून कादल्यासारख्या नार्हीत. काही मोठ्या असती "असतील, कार्टी पिवळ्या, असे भानाप्रकार असणार, क, काही आलूड "वस्तू एकां जात्या ८ माषाशाछ् भषाणि मराठीमाषा, तिप्रक्रन परत व्यक्तीन्यक्तीच्या गुणात फरक, शे खर्व गुण दाखविणारे एउन्द पाहिजेत, पुन, त्या वस्वूत पुष्कळ तऱ्हेच्या क्रिया आहेत, मसरणारि क्रिया करण्याची पात्रता त्या वस्तूत असते. तेव्ह्य क्रिया दाखविणाऱ्या शब्दांचा एक निळा पर्ण बनक्तो, ह्या तिन्ही चारतोच ४ 5जलञ3ण2 कण्णातड, 2 &01900८ पण्यावेड, 3 झिशाण्यायाळ एश्णक अर्शी नावे दिला अहित, ह्यापेक्री स्वतल कोणते आणि दुसर्‍्यापावून इयुत्पादिळे जाणारे कोणते ह्यांवबदकध वाद माहे. कोणी म्हणसात 'खन्द मूळ दोनच प्रकारचे अस्‌ द्यकतात व त्या दोन प्रकारच्या शन्दापादून इतर सर्व दान्द साघठे जातात, पडिला प्रकार श्वार्वनामिक थातुचा व दुसरा क्रियावाचक धावूचा, सार्वनामिक घातूपावून प्रत्ययाचा पसारा उत्पन होती व करियावाचक घातूगवन पराविषदर्क वगैरे तयार होतात. आपल्या इकडीळ विद्वानात पूवी शन्दाच्या मूळ स्वरूपाबद्दल थरीच भवठि न भवाते झाली साहे. नार्मेच प्रथम ससार्वीत आणि क्रियावावक घालू किंवा दाब्द पाढीमाधून आहे असवित, क्रियाघावूभासन कारी जरी प्रातिपदर्के निघाली तरी काही स्वतत्न अदषणारच उर्षे म्हणणाऱ्याचा एक पक्ष, व त्याच्या विरुद्ध दुसरा पक्ष यच्चायतू नार्मे कोणत्या तशी चातपासन व्युत्पादर्णे शक्‍य आहे सर्षे भतिपादिणारा आहे, शांकटायन बरे थैय्याकरण आगि निडुक्तकार यास्क वौगरेचें '*माख्यात नानि नामानि? ६ तत्त्व आहे ह्या धिद्धातास काही इरकती येतात सवेच नामे किया प्रातिपदर्के धातूपासून काढ लाप्लो तर पुष्कळ ठिकार्णी भापण अगर्दी दतवठ शोऊ. कार्श शन्द अर्थ झाहेत की, त्यात अवयव सापडर्मे शक्‍य नार्टी, प्रकति-श्रत्यय साधित झब्द असले तर व्युत्पत्ति्ने अखड शन्दाचे खड पाडता येतील, ब अमक्या घावूपासन आला खर्चे म्हणता येश्छ, काही शन्द घर केवळ प्रश्‍तिच असखताठ, त्याच्यात मत्ययाचा पूर्ण अमाव अतो. कार्डही त्येक खर्सेदी म्हणतीळ काँ, ह्या निरवयव प्रश्‍त्तींत सुदा काडा. प्रत्यय म प्रकृति घरच्छच एमजत सध्या धरावेत किंवा कत्पावेत, अर्ते घरी केळे आपणि थडवणींदून निघण्याचा मार्ग कादस्ा तरी “* उथादे ” प्रादिपदक अशी साहेव की, त्पापुटे स्यृत्गतिदा्पांना शात रेकार्वे लागती, कारण, त्याचा चाूर्शी चर्म 1] चचथे 1 >> शब्दशिदि. |्रृ दाखवितां येणेंच राक्य नाहीं, तेव्हां हा. वाद कसा तरी मध्यावर एपटावला पाहिजे. भो दब्दच केवळ यर्यावबोधक असतो व जो घात * कांति घ प्रत्यय ह्यांच्या संयोगाने दोत नवन 'स्वयमेव सिद” असतो त्याला घातुज नाम म्हणतां येणार नार्ही. दुसरे जे शब्द इत किंवा तद्धित प्रत्ययानें अथवा समासाच्या योगाने साघळे जातात, त्यांची व्युत्पत्ति लावून त्याला घातुज असें म्हणतां येईल. मूळच्या ह्याच मुद्यावर सिद्ध ब साधित किंवा रूढ, यौगिक, योगरूढ, योगिकरूढ असे दाब्दाचे वर्ग पाडून त्यांची योजना केली आहे, भाप्रेतीळ प्रथमचे शब्द क्रियाबाचक शेते ब वस्तुयोधक शब्द त्यापासून झाले असावेत असा पुष्कळ विद्वानांचा तर्क आहे. संस्कृतमधील वैयाकरण व निरुक्तकार घातूपूर्यंत तरी जातात. व्युत्पत्ति काढतां काढतां घावूपर्यंत सांबतात. एथकरण फरण्याच्या शक्तीची मजळ घावूंच्या पुढें त्यांनी नेली नाश, घावूंत कारही स्यांनी व्युत्पात्ते चालचिली नादी, पण एकाच कुद्वांतील ठरलेल्या भापाच्या तुलनात्मक अम्यासानें घादूसुद्धां च्युत्पादितां येतात. संस्ृत्त वैयाफरणांनी धघातूंदी संख्या १७०६ पयत नेली,परत दी सख्या कांहींच्या मते लार्त आहे, अमका धातु समस्या धातूपासून निघाला असेम्हणत पाडीमाररे लात जात कांडी लोक नऊ घातूपर्यत येतात, आणिसचे मायेची प्रचड इमारत ह्या नऊ घावुरूपी स्तंमावर चदविली आशे असे प्रतिरादतात. डॉ.० मरे यांनी ऐ. भऊ घात आंग, बेग, क््योय्‌, डयाग, ल्यागू, म्यांग, न्याग, ऱ्यांगू, ख्यांगू असे फल्पिळे आहेत. ज्या तत्वावर त्यानी सर्व इतर धात्रू ह्या नऊ घातूर्शी जोडले त्याच तत्वावर ह्या नऊ घातूना घुन्हा एका घाता जोडता येणार नाडी झा ! सर्व म्रीक मापा एकट्या ४ ३? घातूपाधून निपाडी आहे. अरे कित्येक मानतात. त्याचप्रमाणे झॅटिन मापा. 'इि, पायून झाली असंही एफ मत आहे. वेदांतांत ज्याप्रमाणे सये तयोकिक थरलचा य व्यवद्दारांचा एका अदडितीय अशा ब्रष्लांत छय करतात त्याप्रमाणे सरव शम्दांचा, य घालूचा एयता घातूत लय कराथयाचा उशी तर मरत नथेलना ! ह्या विचारसरणीत सतिशयोकोचा भाग घराच असावाचा वाटतो. व्युत्पत्तीस अगदींच याव द्यावयाचा नाश सस नाही, 'थ्द तर ब्युत्पादि्े पाहिमेत, होतां शेईळ तो त्यांची ष्ट मापाशास्र आणि मराठीमापा, [ प्रकरण मूळे 'ोधून काढर्ली पाहिजेत, पण काही शब्द ससे खापडणारच काँ, त्यापुढे व्युत्पत्तीस हात टेकावे लागतील, व थाच माणसाची जरी माषा घेतली तरी तांत त्याने पकस्वरी घातूपातून माषा बनविण्यास सुरवात १ केल् असे म्हणणें म्हणजे त्याच्या अर्गी विल्कप भापाद्यास्रवित्तव होतं यरे म्हणण्यासारखे आहे. तेव्ह्य त्याच्या मापेकडे जरी पाहिले तरी काही *न्द ब्युत्पा व काही अयुत्पाचय मसतात असें म्हणणे खात्रीने विसगत होणार नाहीं. नामे क्रियापदापावन निघठाव की नाही ह्य चाद बादूस ठेवून मापेच्या प्रथमच्या त्थितीत कोणत्या प्रकारचे शब्द असतात हृ पाहू. मानसझ्ास््रदृष्टया शब्दाचे 'वल्लूनिदर्दाक? आणि 'वस्तुसवघध निदर्शक असे आपण भाग पाडले, व्याफरपदृष्ट्या “वस्तूनिदर्शाय* ( मामे किं प्रातिषदर्के ) व 'करियानिदर्शकर ( घाठ ) असे दान्दाचे मकार मापेच्या प्रयमास्थितींत असावेसे दिसतात. मापाद्यास्राच्या मताने सार्व नामिकघातु आणि क्रियाघाठु असे धातूचे दोन प्रकार पडतात. चिमनी मारषरत शब्दाच्या दोन जाती कल्रिल्या साहेत एक सडीव दाऱ्दाची व दुसरी निर्जीव शज्दाची, सजीव किंवा सचेतनी शब्द हे वस्तूचा निर्देद्य "करतात पण एकापुढे दुसरा ठेवला म्हणजे पाहिल्याचा वस्तुनिदर्ाक अर्थ नाहींसा होऊन त्याच्या ऐवर्जी त्या वस्तूचा गुण-निदर्शक तेवढा अर्थ त्या पदिल्या दाब्दाचा शोतो.दुसरे धन्द निींब जातीचे, हे रिकामटेकडे ससतात. तात्पयां्थांची मात्र पूर्तता ह्याच्यादिवाय होत नाहीं. ह्याच शऱ्दाना अन्ययं अथवा निपात म्हणण्याची चाळ आहे. अब्यये अ निपात ह्याना कोणालाच प्रत्यय लागू दकत नाहीत. त्याचें ख॑ एक स्वरूप असतें तेंच कायम राहते. वाक्यामध्ये येणारे शब्द, योग्यता, थाकाळा, सनिधि, ह्या किंवा कर्तू, कर्म, झधिफरण इत्यादिसवघानी एकमेकास साघलेले असतात. साघताना सजघ दाखविणारे शन्द योताये लागतात. ह्यानाच फाल्त| रिकाम टेफडे किंवा निर्वीव अशी सा दित्े तर चालेल. कारही मापात असें होतं कॉ, ह्या फाल्दु शब्दाचा असलेप प्रत्ययामध्ये राहतो, सर्व प्रयप ए्केडारळी फाल्त का होईना पण स्पतञ़ अब्द झोते. परतु कालच्या धात सापडल्यानुळे पुढचे किवा पाडीमागचे झभ्दावययातीळ 9. पाचवे ] प्रत्ययोट्रम, ण्श नाडी, मत्यय शब्दाच्या कर्घी भागे येईल, की पुढे येई. मूळ शन्दाच्या पुर्ढे किंवा मागें प्रत्ययाच्या येष्याने मार्पेत कर्धी कर्घी दोन स्प दृष्टीस पडतात, एक प्रत्ययीमापा चं दुसरी उपसर्जनीभाषा, दाखविणारा एकशे प्रत्यय नसावा, एक समाज झापले शब्द नाकात उद्यारी तर दुसरा अगर्दी साध्यारीतीने निरनुनाश्षिक उच्चारी. अद्ची ब्रिविधता सर्व समाजाच्या प्रथम प्रथमच्या भाघेंत ग्रापडणार,, *-'--:>>- भकरण ५ वे, प्रत्ययोह्म. लिंग, वचन, विमक्ति याचे व क़रियापदास स्गगणारे नानाप्रकारचे सत्य ह्या सर्वाचा उत्पत्तिफ्म लावता येण्यासारसा आटे प्रत्यय € स्तन ध्न्दाये अयशेष आहेत छायद्दळ वाद नाही, वर लिहिलेल्या ग, पन, विभाचि ह्याच्या पः्ययाचा माय काढावयाचा सटणसे शब्दाचा इतिदारा काढणे झाटे व्याकरण व्याकरण म्हणतात त इंच. छ्या स्थ प्रययाच्या साऱ्याची ऐतिदासिक शुखयद्ध चर्चा व माडणी टा. एक थ्याकरणाचा यिपय असतो, थापण आपल्या गरन, घ्यनीच्या साहाय्यानें ज्या रीत) व्यक्त करतो तो. रीती शिएमंमत थाटे फॉ नाशे, समाचातील ठरीव पदतीःत्पाणे याऐेिदा 0 ळा ष्र मापात आणि मराठीमाषा, [ प्रकरण चा, हें पाहणें व्याकरणाचे काम असतें, न्याकरप मायेस स्थैर्य जाडे म्हणजे उत्पन्न होते. व्याकरण म्हणजे भाषा नव्हे. व्याकरण म्हणजे कार्ही छोड नव्हे. मापेमर्प्ये येणाऱ्या दाब्दाचा “ब्याकार? करणारे तें एक शास आहे. मापेच्या उत्पत्तीच्या वेळेस “शब्द? असे फार थोडे असतात, आदि- समाजाच्या जेवढ्या गरजा तेबढे शब्द, आणि ते कसेतरी एकमेका लवळ उेंवून भाव व्यक्त करावयाचा. ते शब्दा असुक एका विशिष्ट फ्रमातच आळे पाहिजेत असा कारही नियम नसतो. सथघाची कल्पना त्यावेळेस कोठली य त्यामुळें व्याकरण तरी कोठून येणार ! मापेच्या उत्पत्ती नतर पुष्कळ दिवसानी ब्याकरणाची प्रदृक्ति होते. व्याकरण, वेदात ब इतर दार्शनिक विचार हे सगळे विषय शाततेचे आहेत. सस्कृतमापा प्रचलित झाल्यानंतर पुष्कळ दिवसानी, शेकडों वर्पोर्नी, तिल्य व्याकर- णाच्या साच्यात घालण्याची कल्पना विद्वानाना सुचली. कोणत्याही भापेची स्थिति हीच आहे. ल्याकरणाचा जन्म मापेच्या नतर पुष्कळ चर्षारनी होता. भाषा चागली घाढीस लागस्यानतर तिची स्वयस्फूर्तीच्या लेखकाकडून जोपासना झाल्यानतर व त्यामुळे भापेस सौदर्य ब महत्व प्रात्त झाल्यानतर भाषारूपी बृक्षाची वाढ व रचना, नियमवद्ध करण्याची इच्छा जागृत हेते. कपींनी सस्छृतात वेद गायिले ब नतर त्याची व हवतर मापेची रचना यास्क, पाणिनी व इतर व्याकरणकाराठी नियमबद्ध सांगितली, वेदावर भ्रातिशाख्यें फार णर्चानकाळी लिहिर्ली हे खरे, पण खुद्द चेद व प्रातिशाख्यें ह्यामध्ये पुष्कळ काळ गेळा आहे. झिवाय भ्रातिद्याख्यें म्हणजे मापेचीं ब्याकरणें नव्हत, मत्येक प्रातिशास्य त्या त्या विवाजेत वेदाचे विषमपदविमार्ई पुस्वक किंवा सश्षिसत व्याकरण, सर्व साघारण सस्रृत भाघेरत्ती त्याचा सवध अगदींच नाहीं, प्रातिज्ञारयानतर सस्कृतचं कोली किंवा मापा ह्या दृष्टीने न्याकरण ल्हिप्याचे खरेच प्रयत्न झाले. पाणिनीच्यापूर्वी पुष्कळ ञ्याकरणकार होऊन गेळे यास्काच्या निरूक्तात २०-२५ व्याव्रणकारांचा उलेख आशा आहे. त्यामध्ये निरनिराळे देशी आणले याइत यॉस्काचायांची साची वरिमापा, विवेचन करण्याची पद्धति, सत्राचा अमाव, ह्यावरून आचार्य पागिनींच्या पूवी ते झाले असावेत. आयार्यपाणिमीचा काळ सिस्तपूर्द ८०० मामतात. व्याकरणात चान्द, 'पाचरबे ] ी भत्ययोद्दम, «भः प्रे सेन्ड यरे (निरनिराळे पेय आहेत, मिर्मासकांच्या प्रवृत्तीनतर व्याकरणकार यावयास पाहिजेत, भिमांसेपापून दोन फाटे फुटून टक अलकार शात्रा- कडे जातो घे दुसरा व्याकरणाकडे ज्ञाती असे म्हणावयास कांडी हरकत नाहीं. दोन्हीसददी गौतम, कणाद वगेरे मुनींच्या मतांची अपेक्षा असते, तर्कशास्राशियाय ह्या दोन्दी शास्त्रांचे चाळत नाही. व्याकरणाची तर सर्व उभारणी तकेशास्त्रावर केलली असते. शब्द ऱ्या वेळेप उच्चारठे जातात त्यायेळेछ आपण अमुक अमुक तर्कशास्राचे किंवा मानस शास्त्राचे नियम - भाळतो ह्याची थोडीच जाणीव आपणास असते. आपण आपले एका" माधूऩ एक दब्द उत्चारीत असतो. उच्चारण्याची क्रिया झाल्यानंतर, समापणाची पहिली उबळ कमी झाल्यावर त्याचे सबध काय झाहेत किंबा त्याचे नातें काय साहे हॅ जाणण्याचा मापण प्रयत्न करती. त्याच प्रयत्मात व्याकरणाचे गूळ आहे. असे शब्दाच्या जातीबद्दलचे प्रश्न सोडण्याकरत! जसे जते प्रयत्न होतील त्यावर व्याकरणाची घाढ अघलवून झसते, व्याकरणाचा सवघ निरनिराळ्या शासत्राशी लावण्यात साला आहे, त्यानें न्यापछेल्या खेमात्रद्दळ बराचसा वाद साढे, सर्व मतात थोड थोडं सत्य आहे, आणि प्रत्वेक मतात व्याकरणाच्या एकेक भगाची दिशा दाखविली जाते. सर्व एकवटून घेतलें म्हणजे व्याकरणाची पूर्ण कल्पना येते व्याकरण म्हणजे घ्यनिशास्रावरचं एक वार्विक याहे असं म्हणतात; माघेच्या किंबा वाड्याच्या वाढीबरोऱर न्याकरणही फोफावते असे कित्मेक म्हणतात, शद्रियाच्या साराय्याने जे कारही घ्वनि उसन्न शोतात त्यावर न्यावरण रचर्छे आहे असेही एक मत आहे. व्याकरणात शब्दरूपी श्व्नीचा अंतमोव होतो, आणि तो जर केला नाह तर व्याकरण तरी कद्याचें करावयाचें ? पण घ्यनीशियाय इतरही काही गोष्टी आहेत, व्याकरणात भाषेची वाढी अजमावता येते पण त्यापेक्षा दुसऱ्याही गोष्टी येतात, व्याकरणाचा विषय माघा चे भाषेंत येणारे शदाशन्दातील सबघ दाखविणे हा असतो, न्याकरणानें माषा सुटसुटित साच्यात बसदे, भावेच्या वाढीतीळ अराजकता व्याकरणानें नाईशी होते. व्याकरण म्हजे मार्पेतला कायदा आहे, वत्यासुळे मापेच्या साप्राज्यात वेवदणा दीस थाराच रद्दात नाहीं, व्याकरण असर्णे हे मापेच्या सुत्यितीर्च किंबा सुघारणेचें क्षण आहे. रानटी क ष्र माषाशात्र आणि मराठीमाषा, [ मकरफ भाषांना व्याकरण क्ाचितूच असतें, सुधारटेल्या भाषांचे व्याकरण लिहिल्यामुळे त्या सर्व मापाचे एकमभेकांतील नावे उघडकीस आले साहे. क सावा व्याकरणांत त्तांगितलेले शब्दांचे प्रकार आणि त्यांच्यातील एक्मे- कांचे संदंघ दाखविणारे प्रत्यय यांच्या उत्पत्तीचा करम पाहू, सर्व मरत्ययांत “वचनाचे? प्रत्यय भगोद्रचे असले पाहिजेत, भाषा चोळणाऱ्या “पहिल्या माणसाची कल्पना केटी तर त्याला स्वतःवद्दळ कांही कल्पना झि मोंबताळीं किंवा समोर असलेल्या वस्तू बददळची कल्पना असली पाहिजे, एकेवेळी स्वतःबद्दळचा विचार सुद्धां पाठीमाणून आला असावा. इंद्रियांना “त्त्यांतल्या त्यांत डोळ्यास प्रथम जी वस्तू दिसेल तिचा विचार सर्वांच्या अगोदर येणार घव त्य! नंतर स्वतःवद्दलचा विचार थेणार, एकच गोष्ट त्या आद्यमानवाला दिसली अंशी कांर्ह्य गोष्ट झोणार नार्ही, दुसऱ्याही कित्येक वस्त्तु दिसल्या असतील. .तेव्हां दृष्टिपयांत येणारी यस्तु पक च ती त्याच्या स्वतःच्यापेक्षा कांशी निराळी आहे असा विचार स्याचे डोक्यात आला असावा. एक्वचनाची कल्पना त्या बस्वूवरून व ततदितर दिवचनाची कल्पना स्वतःचरून आली असावी, बहुवचनाची किंवा अनेकयचनाची कल्पना दिवचनावरून सुंचटेली आहे. दिवचन पडलें आणि नतरच वबडुवचन. जगातील कितीतरी मापांत द्विवचन सांपडते, आर्य, सेमिटिक, टयुरेनिअन झोंटेबूटाट झार्ट्रेडियातीट मापा हा श्ववांत नार्मे व क्रियापर्दे ह्यांच्या रूपांत द्विवचन सांपडते. त्याचा उपयोग फार होतो असें नाही, जशी भाषा सुघारत जाते ब अनेक बचनांचा उपयोग सर्रास च दोघासाठाईी होतो तसतसा दिवचनाचा उपयोग मार्गे पडतो, बहुवचन दिवचनानतर अस्तित्वात खाले असलें पाहिजे अर्से म्हणप्यास दुसर्रे एक कारण झाहे. एक, दोन, तीन इत्यादि खंख्या वाचक शब्द एका माघून एक उत्पन्न झाळे झाईत, तीन हया अथांच्या यार्योद्रव सर्व मापातील शब्दामर्घ्ये 'ओोटाडर्णेरअसा अर्थ सारे. घार, ६९, (1, प्रीयु-तू योडटाडर्णे-यर्से इाग्टिदा, रॅटिन, ग्रोक, ष संत्छत मापार्ताल शब्द आहेत, दोनच्या पुढचे अक म्हणचे “पलीकडचे! छांबचे, तृतीय पुरुषार्थी वापरण्यास योग्य'असे आाईेत, कारही रानटी माषात- न्हिम्टोरिया मर्घीळ उदाइरणार्थ-दोनच्या पुढचे यांकडे नाहींत. न्यूद्वाटण्ड- व्य चांचवें ] प्रतत्ययोट्रम ष्प्‌ मध्यें तीच स्थिति, कांडी मार्पांत तीनालाच “बहु! ह्या अर्थी शब्द योजतात. दिसताना द्विवचनाची उत्पाचे व उपयोग विलक्षण व अस्वामाविक वाटते पण चस्वस्पिति अश्नी आहे खरी .बचर्नांत एक,दि,वहु असा प्रत्ययांचा क्रम लागती. चचनाच्या बाबतींत बोलणारा मनुष्य आपल्याशिवाय इतर वस्तूवर छक दोन--अनेक संख्येचा जारोप करतो व त्याप्रमाणे त्या शब्दांना वचनाची उपाधि लागते. तसेंच तो मनुष्य- समोरच्या वस्तूवर ठिंगाचा आरोप करतो. झाद्यमनुष्याची भांपा लिदृपत्पयविरदितच असली पाहिजे, लिंगाची भापेंत जरूरी असते असा माग नाह. चिनी, अँक- डियन वगैरे भाषांत लिंगप्रक्रिया नाहीं; तथापि सस्झतीच्या दृष्टीने त्या कमी दर्जाच्या नादीत. ठिंगप्रत्यसांच्या उत्पत्तीवद्दल निरनिराळे तर्फे पुढें येण्याचा समव भाहे, एक तके असा--योलणारा मनुष्य झापले सर्व गुण आपल्या पुढच्या बस्वूवर लादतो. त्या युणात आपल्या स्वतःच्या लिंगाचा त्या वस्तूवर आरोप करत्तो, हें मतजरर्रे घरले तर पत्येक वस्तूस पाहणाऱ्याच्या दृष्टी- कोनांप्रमार्णे निरनिराळीं ठिर्गे असली पाहिजेत, ब तसं तर आपल्या पाइ- ण्यात येत नॉर्दी, दुखरा तके असा-पुकतिंम, स्त्रीऊिंग, नपुसकर्लिंग, द्या स तऱ्हेची सर्वनामे पूर्वी भाषेत शोती व याप्रमाणें शर्यनामापातून इतर सर्व प्रत्यय झाळे त्याचप्रमाणे ह्या स्वनामापासून तिन्ही लिंगे तयार झाली. प्या शन्दापुढे य्या ज्या लिंगाचे सर्वनाम ठेवलें त्याप्रमाणे त्या सरधनामा- पास त्या शब्दाचे लिंग ठउरळे., ह्यादी तकात एक दोप आहे. तो हा कॉ, इतर शब्दाचे ठिंग सर्वनामावरून ठरे हे सरे पण ह्या सर्व- नामांत तरी तीन प्रकारचा ठिंगमेद कसा झाला १ सारण कारही एका विवक्षित शब्दाच्या टिंगाच्या उत्पत्तीचा विचार करीत नार्ही. लिंग्रंच कशी उत्पन्न झाली इं पाहता माहोेत, तेव्हा ह्या तीन दिंगी सर्धनामांपाणून शब्दाचा ठिंमें तयार शाली असे म्हणून चालावयाचें नाही. कारण पुन्हा त्या सर्वनामात तरी लिंगभेद कसा झाल्य हा प्रश्न शिक राइतोच. सामच्या मरते छब्दाचे टिंग म्हणजे एक त्याची जात आहे. थोलणाऱ्यानी भापल्यावरून तदाचक अब्दाचे टिंग ठरविले असेल, शन्दाने दासविठेल्या यर्थाकडे पाह्वयारचे, अर्थ काय विक्षेप यो करतो ! त्याच्यात विशेष जोर, शक्ति, किंवा घाडस वरे पुरुष ५६ मापारयरा भाषि मराठमापा, [ प्रकरण व्यतीत चापडणाऱ्या गुणापैक एखादा जरी गुष असला ठर त्या शब्दाला पाहिियी स्हणावे, त्याचमनमार्णे छीटिंगावद्दल झाले असावे. स्त्रीटिंगाची उत्पाचचे पुलिंग विवा नपूसकलिंगानतर झाली. असावी, प्रथम मार्पेतील सर्येच शब्द पुलिंगी किंवा नपूसफालिंगी-- एक लिंगींच खअसचित व त्यामध्ये भिद नत" उत्पन्न झाला असाजा- मस्स्तात स्टीयाचक एक शब्द 'दारा' पुहिंगाचा झाटे ब टुसय शन्द वलन! नपूसकॉ्लेंगाचा साहे. सन्य भाषेतील शब्द ज्यावेळेस आपल्या मापेत येतात त्या वेळेस त्यार्थ लिंग ठरविताना ह्या असल्या माहितीचा उपयोग करावा! लागतो. त्या द्यादाच्या उारातील णोर, त्यानें दागयविलेल्या यर्थातला जोम, शाक्ि, इत्मादे युण, त्याचा अत्यस्वर इत्यादे गोष्टींउरूनच त्याचें टिंग ठरवितात. आता बिमत्तींच्या परत्ययाकडे वळू, स्य विमक्ति एकदम अत्तित्वात झाल्या नाहींत. एका मागून षक आल्या, विमचाच्या साद्वाय्याने दासविण्यात येणारे सबघ पूवी स्वतच्र शब्दाच्या साहार्‍याने दारावीत असत. समोघनार्ची दुसऱ्यास हाक मारण्याची प्रथम जरूरी मापसाच मारली असली पाहिजे, सग्रेधनाठ थोडासा उद्रारााचक अड असतो. तेव्हा हतर उद्रारघान हझादामरोबर त्याची उत्पत्ति लावली पादिने. दियाय बाकयात एकत्राक्यता येण्यासाठी शब्दाचे सवघ जसे मत्यख दिसतात दसा सउुद नामाचा सवघ मत्यश्ष दिसत नाही. आणि न्नाम सुद्ध करून सुद्धा त्याला वाचूस ठेवू1त्याच्यायद्दल दुसरा शब्द घाडून विधानात एकयास्यता आणावी स्ागते. सयोधनानतर प्रथमा, दरितीया, पष्टी, सत्तमी, चतुर्थी, पचमी, आणि झयर्टी तृतीया सस! पिमक्तीच्या उत्पत्तीचा कम ल्ययतो. घरयमा विमक्ति नामाच्या मूळच्या स्पर्पात आढळते. इग्ल्व्य मार्पेत हिला नॉमिनेटीव्ह म्हणजे वस्तूचे नाव सागणारी विमाक्ति, असे नाव झाहे. नामाच्या मूळ स्वरूपाउ प्रथमा विमक्यत समजण्याची मल्पना- सदा नतरची असावी, प्रथम ठिच्यात कर्नीर्धिच कल्पना असली पाहिजे. प्रथम सफरमफ घात उपयोगात होते, समक घातु नतर साळे, त्या अर्थी कर्माच्या विमक्तीची क्स्पना प्रथमेच्या नवरची -भसली पाहिजे. द्वितीयेच्या अग्येदर सुद्धा पडी वगेरे विर्भा्च प्रचारात असल्या पाहिनेव असे एकदा वाटते, कारण थकमेक किंवा करयथी घाव ज्या क. यांच्ये ] * पत्ययोट्रम पा चेळेस बाहुल्यानें उपयोगात आणीत असत तेन्हा पदार्था पदार्था -मघीळ समघ दाखविण्याची जरूरी भासली असलीच पाहिजे द्वितीया ब पष्ठी ह्याच्या नंतरच्या सप्तमी आणि चतुर्थी, या विभक्ति दोत. पश आणे सप्तमी ह्याच्या रूपात फारसे अतर नाह. सार्यमापाच्या कारही शाखात सप्तमी र्ाथि चतुर्थी यार्ची रूप सारी दिसतात, म्हणून सत्तमीपायन चतुर्थाची उत्पत्ति झाडी असली पाहिजे असे कित्येक मानतात. चत्चथींत असलेल्या नामावर क्रियेचा जरा दूरचा ,सवघ पोह[दती. कर्मावर जितका फ्रियेचा परिणाम होतो तितका € सप्नदाना '' वर होत नाह्दी, शिवाय सकर्मक क्र्यापदाना एक कर्म देऊन पुन्दा दुसरें कम देण्याची जरूर फार पुढें लगली असावी. क्रियेमर्प्ये चागला यराचसा माग घेणाऱ्या पदार्थाससुद्धा चतुर्थी घालतात, पण ह्य सर्व द्वितीयेनतरच्या कल्पना, दिळीया व चतुर्था ह्या विभक्त क्रियापदाच्या एका विद्विष्ट रूपासही लागत, येदामध्यें सतंवे, कर्तेवे किंया पुढील सस्दृतमध्ये सर्तुम, कर्तुम्‌ वगैरे सूप सापडतात, पौर्वात्य भाषात ह्या रूपाना जरियापदाचा एक “ अर्थ * समजतात. कोणत्याही फयिंत “कारण, साघन, रति,” वगैरेची कल्पना पचमी पासून आली ब हतच कल्पना] तृतीयेच्या विदििष्ट रूपाच्या मुळाशी आहे, उपसेंतील तुल्नेची कल्पना पचरमाचीच आहे. तृतीया पचमीपासून असाबाशी वाटते तुती यंत वर्ल्यांचा अर्थ फार पुढें आला असावा, क्तैरि किवा अकमंक नरियापदाचा कतेरिच प्रयोंगर होणे हक्य आहे. कर्मोणे होणे शक्‍य नाही. त्याअथी सकर्मक जिययापदाच्या उस्त्तीनररू ब॑ कर्मीगे भ्रयोगाच्या करूपनेउरोबर तृतीवेत कर्त्यांचा अर्थ ओतळा असावा असा तक आहे. इत्तर्के चिभक्तींबददळ झाल्यानतर शदारच आठ प्रकार मानळे भाहेत नत्याच्या उत्पत्तीचा मिदार करू. भाषेच्या भथम स्थितींत कोणत्या तहेचे शब्द असत्तात्त हे मार्ग सागितलेंच आहे. क्यावाचक घातू व सार्वनामिक धावू असे दोन प्रकारचे धातू सापडतात. एकापासून क्रियापदे च इतर दाब्द तयार शोतात. ह्यानाच शब्दांच्या प्रांत म्हणतात व॒ दुसऱ्या सार्वनामिक धातूपासून *सर्वनामे ब प्रलय तयार होतात. काही शब्दात दोन्ही प्रकारची मळे क्ट माघाययात्र आणि मराठीमापा. [ प्रकरण सापडतात. उदाहरणार्थ '*अइम्‌?” शब्द घेतला, अहम्‌ दन्द सर्वनास असून त्याचा अर्थ 'मी? आहे. 'अहम्‌! शब्द इतका लुना आहे काँ उनी' घुनी समजलेली वेदांची माषा तिच्याकडे पाहिलें तर कालपरवाची आहे कीं काय असें चाटेळ, इघा'महमु'शन्दात दोन्ह प्रकारचे घातू सापडतील *अह' हा क्रियाददीक घातु व 'म्‌? हा काही तरी सर्वनामाचा अवशेष असावा. अशा तर्‍हेचा सर्व झन्दाचा प्रकार आहे. क्रियापदार्ची जी काळाचा, सर्थार्ची व प्रयोगाची स्स होतात तीं हधा दोन प्रकारच्या दान्द- मूळाच्या मिश्रींमवनानें होतात. तेव्हां आठी प्रकारांपैकी, घात, सर्वमार्य, नागे, यसा फम पाहिला लागतो. वार्काचे सर्व प्रकार नामे व क्रियापदे दुधाच्या सबघावर अवलवून असतात, किंबा त्या निरनिराळ्या सवघाची रूपेंच असतात, उदाहरणार्थ कियाविदेपण, नामाना विमक्तीचे प्रत्यय लावले म्हणजे क्रियाविशेप्णें तयार होतात. 'सहसा? हें क्रियावि्षपण 'सहस? श्था नामाचे तृतीयेरचे रूप आहे साक, सुखम्‌ ह्यामध्ये द्विताया दिसते. मोठ्याने ओरडतो. 'मोज्यानें'इ मरियाविशेषण रूप तृतीयान्त रूप भाहे. कुन, यत्र ( ससमी, ) कोठें, जेथें वगैरे विमक्तीपापन क्रियाविशेषण झाल्याची उदाहरणे होत. युणाविश्येषर्णे नामापाबन बनतात, पदार्यीत्तील गुण दाखचिण्याकरता पदार्थच नावच योजीत. शब्दयोशी अन्यये तर पूवस्वरूपात पुष्कळशी क्र्याविद्वोपर्णेच असतात, तने, पश्रादू, मराठीतील पारशी (पाश्चपासून), कडे ( कटिपातून ) “ शब्द जोडणारी ” अब्यये अगर्दी झ्ीकडची आहेत. श्दातच एकाद्या वणोत फरक फरून दान्दादन्दांचा सवध दाग्ववीत असत परतु इधाने जास्तच भोटाळा उद्भ लागल्यामुळे शब्दयोगीअव्ययाचा निराळाच वर्ग थनविला च त्यायोगार्ने मार्वेत साघेपणाशी येऊ लागला. सर्व सवघ दाखपिण्याच विमाक्ति कमी पट्ट लागल्या म्हणून नव्हे तर विमक्तीनी दायाकिलेला संयघ दिवसादिवसाने गब्दयोर्यामनब्ययाक्डूनन दाखवायचा सअक्ली मार्पेतच एक प्रशात्ते ससल्यामुळे व अर्थ आास्त स्प्ट करप्याफरतां विभ्ताधिजारीच मियाविशेप्रणे ठेवर्णे माग पह्टू लागलें म्हणूनच दस्दयोगअव्यये आणि कफ्रियाविशधर्ण दपाचा जास्त निकट सबघ येतो. झब्दयोगी सव्ययाचा क्रियाविद्येषणा्यी व क्रियाविशेदर्थांचा नामाच्या उक पाचवे ] प्रलयोद्रम- प्टृ विभक्तीच्या रूपार्शी सवध येतो. शब्दयोगी अन्ययाचा जसा परातूपर नामाच्या! विमछींच्या रूपार्शी सयघ येतो तसा उभयान्वयी झन्ययाचा सर्वनामाच्या धिभक्तींच्या रूपार्शी सवघ येतो. सस्कृतमर्थ्ये यस्मात, तस्मात्‌, यत', तत , यदि, तार्हि, ही. तर स्पष्टच उदाइरणे आहेत. मराठी “६ कारण ५ हा नामाचा उभमथभान्वथी म्हणून उभयोग करतात. ६ म्हणून ” ऐं उमयान्वयी म्हण ( पूयेस्वरूप-मणःबोलणे ) ह्या घातूरचे" पूर्वकालवाचक रूप आहे. आता राहिली उद्गारवाचक किंबा केवळ प्रयोगी अब्ययें. खरे पाहिलें असता ह्याना शब्दाच्या माठ प्रकारात फा गोबार्ये ४| कारही समजत नादी, अब्यय णरी एक असले तरी त्यामध्ये बाक्यर्चेवाक्य एकबटलेळ असते हे वाक्‍यरूपी शब्द फार घुर्न असावेत सर्व भाषेची उत्पात्तिच ह्या अब्ययापासून कर्धां कूर्घी लावतात, मनुभ्याचे मथम प्रथमचे घ्याने उद्घार-पू्णे असले पाहिजेत. हयाचा विचार मागे आलाच आहे. देवा, देवा ! अवय ) आडे, आई ! भरे सम तू धनी ! इरा शिवा गोविंद ! विष्णवे नम ! ही सर्व बाक्येच आहेत जी भावना ह्याच्या मुळाशी आहे तीच भाषेच्या प्रथमच्या ध्वनीच्या मुळार्श( असावी हे आठी प्रकार जरी एकमेकापासून निघाले मर्स म्हटले तरी च्याकरण दृष्टया ते अनर्दी स्वतज आहेत कर्थी कधीं एकेका प्रकारांत सुद्धा दुसऱ्यास उत्पन्न करण्याची पामता असते एकच सरवेनाम कर्धी कधीं वाक्यात दोन सरघ दाणविते दरक सर्वनामापासून सयथी सर्वनामाची उत्पत्ति होते इंग्लिश मधील (७४६६३ सर्वनाम दोन्दी जातार्चे आहे. दर्शक आहे अणि संधीही आहे इग्ल्हा मधील उपपदाचा हाच प्रकार त्याची उत्पत्ति सर्वनामापासून लावतात क्रियापदार्ची रूप करही बमतात तें पाहू उघब्या धावूच्या पुढे सार्वे- नामिक घातू ठेवले म्हणजे वाक्यात वापरण्यास ते योग्य होतात, सान नामिक घातूच्या योगाने त्याचा इत्तर झब्दाशी कर्ता, कर्म, कोळ, भर्थ, जरे सबघ दाखविले जातात फ्रियापदाच्या वावतींत कोळ, अर्थ, प्रयोग इत्यादि समघ महत्त्वाचे आहेत. काळात तीन प्रकार मुखय आहेत, ते बर्तमान, भूत, आणि मविष्य ह्या तिन्शदे खे पोय्भेद पडठे ते फार धुदे पडळे असावेत ते तयार करण्यास दुसर्‍या क्रियापदाची मदत प्यावी -६० मापाशास्र आणि, मराठीमाषा. [. मरकरण सांगते, ह्या बाबतींत चिनी भार्पेतल्यामरमाणें करवे लागते. त्या मार्पेत 'जरसें भूतकाळ दाखवावयाचा असेल तर मुख्य घालु घ्यावयाचा आणि त्याच्यापुर्दे “ सपर्णे ” ह्या अर्थाचा दुसरा घातु ठेवावयचा असतो म्हणजे भूतकाळ साघतो. तदतवच जे भूतभूत, बर्तमानभूत, यर्तमानमविष्य) माविष्यमंविष्य थगैरे पोटभेद आहेत त्याचें आहे. मुख्य क्रियापदाचे वर्तमान, मव, किंवा भविष्य काळाचे घातुसाधित विश्वेपषण घेऊन दुसरे फ़ियापद' त्याला जोंडावयार्चे अस्ते. सयुक्त बाळाचा विचार याजूस ठेवल्. तर मुख्य वर्तमान, भूत, घे मविष्य भसे तीन काळ राहतात त्यात प्रथम वर्तमान माळा असावा ह्यात बादच नाहीं. आदि मनष्याससुद्धा आपल्या समोर होणाऱ्या गोष्टींचा मरिणाम जास्त मासला झसला पाहिजे आणि “त्याच गोष्टी व क्रिया प्यानें व्यक्त केल्या असाव्यात. वर्तमानकाळानतर'ची अठकाळची कल्पना. भूतकाळ दाखविण्याचे पूर्वी निराळे मझार होते. भूतकाळात 807186 अगोदरचा, नतर 2९100, लिटू आणि नतरचा डं ॥- 1९"४८सस्कृत्तमध्ये एक भूतकाळ धातूच्या द्विरूक्तीर्न दाखवितात. शाळ्दाची द्विसाक्ति गिंवा अम्यास केल्य म्हणजे साहजीकच योळणाऱ्याकडे छेकणाऱ्यारचें लक्ष्य लागतें ययोळणाऱ्याच्या बोलण्यात जोर येतो. बहुवचन दाखविण्याकरता देणीळ झन्दाची द्विरक्ति करीत क्रियापंदार्ची आणखीहि काही रूप चकरित इत्यादि द्विरक्तोने साधतात दिससीचाच सक्षिस भ्रकार 'अभ्यास' आहे. “ बडवून सारले ” ह्या वाक्यात “पडवून मडवून' मारले ही झाली दिरुक्ति आणि “' व-बडवून मारले ? ह्यामध्ये सम्यास केला. अर्थ दोहांचा तोंच, दुसरी भूतकाळ दाखविण्याची तद! म्हणजे भावूमधीळ स्वर दी कराबयाचा, स्वरच जर घथातूमध्ये नसेळ तर दुसरा 'णकादा स्वर प्रथम लावामचा, सस्रुतमध्यें उरठेल्या दोन्ही भूतकाळात शाच प्रकार माहे, त्रियापदाना प्रथम “ अ ? आगम लावतात, इंग्लिश "6016 ह्यार्चे 82% होते कार्ही वेळेच धातूच्या पुढे कार्डही शब्द जोडतात, चव, फडो]ट्व इ. इ. ह्यानतर मविष्यकाळ मविष्यकाळारची रूपे सस्तृत्तमर्भ्म सहाय्यकारी “** अस्‌, भू, तू, ?” ह्यार्ची वर्वमान काळाची रूपे घेऊन साधतात. काळानतरचे अर्थ, क्रियापदाच्या रूपात अर्थ कालाइतका फरक करीत नाहींत, अर्याळा क्रियापदाचा *खर्थ' म्हणण्यापेक्षा, खर्व पाचर्चे ] प्रल्ययोश्रम , शश वाक्याचा अथे म्हणणें जास्त सयुक्तिक दिसेल. सर्थ म्हणजे बोल्णार्‍्याच्या चोल्ण्यातीळ एक विशेष खोंच. किंबा त्याच्या मनातील एक विशिष्ट इच्छा असते. कोणत्याही प्रयल स्रोचेशिवाय किंदा देतूडिबाय जर साच्या रीतीर्ने वाक्य उच्चारळें तर स्वार्थ होको त्यातच आशा, इच्छा वगेरे दाविली तर आज्ञार्थ होईल. त्याच्याहीपेक्षा जास्त जोरानें वाक्‍य उच्चारळें तर विध्यर्थ होईळ. सकेतार्थ आणि सझयार्थ असे दोन आणखी फ़यापदाचे अर्थ मानले आहेत. पण ते झियापदाचे किंबा वाक्याचे सर्थ न शोता काही विंशि शब्दाचे होतात व त्या शब्दाच्या अथोची छाया' त्या वाक्यावर पडते. अर्थाच्यानतर भयोगा!चा विचार येतो, प्रयोग म्हणजे वाक्यातील मियापदाचा इतर शब्दांची सवध पाहर्णे होय. व हा संगध पाहण्यात क्रियेच्या फलाकडे पाद्दाबयाचें अस्ते कर्मीणे भयोग काढी प्रथम नव्हता, कारण सर्वच घातु अकमेक किंया कर्तार अथाचे होते, कर्मोणे मयोगानें जे साधावयाचे तेच सस्टृत भाषा बोलणारे लोक भारमनेपदी घाव योजून साधीत भसत, व परस्मैपदी धातु घेऊन कतेरि प्रयोग साधीत असत, पुढें मार ह फरक इळू इळू टस झाला असावा, थरील पेकी काही गोष्टींचा पुन्हा येथे निर्देश त्याच्या महत्वाच्या मानानें केला पाहिजे, विभक्तींची सरमभेसळ सस्तृत, औक, लॅटिन नगेरे आरयेमापात झाली आहे. एक विभक्ति क्घी कर्धा दुसऱ्या विभक्तीची कामगिरी करते. सस्कृतमर्थ्ये पटी विभक्ति प्रथमेदिवाय कोणत्याही विभक्तीचें काम करते, *“' दोपे पष्ठी ” ह्या सूञाचा तोच अर्थ साहे, भ्रीक भाषेमध्ये चतुर्थीवदल पचमी येते आणि पचमीबद्दळ चतुर्थी धातलो तर चाळते कधी कधी उच्चारसाम्यामुळें एक विभाके दुसरीमदळ बापरळी तर चालते. विभक्तीर्ची रूपं झाडी म्हणजे काही कारही कर्षीददी उपयोगात आणली जात. नाहीत केवळ निसपयोगी होतात द्िवचनाच्या रूपाची एकवचनाच्या किंचा अनेकचचनाच्य। स्पाइतर्की जरुरी भासत नाही त्यामुळें सस्छृतशिवाय इतर सर्व मापावून द्विवचन पार वगळळें आहे. इतकेंच मव्हे तर सस्डतशीं निकट जी पाहिभापा तीमध्ये सुद्धा द्विवचन आणि चतुर्थी वगेरे विभक्तींना आनियात फाटा दिला आहे, तयार्चे तरी कारण नेइमांच्या बोलण्यात त्या रूपाची ह मापाद्याख आणि मराठीमापा. [ प्रकरण जरुरी लागत नार्ही दंच-- एकीकडे पाली वगैरे मापात विमक्तींची रू होता होईल तो. कमी करण्याकडे मशत्ति झाठेडी दिसते, तर दुसरीकडे 'विमर्कीची रूपे सारख वाढविली जात आहेत. फिनीच्य आणि वर्की -छेंकाच्या मारपेतत विमक्ति पुष्कळच आहेत. त्याचा उपयोग साहे, डाब्दांमर्घ्ये असण,रे सवघ अतिशय बारकार्ईर्ने दाखविता येतात. विभमाक्ति प्रुप्कळ असणे मापेच्या भगतीच्या इर्शर्ने चागळे किंवा वाईट हा प्रश्न निराळा आहे. तुर्की किवा किनी मार्पेत शब्दाचे सवघ यारकाईनें 'दाखसविता येतात म्हणून ह्या दोन माप आक, सस्फृत, पाली, आउ वगैरे भाषापेक्षा पुढे सरसावल्या आहेत का काय ! पुर्ढे आहेत "असे मानले तर बाकीच्या महत्त्याच्या त्रावतीत त्याचं जे रानटी स्वरूप [दिसतें त्याची वाट काय १ ह्याचा निष्कर्ष एवढाच कॉ जरी आर्योक्मव मार्पेत विमरच्ची सरमभेसळ करण्याची प्रदृत्ति आहे तरी त्याच्या नासे होण्याने होणारी उणीव दुसर्‍या वाजूनी भरून काढली आहे. विर्मक्ति अत्ययाचा टुसरी रूपें करियाविशेपणें अहित, मरांत तुर्ताीयेच्या * ने शरत्ययानें क्रियाविदोपर्णे बनविता येतात, “' झपाट्याने आला. ” “तो मोर्याने ओरस्डल्य. ” सस्कतमध्येंदी तोच प्रकार आहे. सुख, सुखेन, सहसा, देल्या, दी त्याची उदाहरणे होत. विभमर्क्तींच्या प्रत्ययापासून फक्रियाविदेपर्णें झालीं बघ फिय्याविदोषणाघरून झाब्दयोगी अव्यये वनर्ली. वूबी भत्तित्वात असदेल्या सामुम्रीवल्न त्रियाविद्येषणें साणि दाऱ्दयोगी- झव्यर्ये यांची उत्पत्ति माहे. प्टका शब्दाची मूळ जात वदळून तो भगदी दुसर्‍या जातीचा अनणें ही क्रिया फार सावकाश होणे, तिला फार काळ छागतो. ह्यावरून मार्गे जावयाचें म्हटलें तर प्रत्यक्ष नामे, विशेपर्णें जाणि 'कियापदे देग्यील दुसऱ्या शब्दाची रूपें असावांत आणि सध्याचे त्याचें रूप प्रास होण्यास पुष्कळ काळ लोटला ससावा असें मानणें प्रात होते. सर्वेनामें मापेमध्यें बन्याच अगोदरच्या स्थितीमध्ये प्रचलीत असावींत अर्से वर सागितलेंच साहे त्याची उत्पात्ते नामाच्याही यूर्बींची ससेल. सर्मोबारच्या वस्तूचे निदर्शक एव्द अथक नामें हुडकून काढप्याची अरूरी लागली नसावी डं सरें साहे पण त्याच्याही पूर्वी मॉयताल्च्या वस्तुपेच्चा- दी चत्पत निकटचा पदार्थ-ज्याच्याी सदघ म्हणजे अखड तिन्ही > क -पाचर्वे ] पत्ययोट्रम, री व) 'काळ येत असतो, असा तो स्वतः मचुष्य उत्पन्न झाल्याबरोबर दुसऱ्या अस्तुमध्ये आणि त्याच्यामध्ये परव. अपरत्व या मावनेची जाणीव साच असली पाहिजे. स्वत सवर्धी निदर्शक शब्द 8 एक प्रकारचें सर्वनाम आणि स्वत शिवाय पुढें येणारी माणसें किंवा पदार्थ म्हणजे 'तू! ह्या 'वगीतींठ असल्यामुळे तेही एक पुरुषवाचक सर्वनाम. जरी दुसऱ्या इतर सर्वनामावबद्दह आपणास काही खार्नाने सागता आळे नादीं 'तरी पुरुषवाचक सर्वनामे अत्यक्ष नामापेध्या अगोदर उत्पन्न झाली हृ निर्षिवाद. धातु. अगोदरचे व तजन्य नामें नतरची असें घरून जरी चालले तरी *' दर्यामे, भवामि, आक्च, ” ह्या क्रियापदाच्या रूपात सर्वनामाचा भवशेष उघड दृष्टीस पडतो. अहदम्मि र्‍व्ञामिऱमि हे प्रत्यय भापेच्या दृष्टीने झाळे. उपसर्जनीभापेच्या दृष्टीनेश सर्वनामाचे अवशेष प्रत्ययामध्यें-तेही ।क्र्यापदाच्या स्पात दिसतात, उदाहरणार्थ, अमऱम्‌, मवेयम्‌ , अकरवम्‌ अत्ारिपम्‌ इत्यादि, कधी कधीं मराठी भाषेंत जो, जी जे, ह सवरधीं सर्वनामे वाक्यात गाळठेली आपण पाहतो. “' मी मनुष्य पाहिला तो हा. हया बाक्यात “जो” ह सर्वनाम गाळळें आहे असें तरी म्हणा्ये किंवा “तो? हॅ जं सर्वनाम आहे त्यामध्ये दोन्ही सर्वनामाचे धर्म आहेत-तोर्जो-तो असे म्हणावे, सचधीसर्वनामाची हीच मजा आहे. त्याची गोष्ट इतर शब्दाप्रमाणे नाही. उभयान्वयी, कियाविशोषण अथवा शब्दयोगी हाऐकी एकाची उत्पत्ति डसऱ्यापासून आणि त्या दुसऱ्याची उत्पत्ति अत्ययापासून भाणि मत्ययांची उत्पत्ति सर्वनामापासून अशी परपरा लागते. सर्वनामात सुद्दा एक सर्यनाम दुसऱ्यास प्रसव्ते. “याकरणाच्या भार्षेत “मत्यय क्रियापदाना ल्यगळे आहेत?? म्हणतों, पण ती दृष्टि बाजूस ठेवून ये त्याकडे पाहावयाचे झाले. तर 'थत्यय म्हटळें पाहिजे, मापेमरथ्ये जियादर्शक (00ता य > शब्द असतील सर ठीकच पण काही. भापा अद्या आादेत की हे करियादर्शकही झ्ब्द गर्ते, वाटेल त्या शब्दाचा शब्द क्रियापद आहे. असे ्ड ,भापााल आणि मराठीमाषा, [ पकरष सदर्मावरून ताडार्वे लगते. चिनी भाषेंत हाच मघात आहे. क्रियापद नाडीत. छन्दांच्या जातीकडे पाहवयाचें नाहीं. वाक्याचा अर्थ वर पूर्ण केला पाहिजे. तेव्हा प्या आपत्तीचा स्वीकार करून नड भागवावी लागते. दइुत्तक्या लाव' चिनीमापेकडे जा कयाला ! खुद सत्कृत भारपेतसुद्धा हाच अकार कर्धी कर्षी दृष्टीस पडतो, करियापर्दे आहेत, घातु आहेत, तरीसदवा नामे, विशेषणं, ह्याचा उपयोग वाक्यात क्रियापदाममार्णे केला जातो व मगा कार्दीतरी “अस्तविः वगेरे पद अप्याहव समजून निरबानिरच करावी लांगते. अरबी भापेमध्यें नार्मे व क्रियापदे असा कायमचा मेद केला माहे, ५ण त्यामध्यें हॉ सर्वनामार्ची आविशिष्ट रूपं भत्यय म्हणून शब्दा- पुढे लाजतात. व त्यामुळें त्या शब्दाचा “' क्रियापदे ” म्हणून पटक र्ग झाल आहे. प्रथम क्रियापदामर्थ्ये निराळ्या छाठी) नव्हत्या. एएक प्रकारचे अकर्मक घालु शेते. सफमेक, कमीणि झावे, किंवा प्रयोजक दे मेद मागाहून मारते, अकर्मक 'घावूना अर्थाची पूर्तता करण्याकरता कर्माची जरूरी लागत नव्हती. जीं कारही क्रियापदे होती ती सर्व सर्थपूर्ण होत. ब त्याना दुसऱ्या कसल्याही दब्दाची जरूरी लागत नव्हती. सकर्मक आणि अकर्मक फक्रियापदापैका अगोदरची कोणती असा प्रश्न निघाला तर अर्थात अकर्मक म्हणून उत्तर द्यावें लागेल. भापेसर्घ्ये अथा एक काळ ससांवा क त्यावेळेस अकर्मक्च तेवढी करियापर्दे वापरीत असत्त अयपूर्णता दी एक चीज पक्ष्यांसारसी झाडे. काही शब्द आज जे अर्थ पूर्ण आहेत त्याच्यातला अर्थ काल्परत्ये नाहींखा दोतो. आणि तो पूर्ण करण्यासाठी निराळ्या द्यब्दांची योजना करावी लागते मग त्याना तुम्हा कर्मे म्हणा किंवा अर्थपूरक शब्द म्हणा. अर्थपूर्णतेची झन्दावरून उडून जाण्याची प्रश्‍त्ति असते. ती जसजशी अकर्मक जरयापदावल्न उडून दूर जाऊ लागली तसतः्ी अर्थ पूर्ण करण्यासाठी कर्मासारणे दन्द वापरण्याची जरूरी माद लागली. अद्यीच सकमॅक धातूची उपपचचि ल्थतात. ते काह आपोआप उत्रन होत नाहींत. उत्पन्न होताना एकतर धातूच्या मूळच्या अर्थात जराच फरक पडतो, आणि दुसरे विमक्तींच्या प्रत्ययाचा अर्थ आणि सकष 'योडे तरी कमी होतात. सस्छृतत ' या * घातूचा अर्थ जार्णे झादे पण त्यापुढे जर द्वितीयेतळे कर्म आले तर मूळचा अर्थ पार नाहींसा होऊन ही टी पाचे 1 गा (९ मत्ययोडूम, ब्र ६५ ५ प्रार्थना करणें, विनाति करणें:? झा अर्थ शोतो. पाणिनीच्या घातु- पाठांताठ घातूंकरे जर पाहिलें तर असे दिवन येईल. का, पाठांतील “पुष्कळशा धातूंना मूळचेंच सकर्मकत्व शेतें..त्यामच्स 'कमणे! अर्थ होता, कांद्री अकर्मक क्रियापदांच्या पुढें द्वितीया विभक्ति चालते. * अधिश्ी श- स्थासाकर्म 7 किंवा ':उपान्वध्याडूयस:' वगैरे सूर्थे आहेत ह्याच्या मुळाशी काय आहे ( सर्व घाद अकर्मक किंवा डेला 6 १९, अर्शी शोती. ब स्पाचा अवदेष ह्या घातूंत त्या त्या उपसर्गाच्या संगतीत राहून गेरा, चश्लुत्थाते तर आढळली. ग्याकरणदृष्टया तर त्याची सुसगती लागेना. अश्या पेचात सापडल्यामुळे अर्शी वैयाक्तिक सू्मे बांधून वाट काढली आहे. धातूच्या जातीपैकी सकर्मकाच्या अगोदरचे अकर्मक घातु ससले पाहिजेत ६ अथाकडे पाहून आपण ठरविलें. त्या अकमक घातूपैफा सुद्धां अगोदरचे कोणते. आणि मागाहून आलेले कोणते य त्याचभमाणे सकर्मक घातूतडी अगोदरचे कोणते व मागाहून झाठेळे .कोणते अद्ची वर्गवारी लावतां. येण्यासारखी आहे. इतर भापात धातूर्ची रूपं काय असतील नीं असोत. संस्कृतमधील घातूत मात्र हा धागा वरोघर लावता येतो. भाद धातु ठरविताना एकद्र धातूंची लातवारी कादरी पाहिले, १ इऱ्जाणे सारखे एकस्वरी घातूचा पोहेला वर्ग, २ दुसऱ्या बर्गीत एक स्वर आणि एक व्यंजन असणारे अद-यार्णे ह्यासारपे घाठ येतील, शाळे असावेत. व शेवटी ज्यामध्ये सयुक्त व्यजनें यादेत तयार झाळे असावेत. त्याची सर्वाचा उदाहरणें अनुक्रमें शेतील-- १ स्वर--उदा० इ. इत्यादि. २ स्वर -- व्यंजन उदा अद्‌ इत्यादि. ३ व्यंजन 4. स्वर उदा दा इत्यादि. ४ स्यंजन 4- स्वर -- ब्यंबन उदा > वुद्‌ इत्यादि, क की दभ माषाश्यान्न आर्णि मराठीमाषा. [ मकरण धु म्यजन न- ग्यजन -- स्वर -- उदा*० हु शत्वादि> * € स्पर. ग्यजन न- म्यजन -- उदा अद, इत्यादि. ७ व्यजन -- व्यभन -- स्वर -- ब्पजन--- उदा स्पद्य इत्यादि, हस्पजन न. ग्यजन -- स्वर :- स्यमन4-ग्यजन-उदा « स्पन्द्‌ इत्यादि. सगरदी दोबरटी लाग, दरिदा, चकासे सारखे घात उत्पन्न झालें यंस्तावेत, मयोजक,पादाय्यकारी,किंवा नामघातु ह्या सर्वीची उत्पि सर्वांच्या साधून असली पाहिजे. कारण शॉ सर्व दुसऱ्या मूळ धातूपासून किंवा नामापासून स्पाधित आहेत. मापेच्या मूळ स्वरूपात असे साचित धातु असर्णे दक्‍्य नार्ही. ६ सर्व पसारा नतरचा आहे. क्रियापदांचे प्रकार सागितल्यानतर त्याच्या प्रत्ययांकडे ल्क जातें, प्रत्यय यनविताना पुष्कळ गोष्टींकडे लक्ष असले पाहिजे. प्रत्ययापासून क्रियेचा काळ कळतो. नतर कर्तव्याचे ठिंग,वचन, शी क्रियापदाच्या रूपावरून कळून येतात. सर्समान, भूत, माविष्प किंवा त्याचे चारीकसारीक पोटमेद द्याची उत्पत्ति सस्कृत मधील “* लारा ”? वरून झाली श॑ खरं, लर्षाषि सर्वच्या सर्व '* लकार ” हुयेहुच नफल म्हणून घेतले नाहीत. चस्छत मधून मराठींत येताना पाली, प्रात, सपशर, अद्या किती तरी चाळण्या शेत्या. सद्दा लकारापैकी काही गळाळे आणि कार्हमष्ये विनाकारण थारीफसारीक भेद शिरे पाणिनी वगेरे वैयाकरणामीं लकारांवर बरीच श्वर्चा केली आहे सकारापैक्रा वर्तमानत्य म्हणजे काय तर जीं क्रिया आरभिळी आहे परतु सपली नाही ती वर्तमानत्वात भाहे असें समजावे, असले पुष्कळ सुहे विचारात घेतले आहेत, पण त्याचा सवघ मत्कृत्शी अचस्यामुळ मराठी माप्रेच्या दृष्टीने ते अपस्तृत आहेत क्रियापदाच्या पूर्ण रूपांत पक घावूर्चे आजि दुसरे मत्ययाच अर्थी जीं दोन भर्गे मसतात त्याना स्पाचे स्वताचे निराळे अर्थ आहेत. ' क्रियेचे फळ ? साणि * कपा ? झ्या दोन गोष्टी घावूच्या रूपावरून समजतात थाणि प्रत्यया वरून वर सागितलेल्या दोन गोष्टीचे याभय समजतात. क्रियेच्या फल्यचा आभय आणि क्रियेचा भाथय शे प्रत्यय दाखवितो. फलाच्या आलया खाच म्याकरणांत कर्म अशी सशा आहे. आणि क्रियेच्या आयाला करता म्हणतात. प्रस्ययापासून कर्ता, कर्म, काळ, पचन शया गो त्र शवे] बॅपेप्रेकिया अ-स्वरपत्रिया; दज कळतात. हे चारीही शब्द युणदर्शक आरेत. ' कर्यांवरून क्रियेचा गुण, कमावरून क्रियेच्या फळाचा गुण, वचनावरून अकर्मक धातूच्या बातच कर्त्यांचा आणि सकर्मकांच्या बाबतींत कर्मांचा गुण भाणि खुद्द काळ शा क्रियेचा गुण असे निदर्शक दे शन्द आहेत. प्रकरण ६ वें, यण चरणेप्रक्रिया अ-स्वरप्रक्रिया, स्वर म्हणजे आवाज आणि प्रक्रिया म्हणने फरक, आावाभामर्थ्य 'झोणारे फरक, हा स्वरप्रक्रियेचा सर्वसाधारण अर्थ झाला. कोणत्याशी शब्दांचा खंथबा वणीचा उचार आवाजाशियाय होत नादी. झावाण उच्चाराच्या मुळांशी आहे. आपणास स्वराचा हा अर्थ घेऊन चालाषपार्च माही. कारण तो पदार्थविशानद्याक्ताचा विषय होईल. भाषाद्याख व॑ तर्परस्वे वाळयय ह्याशी त्याचा या"्किचितूही सवध येणार नाही, व्याकरणात स्वर आणि व्यजन असे जे वणीचे दोन प्रकार आहेत, त्यापैकी न्यजमेतर “स्वर? हा अर्थ प्रस्तुत प्रस्गी अमिमेत असून त्पाधिपर्यी जे फ़रक आहेत मस्या फरकावद्दल विचार करावयांचा जडे, स्वरपक्तिया हा शग्दमयीग आचार्यपाणिनींच्या अष्टाथ्यायींत माला माहे. परंत तेथे त्यानीं त्याची निराळ्या अथार्ने योजना केली आहे, वेदाची कोणतीडी घ्छचा चागस्या सुरांत म्हणावयाची असते. सुरात नानापकारचे फरक करावे लागतात. श्ररचा म्हणण्याचा मकार एक विशेष असल्यामुळें त्यांतील शन्दाचा उष्चीर करतांना एकच सूर कायम ठेवावयाचा नसतो. त्यामध्ये भारोइ, भवरो, 'स्तमन करावे लागते. व आवाजाच्या निरनिराळ्या परिश्यितीमुळे उदात्त, सनुदात, स्वरित सर्शी स्वरास नावे प्रात होतात. क्या विषयाचा विचार चाणिनींनी ““ स्वरप्रक्रिया ” प्रकरणांत केला साहे, मराठींत भती चारी जारोइ जघरोषाची भानगड नतल्यामुळें त्यांच्या धिचारकडे शक सोक्षंचविणें अमस्तृत होईल, आपणांस फक्त स्वरांती७ फरक पाहावयाचे ८ रि नष्ट माषा शास्र आणि मरठीमापा, [ प्रकरल ख[हेत, मराठी मापेत उपयोगांत येणाऱ्या शब्दांत जे स्वरम्यजनाच शकीभूत वित्र ,सांपदते त्यापैकी स, आ. इत्यादि स्वरांत काळाफांळान एका पोटभापेतून दुसरीत जातांना .किंवा अपभ्रष्ट स्थितींत अघतांना होणारे फरक ह्या अर्थानें “ स्वरपक्रिया ” हा शब्द , वापरला भारे. शन्दांमध्ये स्वरांशिवाय ' दुसरे कसलेदी फरक होत नाहींत भ्र नाही, न्यंजनांतरशी फरक होतात. फरक होर्णे उ्हृणने दी्षांचें प्हस्व शेण एयढेंच नब्दे तर यर्णल्याग, वर्णागम, स्वराच्या गुणामर्घ्ये व स्वरूपामर्थ्ये शोणारे फेरबदलष्टी "फरक किंवा प्रक्रिया झ्या सदरांत येतात. मराठीमध्ये स्वर विरहित व्यंजने फारशी नजरेस येत नार्टीत ब त्या दीन त्यांच्याषी प्रक्रियेकडे भापणास लष््य पोर्ईेचवार्वे लागेल. व स्वराच्या पूर्वस्वरूपाबद्दल मार्गे विवेचन साळेंच आहे, स्वर उत्पन्न करण्याची प्राण्याची पात्रता, त्यांत मनुष्याच्या स्वरांत सांपडणारी अपूर्वता, स्वर उत्पन्न करण्याची साधनें व निरनियळ्या स्वराचा--वणाचा योगशयाव्रा- ग्रमार्णे मानवी झर्रीरात असलेल्या पदूचक्राऐकी. निरनिराळ्या चक्ताशी येणारा संबघ झा सर्व गोष्टी मार्गे मापेच्या जत्पत्ति प्रसगीं सागितल्याच आहेत, सर्व स्वर कुठाजवळ असलेल्या एका घोडऱ्यदली वक्रापाचन निघतात. श्‍्वरसंरल्या कितीशी मानली तरी सर्वे स्वर सारख्या किंमतीचे नाष्दीत ह. उघड अहे, त्यामध्ये संयुक्त्सर आणि साघे स्वर भरही] विमागणी आहे, छाचे स्वर म, इ, उ आणि झ्याच्या मिभणानें किंवा दाघीमवनाने सयुक्त स्षर उत््पभ शेतात. अ, ३, उ हे तीन स्वर स्वतंत्र झादेत, काही ब्षोपूर्वी ३ तीन स्वर देखील एकाच स्वराची तीन रूपातरें आहेत अस्त समनर्के ब्रात अपरे. अ झा. सांदिस्वयार्ची ५ आणि उ आर रूपातर होतात. चण शी ध्वूक आहे असे नंतर आढळून सारले. व दी 'चूफ्ही सस्शृत्त मार्धेलील स्वरपक्रियेशी क््यावेळेख त्यांनी तुलना केली. त्यापेळी त्याना कळून थाली. र्पानंतर झादिस्वर एकटा “झ'च नवन त्याच्या णोडीच व्ह? साणि “उ? सख बसविर्ठे, मराठीमध्ये 'ब्ह' आणि “ल्‌! शिवाय करून बाकीचे खर्य स्वर झाहेत. “८' झालि “त येतात, परंत सस्तमधून येतात. बर्दतमर्षाक्न एकादा शब्द ञशाचातधा भर मराठीत साला तर क्क, ल अहावे ] चणेप्रशया अ-स्वरप्रोक्रिया, ९ खरी मराडांत त्या शन्दापुरते पापडतात, अने म्हणायला एरकत नाशी? मराठीहीछ स्वरपक्रियेची नीट कस्पना येष्यातत संस्वृतची स्वरपक्तिया आपर्णास थोडीफार पहावी लागेल, कारण, दोन्टी भाषांचा पर्बप किती निकटचा आरे ९ धांगायला नको, अस्कृत मार्पेतील प्रक्रियेकडे फार पूर्यीही लोकार्चे लक्ष गेले शेते. ब्रेदांवर जीं खतत्र प्रातिशाण्यें म्हणून न्याकरणें आशेत त्यामध्य स्वरप्रकि येचा विचार बराच केला आहे, स्वराचे उचार काय, त्यामध्यें फरक कशे इडतात, मधल्या सुच्ताचा उद्दापोइ त्या त्या चेदापुरतः त्यानी केळ आहे. त्याच्या पुढर्चे स्वरमक्रियेवरचें पुस्तक यास्काचार्‍योरचे “' निश्क्त " इ झोय. ह्या म्रयार्च एकदर भापाशास्त्राच्या दृष्टीने मदत््व फार भाहे. स्वराचे करक व त्याची कारणें व भाणखीदि इतर बाबी ठोकळ मामाने प्राति- शाख्यापेप्ता जास्ठ सरळ व छारत्शुद अशा रातीनेंद्या प्रयात दिल्या आहेत. स्वाच्या पुढीक़ फाळात तसलींच महत्त्वाची दोन पुस्तके लिहिली गेली, प्रर्यात ' अष्टाभ्यायी ? ब दुसरें त्यावरचेंच पतजलीने लिदिलेले '* महा- माध्य ”. मराठीच्या म्थाकरणकारानी ह्या गोष्टीचा विचारच केला नादी, हा दोष म़ाकृत बैयाकरणातसुद्धा सापडतो. त्यानी स्वरपक्रियेचे नियम दिले आहेत ४६ खर्र, पण ल्या फरकाच्या मुळाशी असलेल्या कारणाचा अगर्दीच उठगडा केलेला नाहीं, तंदतच मराठी न्याकरणकाराची श्थिति आहे. भाषाशास्त्रावर उभारलेले, तर्कशास्त्रास समत असलेलें, यास्क, पाणिनी पंतजरी, हेमवद्र, वरदाचे वगेरे सस्कृत व प्राकृत वेयाकरणी परपरा मानणारे मणि विदेशी बाकप्रचाराना मान न तुकनिणारें, भ्यारकण अद्याप अराळींद स्दावयार्य वादे प्रत्यक्ष दामल्याच्या शाछ्रीय म्हणविणाऱ्या ब्याकरणाची ही स्पिति, मग इत्तराची सोष् कशाला ! डामस्याच्या क्याकरणाचासुद्धा सस्कृतर्शी परिचय यथायथाच दिसतो. ह स्वराचे उत्पत्तिस्थान ड सण्ल्या शास्यानतर स्वर शाणि व्सजने ह्याच्या 'एकीमतवनानें, भिभणानें व सानिध्याने शन्दाच अ एक स्वरूप चनशे स्याकडे पाहू, मापणास शन्दाच्या अथीकडे लक्ष द्यावयाचे नाहीं. भ्यीत शेथारे फरक पुढें 'शान्दा पेमक्रिया' झा सदराखाली नमूद करण्यात येती, ७५ माषाशार्त् आणि मराठीमापा, [पकरण आपला सध्याचा विषय शन्दाचें थाह्य स्वरूप प त्याचाश एक प्रकार स्पर बिष्ट स्वरूप हा आहे अत स्वरूपनब्हे, “ शन्दाच्या उश्यारामर्ष्ये फरक दोन वेळा पडणें शक्य झारे, एका मजुभ्याच्या उः्चारामर्य्ये काही विवक्षित कारणामुळे करक पडतो. केया एका मनुष्यानें दान्द उच्चारस्यानतर त्याची प्रतित किंवा छाया दुसऱ्याच्या कानावर कोणत्या स्वरूपांत आदळेल-ेकणार मनुग्य तो दन्द कोणत्या स्वरूपात ऐकेल किंबा ऐेकल्यानतर दुसर्‍यास सागताना तो भनुष्य कौणत्या रूपानें सागेळ अश] दोन किंवा तीन तऱ्हांनी शन्दा'च्या उप्यारात करक पडणें दाक्य आदे. एक तर धान्द मीट उच्चारला पाहिजे, दसरे, स्याची प्रतिकृति दुसऱ्याच्या कानावर हुबेहुब उठस्ी पाहिजे, आणि तिसरें, त्या दुसऱ्यार्ने त्याचा रिपोर्ट तिसर्‍्यास नीट ध्यद्धीवर राहून भगर्दी नसा ऐफला असेल तसा दिला पाहिजे कारणें जरी भिन्न भात तरी ब्रारिणाम एकच मुखातील क्ासूचा दोष व ऐंकणान्याच्या कानाचा दोष हा कारणें भगर्दी जवळची घ उघड उघड दिसणारी मरेत. कारही बेळेस एकाद्या परिणामाची कारणमीमासा करता यत नाही. कारणाचा देथें बासही येत नाहीं दूर कोडेतरी अदष्यस्थळी रादून परिणामाची च्च दालाविण्याचे काम करणार्री काह कारण असतात व अशाचा पत्ता बरोभर लावून त्याच्या खांचाखुणा यरोबर पटविणे ४ एक सशोघनकार्य झारे आणि तै काह सामान्य नव्हे ह कोकणातील लोकाचे थोल्णे बरेंच सानुनासिक असते. 'देवळान्तः झर्श्षे फाकण्या म्हणेल तर देशावरील मनुष्य सपाट्यासर्ी “देवळात! ससा निरनुनांसिक शन्द उष्यारून मोकळा होईल बोलताना शन्दाना इलकावे देणे किंवा प्रत्येक दब्दाच्या शेवटी शेल कादर्णे हे कोकणी आनुभ्याच्या बोलण्यातील विशेष आइत. फान्य देशातीर लोक नाकात बोलतात इग्लड वगैरे थड देशातील लोक तोंडातल्या तोडात बोलतात. शा जो घाणीत दोघ येतो तो यतो कोठून £ इतर छर्च माणसाच्या मुखवातीक रचनेसारखीच त्याच्या मुखात एकदर रचना असते, बद जी शोवो पो खायूच्या शलचालीत छेवो ब त्यास दुसर दिशर कारही कारव - नयन च्या देशांत ते लोक राहतात त्या देशाचे इनासान हच कारण धरलें र शहावं | चर्णप्रक्रिया अ-स्वरप्रक्रिपा, शश पाहिजे, पेज[वांतील लोकाचे ब्रोडणें वरच फू फ्‌ फ्‌ मिश्रित असतें. पडी- मुळें सारखे कुडकुडत असल्यामुळें तोड पूर्णपणे उघडण्याकडे त्यांची प्रवात्षि नसते. काही काही ग्राबदळ लोकाच्या बोलण्यात प वर्ग येत नाहीं ह्याचें कारण काय £ हवेमुळे त्याना तोंड मिटता येत नार्दी. तोंड सारखे उघडेच ठेवतात. आणि आष्ठपवर्ण तर ओढ. जवळ जयळ आणल्या खेरीज उद्यारकहे जात नाहींत, काढी मारवाडी देशाषर येतात, प्याय्यापैकी बहुतेकांना 'र! म्हणता येत नाही, ह्याचें कारण *रू उधारण्यास जी एक मुखातील ल्षायूची विशेष हालचाल लागते ती त्याना त्याच्या देशातील इवेमुळे करता येत नाहीं. कार्दी गुजराथी भाह्मण पाणी भरण्यासाठी दक्षिणेंत येतात. त्याना 'च' उच्चारता येत नाष्टी. जेम जेथे 'च' येतो तेथें त्याचा उच्चार ते “'स' करतात.. “चाकवत! शझन्द असेल तर ते 'साकवत? म्हणतीळ, घाटावरचा मतुष्य तर सददज मोळखला जातो. त्याच्या बोळण्यात अशी पक खाच अतते का, ती कार्दी केल्पा झाकली जात नाही. आये, वाढळे, ( काउळे ), दाणे, इन्याति, घावण, वान्याप; मन-पहिण-असं काही उध्चारण्याचे निरनिराळे प्रकार आहेत. दयेने किंया भोंगोलिक परिस्थितीने केलेळे भाषेवर परिणास आणखी पुष्कळ ठिकाणीं दृग्योचर होतात. डोंगराळ प्रदेशात राहणाऱ्या लोकामध्ये “*तःबगोतीठ कठोर ब्यजनाचा भरण! जास्त सापडतो. बैटामध्यें किंमा समुद्राच्या आसपास राहणाऱ्या छोकाम्ध्ये दन्त्य न्यजनें सापडतात. मदीच्पा किंवा डोंगराच्या योगाने इडामानामध्य फार फरक झोतात व त्यायरोबर भापेमध्येंद्ी शोतात. ह्याची चागली उदाहरणे म्हणजे युरोपमर्प्ये आहिद्रया-श्गेरी भि आपल्या इकडे नेपाळ हे दोन देश होत. नेपाळ हिमाद्रीच्या पायय्याशी आहे. ब त्यामध्यें लहान मोठे टेफड्पायजा पर्वत पुष्कळच आहेत, त्यामुळे ह्या एवढ्याशा मदेशात कमीत कमी ३६ निरनिराळे भाषेचे प्रकार साहेत, ह्यापैकी काश प्रकाराचे साणि दक्षिणे कडील द्राविडी मापेचे बरच साम्य आदे व त्याची कारणेंरी निराळी आहेत. इगेरीमरध्ये मापंतव नन्हे तर इतर सर्व याव्तीत इतका फांद शिविभ्रपणा मरला आहे का त्यास एक व्हान खड म्हणणेच यभार्प शोइल, इतस्या निराळ्या भमोचे आणि पयार्ये, निराळ्या मापार्चे, ७२ माषाझाळ्य याणि मराठीमापा, [ मकर निराळ्या जातींच्या लोकाचे एक रा बनर्ळे कसे हे एक कोडंच आहे आणि परवांच्या युद्धाच्याबेळी इगेयीचे पाय प्रथम गळले ह्याचें तरी कारण ६ वैचित््यच असावे असो सधप्या सापपास येवढेच पार्द्णे आहे कॉ डोंगर, नचा झामुळे इवेबर परिणाम हतात आणि त्यामळे मापेवरशी होऊ शकतात. अखे फरक फार प्राचीनकाळी सस्जृत मापेमर्च्ये घट्टन झालेे दिसतात. पाणिनीच्या नष्टाघ्यायींतील घात थाठामध्ये दोन प्रकारचे घातु सापडतात हुद-दुण्दू, चप्‌--चम्पू बद- बन्द, शुधू-दुन्यू, डप--डस्प इत्यादि घातु समानार्थींच आहेत ह्यावरून अनुमान एकच निघते---पाणिनीनें ज्या सस्हत मापेचे व्याकरण लिहिले तती सरकत माषपा बोलणाऱ्या लोकामध्ये दोन जाती असल्या पाहिजेत शथेथ्या योगार्ने एका जातीच्या बोलण्यात सानुनापिकत्व माळे भाणि अभन्या जातीच्या भोल्ण्यात ते झालं नार्दी कार्श॑ वेळेस असं होत कॉ दुसऱ्या जातीच्या किंवा भाषेच्या लाकार्द्गी संचघ आल्यामुळे जन्दाच्या मुळ उच्यारात फरक शोता. भार्यलाक रिंदुस्पानात यारे त्याचे स्वत चे काई बर्णोचयार शोते त्याचा एतदेशीय फिक, कोंड, द्रविड इत्यादि दाताच्या लोकार्ह्री सयघ झाला. आणि न्यामुळे पुष्कळ झब्दांचा अपभ्रच्य दिचिच उच्चारात हाऊे लागल ते अपश्र्थ टुसयानी तर वापरलेच, पण खुद्द सार्योर्नी मनात काहा किंत म॑ घरतां त्या अपभ्रदय उघ्चाराना आपलेसे. क्ले सार्याची सस्काति जवरदस्त तर होतीच ब तीसुळें मिक्ल वगैरे लोकाना सुकाट्याने त्याच्या पु्दे मान याकवाथी लागली व भापेमर्घ्ये फारखा फरक झाला नाहीं मूळन्या लोकाच्या भाषेच्या ससगार्ने पूर्वाच्या आर्य मार्थेत नसठेले खर्य 'मूर्धन्य* उच्चार सलि च आं भाषेत इतर बमातील उघ्यारागरोबरचे स्थानषी थटकावून बसले बेदामर्प्ये 'अउय' 'तितऊर सारखे देशी तान्द किंवा घाणिनीच्या अशाध्यायींत जो एक निराळाच वर्भ त्याला वनयावा लागला साहे य न्याची छात्ीय उपपत्ति 'सुडागम? यरे धकरणातील वतर भाधून कावावी छागली ते सर्व दान्द अमनार्यांच्या मापेशा आलेल्या ससगाचि फळ आहे सप्यासुद्धा ह मकार चाळ झाडे सस्तृत माषा जिला म्हणतात सौथुद्धा चारम्दी सपस्रष्ट शोत माहे. ती बोली असतांना स्वरेश्वारास्ये पद शहारे |. चर्णप्रक्रिया स-श्वरप्रक्रिया. धृ बर्णत्याग-पर्णांगम-यर्णविपर्यय शत्यांदे प्रकार दोत असत. स्कध-- कध--खादा. स्प्श-पश, स्था-उत्पा पाणिनी ह्या सर्वांना पुलोप म्हणेल, परतु द्वा बर्णत्याग माटे आणि त्याला कारण उच्यारणाऱ्या लोकांचा झारश किंवा निष्काळजीपणा शेय. दुसऱ्या सस्कृतीच्या लोकाशी समघ जाला म्हणजे त्यांच्या भाषेतील आन्द सर येतातच पण उद्यारडी केवळ त्याच्या अनुकरणाने भाषेमर्थ्य येतात श्चन्दाचा एक साघारण सइज असा उद्यार असतो आणि त्या आर्ेत जन्मलेल्या लोकाना तो उघ्यार सज झकृम्रिम रीतीर्ने करता थेतो, परतु तोच उच्चार जर परमापेच्या अवाक्यांत दुर्दैवान आला तर त्याचा सहजपणा नार्टींसा शोतो ब त्याच्या ऐवजी कांत्रेमपण) येतो. 'ऐद्राबाद' दवा साघा उप्यार आहे परतु इग्रजाच्या मतुकरणान त्याचा, शैद्वाद्राढ असा शेततो. 'मद्रास? झ्या शब्दाच्या उद्याराची तीद रात खडकी आऊन त्या ऐवर्जी त्याचा उधार 'करकी' दोतो. 'बटोदरा' उत्यार जाऊन “बडोदा! येतो ब काही दिवसानी तोही जाऊन बॅरोडा-न्यारोडा उच्चार त्पाची जागा पटकावितात खानदेशी लोक “स? बद्दल 'द' घालतात किंवा अुरतेचे गुजरायीदी 'स'यद्दल '' वापरतात ह्याचें कारण दोघादाष्ी मिफाच्या भाषेशी सनबघ येती ४ शेय काशी यवुर्वेदीय ब्राह्मणात अद्यापि देस्ील “न! च 'ण' करर्णे आणि 'ण' चा “न! उच्चार करणें ९ श्रुद्ध म्हणून समनतात मराठ्याची स्थितिद्ठी अशीच समस्त अक्षरे व्यस्त करणें, स्वर दीर्घांचा ऱ्हस्व किंचा ऱ्हस्याचा दीथे करणे, उच्चार सोकयाकरता कोणत्याही दिदोनें प्रयत्न करणें इत्यादीकडे वोलणाऱ्याची प्रदत्ति असते. ह्या प्रवृत्तीचे चीज कशात आरे ६ मनुष्यामध्ये “ डम होत होईलता कमी कराचयाचे ” हो स्टक प्रश्‍त्ति आहे ह्या प्रशरत्तींतच त्याचे चीज आहे. एकाद्या व्यक्तीच्या कचा समाजाच्या भार्षेत सापडारे फरक भापणास इवेकडेरी लावता येणार माहीत, कवा जातीजातीच्या मिळाफामुळे ते शोतात असेंही आपणास म्हणत! येणार नाई त्या फरकार्चे कारण जरा त्याच्या पलीकडे आहे, मनुभ्याच्या मेदूच्या विशिष्ट मागात अदृश्य हालचाल शोत असते, त्यामुळे मुखातील मवयवोवर परिणाम झेतो व त्यामुळें बर्णीबारामध्ये फरक झालेला आपणास भादळन शश मा्षाद्याज,आणि मराठीमापा. [ प्रकृरल येतो, का लोकांना र':म्हणता येत नाही, त्याबद्दल ते 'य' म्हणताठ, काहींना (क? बर्गे म्हणता येत मारही. त्यावददल ते 'ट' वर्गाचा उच्यार करतात. आणि मजा ही की त्या व्यक्तीला घ्वतः आपण 'कर चा टा उध्गर करतो हॅ समजत नाहीं. त्याची ही सात्री असते कीं, आपण बणोशार बरोबर केला. ऐेकणाराख तर “ट' ऐवृं येतो, 'सखातीत अवयवाची दाळचाल ही 'ट' ला योग्य अश्चीच असते. पण खुद्द त्या अ्पक्तीला तिचा पत्ता नसतो. भापण उच्यार बरोबर केल्य ह्याच समा घानात तो असतो. मेंदूच्या विदिष्ट मागात झालेल्या फेराने उघ्चारात फरक पढल्याची ह्याच्याशिवाय दुसरीही काही स्पष्ट उदादरणे आहेत. वरील उच्चारातील फरक त्याच कारणाने पडतो एवर्ढे घ्यानात ठेवलें पाहिजे, दारू वगैरे काही मादक पदार्थ घेतला म्हणजे अमल चढतो मणि मेंदूच्या नेहमीच्या व्यवहारात झयकर उत्पात झोतात व दुसऱ्यास मोंवणारी कृत्ये त्या अमलासारीं अमलेल्या भनुष्वाच्या दहाता-र्तोराफडून केला जातात, चांगला सम्य व सुबोध बोलणारा सनुष्य जरी असला तरी जर तो घोड्यावर असेल तर त्याचे एकदर देहमान जाऊन काहीं अनन्वित झृत्येंत्तो करील. त्याचे मेडेमार्चे बोलणे तेंच बरळणे होतें. त्याच्या बरळण्यांतूने प्णकही शब्द नीट ऐेंक येत नार्दी.-नीट समजत मारही.-! मीट उद्यारला जात माही. दुसरे उदाइरण ज्ोपत बरळणाऱ्या माणसाचे. झावाडी मेंदू ठिकाणावर नसल्यामुळे वर्णांच्या उघ्यारात फरक आदळून येतो. त्याप्रमाणे वेढ्या मनुष्याचे, कर्धा कर्घी चागल्या मनुध्यावेंद्री असं होतें. समज की, एकादा मनुष्य बर दिलेल्या कोणत्याही सदरात ग्ेत नाहं तरी पण अन्य कारणाने त्याचा भेदू ठिकाणांवरून नादवांसा शेऊन त्याच्या वर्णोचारामध्ये बिघाड होतो. आप देदवमान जरी झापल्या नअवळ असलें तरी आपण नेइमी शुद्धीवर असतोच असें नाही. कर्षी एकाद्या विचारामध्ये गक असती. डिंवा कर्घी एकाद्या आावश्मिक दु.खाच्या झाघातानें इतके निर्पचत पडतो कॉ मोंवतालच्या परिस्पितीबदर्धू शतकीची प्रा आपणास नसते. अशा स्थिर्तीत कधीं कर्घी वणोघारात फरक बडच्याचा सभड अउतो. भीठीनें यागरून जाऊन यापली योबडी वळते. देष्दा तर उध्यारांत कित्ती तरी फरक पडतात, सघीग धाताचा झटका उर. बरावे..] यर्णमक्रिया अ-खरप्रक्रिया, 2 ञ्प्ट आला म्हणजे मेंदूच्या विशिष्ट मागात कायमपणा रहात नारी. आणि त्याचा व उद्धाराख उपयोर्गा पडणाऱ्या मुग्वातील अवयवांचा सबा आल्यामुळें वरणो धारातहे कायमपणा रशत नाहीं, आजारामध्ये शेणाऱ्या बात!त किंवा दाठसिळी घघून च्णोघाराच्या शक्तीचा ऱ्हास होतो त्याची शी.उपपत्ति अशीच, ह्या काणणानें एकदर मार्षंत काही फारसा फरक पडतनार्ही बत्या इष्टीने त्याचें महत्त्व्ी फारसें नाहीं, तरी ५ण वर्णोद्यारातील फरकार्थे से एक कारण आहे द॑ विसरता कामा नये आतापर्यंत फरफ होण्याची तीन कारणें सांगितली त्यावरून लक्षात आलें असेल का स्वर प्रक्रियेमध्ये दोन प्रकार भतू छकतात त्यापकी एक तर मआपणास उघडच दिसतो, मुखातील पर्णीच्यार[च्या झवयवबाच्या विशिष्ट हालचालीत बिघाड झाला म्हणजे उद्यारात ब्रिघाड होतो. दुसरा प्रकार जरी आपणास दिसत नार्ही तरी कमी महस्वाचा नार्ही, ज्या ज्या बेळेस आपण शब्दोदयार किंवा. बर्णोश्वार करतो. ला. या. वेळेच मुखाच्या क्षायूमध्यें जशी हालचाल होते तशीच आतर (मानस शास्त्राच्या) * सृष्टीत सुरू होतं» ब ह्या अत सू्टींतील हाल्चाल्मुळे देखील सरोचारामर्थ्ये फरक होतात फरक होण्यास परित्थिति काय असावी लागते व फरकाचे प्रकार किती इ झाल्य'नतर त्यापैकी काही विशिष्ट मणि प्रमुख कोणते हा साइजिक्च प्रश्न येतो, त्याला उत्तर देण्यापूर्वी एक दोन गोष्टींचा खुलासा करणें भाग आहे, भाषा बोलताना योलण्याची गति असते द ती सर्वाची सारखी नसते कोणी जलद बोल्तात, तें इतकं कीं ऐकणारास आपली यति सत्याच्या यरोबर ठेवण्यास फार कठीण होते काही लोक सावकाश बोलतात ब त्त्याबद्दल त्याना जडमरीत सश्ञा मिळते दोन्हीटी मवगुणच, माषााखाच्या दृष्टीने दुसरा “हणजे सावकाश वोलणें हा कांही इतका अवगुण समजला जाणार नाही. परु घाईने चोलणें हा मात्र अवगुण बमजला पाहिजे, कारण घाईने बोलणाऱ्या लोकाना बोलता योछता पुष्कळ शब्द खाण्याची सवय असते जसें काहा एकार्दे झु्भे मार्गे क्र र माषाशास माणि मराठौमापा, [ मररन छागस्याप्रमागे ते सारले पळत खसतात. पळर्हा पळतां .पार्मातला जोडा किंवा डोफ्यायरची टोपी पडली तरी त्यांचे स्थाना भान नसते. सत काट पुढच्या मागच्या शन्दांचा लोप झाला तरी त्याकडे त्याचि एज नतर्ते. भ्रोलतांना झालेल्या पाईन होतें काय, तर प्रत्येक धन्दाचा खयवा थर्णाचा अवयव उद्यारण्यास जितका पेळ मिळाबयाच पाहिणे तित्तका "म॑ मिळाल्यामुळे दवा सर्य घोटाळा उडतो. घार्शपाइत शग्दाचे काशी अवयव स्पष्ट उच्यारळे जात नाहींत. कांद्रचा होप शेतो; कार्श पुढचे मार्गे व मागचे धुंद असा यिपर्यव होतो, जोडाक्षर किंघा त्या श्वाररच उष्यारप्याच कडीण अक्षर उघारण्यास कांट्री भ्रम कराचे लागतात, भाणि भम होतां" शेईलतो कमी फरावयाचे शै तर पशत्ति, उधार सुकर करण्याघत एकादा बर्ण त्यामध्ये घालाया लागतो. मराठीमध्ये चप्न आणि ल्य खेरीज करून संस्कृतचे शर्व स्पर भाहेत. पकादा दान्द जशाचा तता. सस्तृतमधून आल्य तर घ्ह आणि लह स्वर मराठीमध्ये त्या स्वरापुरते येतात. आका त्या र्यरात फरक काय शोतात तें पाएं. , र चोडाश्वरांच्या पूवीचा 'अ' दीचे होतो. काम्यामध्यॅर साता मोजतांना हा नियम *अ' सयघारगॅच न्हे तर इतर सर्व स्वरांना दीर्ष मआनताना ग्रा धरतात. जोडाक्षर विभक्त हेते त्यावेळेस स्वरागम शोतो. उदाहरण---अत्ररमाततर्डे; इत्तिऱनकांतर्डे; 'अ?.'वी' क्षी 'इ' शेते. क्षणभर खिणमर. व आणि “उच्चा *प्ट! आणि 'ो? देतोऱ्यसिंदुर-दंदूर; मिधुन-मेहुण, बुस्सक-पोथी, तुण्डऱ््तोंड इत्यादि, दी “ह! आणि 'क? ऱ्हस्व होतात, उच्चारणारे लोक ऐदी असस्यामुळें रोजच्या न्यवहारात माथा घोल्तांना राक्य तितके भम कमी करणे इंख थ्येय असस्यामुळें उघारामध्यें दीघारचे ऱ्हस्व तर नेह्मांच होते. संस्कृत- सर्षीळ घत उच्चार तर पार नाहींख्य झाला आहे. '३” आणि 'ऊ' कर्धी कषी “ए' आणि 'सो' शेतात. तावूळ-ताचोळी; 'अ? आणि "६? ब "भर? भाण *ऊ? मिळून ऐ आणि ओ शेतात. * मलीन--मैळ; मरिषी-म्हेख; बठीबर्द-नैक. भ अ दह ] बर्णप्रक्रिया अ-स्वरपक्रिपा, ण स्वरपम--पातळ--पाताळ, कीर्त-किरत, बगाळ. संवरत्यागरुअरण्य-रान, अरथट्ट-स्रशाट, अम्यतर--मीतरी, भागमारने येणारा स्वर कची प्रथम येतो त्तर कंघी मध्ये येतो. भारी साणि फारक्षी माषेत इ! स्वर प्रथम येतो, स्कूल-इस्कूल, इस्कू, जी-अस्तुरी, शब्दामध्ये ह फरक मापेच्या पहिल्या पहिल्या दिवसातशे झेत असला पाहिजे, कारण हा फरक आपल्या इकडील प्राचीन ब्याकरण- कारांना कळला होता. यास्का!वायोनी झा फरकावर कार्ह पाने ची घातल! भाहेत. ह्याला स्वरभाक्त म्हणत असत, इन्द दशाब्दाचे इंदर, आआक्षण' चें 'मिरामण' 'प्रकार' चें “परकार', “भरमनू' चे “मसम'* भदिप्रप्दे 'ब्रिपर! अथवा शइपर, *मद्र'चें 'मदर' इत्यादि उर्व खरमक्तीचा उदाहरणे होत, शब्दाच्या सर्तीशी स्वरागम शोती, पण छा अन्त्य स्वयच्या जातीचाच असतो. नामाच्या सुद स्वस्सामध्ये दा प्रकार आढळतो. 'राम! झाचें भ्रवोधन रामा, शेवट्या उच्चार छ्लुत केला पाहिजे. इकारान्त शन्दाना शेवटी 'झआ' मागम होतो, हरि च इरे किंवा हऱ्या, हे झापणाच बिजातीय खर माल्से दिसतात पण सरे ते विजातीय नसून एकमेकाचे ऱ्हस्व किंबा दीषे होत. स्पष्ट सागावयार्चे म्हणजे 'गुणबाद्वि) फरकाने ते पढ झालेले आहेत. गुम आणि वृद्धि हे स्वरपकियेंतील अतिशय महत्वाचे फरक आहेत, खुद्द पाणिनी आचायींना पा. चमत्काराच्या खऱ्या कारणाचा उलळगदा झाला नाई, त्यानी नुसते “ इद्धिरादेच्‌ ” असे सूत्र बाधून अपल्या कायस झारम केला, पण कारणमीमासा फेली नाई प्रासद्ध सक्षोधना- चार्य आणि वैयाकरणी राजवाडे यांनीं आपल्या ** गुण आणि शंदे 7 झा नियघात त्य! मुद्यावर जास्त प्रकाश पाडला आहे, स्वराचे घेदपूर्वकाठीन उउघार फाय होतें, त्यामर्थ्ये पाणिनीय कालापर्यंत कसे कत्ते व काय काय फरक पडत गेले व शप्या प्रचलित असलेल्या उध्यारामध्ये च त्यामध्यें ऑितपत साम्य य तफावत माहे हें त्यानी. आपल्या निबघात उत्तम रागर्ने दाखविलें माहे. स्वरेचारामध्ये युपद्वाद्धि व तदिरुद तप्सारण रूपानें ष्यापमार्ये इकर्डाल भाषामध्ये फरक होतात त्याप्रमाणे तिकडीड क्ट मापाधाक्र भाणि मराठीमापा. [ प्रॅकरन 'रौमेनछ मार्षामध्पे ही होतात. नांपांत फक्त भेद. पर्लामांत नार्शी, ब्योपण अ्यांना सुणपद्वि, शंपरयारण म्हणतो. तर ते त्यांना 31१0०फ्ट, -१.७७॥५ए७1७प५,सशा नार्वेदेतात, गुण, पाद, घमणारण, इत्यादि फरक येण्याची पाभता भ, ह, उ, (क्ह आणि) ह्या सारांत माहे. इस्पाथे-येये; 'पिष्ड'चे 'पेण्ड; 'तुष्डप्चे 'तोण्ड 'एण्ड'थे 'धोण्डा-ा आघ शेण ह्या उवात व लशाच शइतर शर्न्दांत गुणवृद्धीचे मराधान्य हयन येते. गुषवर्दांच्या मंतर स्परस्वर्षी दुखरी महत्त्वाची प्रॉक्रेया -यथीस्या रूपार्ने दष्टीडछ पडते. राजकारणांत १००००६८ म्हणून शत्ता "झया अपी एक शग्द रूद आहे. एकाचा मोठ्या रट्राच्या ५(91169६6 लार्ली दुर लहानर्से राष्ट्र सांपडले म्हणजे त्याचे स्वत्व नाहीथे होते, त्याला त्याचे स्वातग्य उरत नाश. त्याचप्रमाणें संधीच्या थायतीत स्वरांची स्थिति आहे. एक मोठा जपरदस्त स्वर ससतो. न्याच्या 91911१0 सत्तेखारी दुघरा स्वर सांपडतो आणि सापले सर्वस्प गमावून वसतो. त्या मोठ्या र्वरूपाव आपर्हे स्वरूप विलीन करून टाकतो किंवा जरा घडपडण्यार्चे साम्ये अडलेंच तर त्या पहिल्याच्या उश्यारांत थोडासा फरक करतो. स्वराचा काय किंबा ञ्यमनाचा फाय साधे करणे म्हणजे स्वर व्यस्त उचारण्यानें खे कारही यडयळे शोतात. तें दूर करणे होय. कोणीकडून वरी उयार सोपा झाला म्हणजे झार्ठे, स्वरसंधि भर्व मार्पेत आहेव. प्रत्यक्ष गुण, बदि 01000012,4-911०६,ए1०प६९ सर्व कोणत्याना कोणत्याप्रकारचे स्वरसधिच होत. चधीस निरनिराळीं नावे मिळाल एवढेच. सधीमुळे कर्घी कषी वर्ण एका प्रकारावून दुखऱ्या प्रकारांत उलट सुल्ट उद्या घेतात स्वरार्वी स्वंजनें व न्यभनांचे स्वर शेतात, त्याच्यांतल्या त्यात एकमेकांचा शेजार एकमेकाना भोंबतो. झ्यारचें उत्तम उदाहरण व्यजन सर्घीत मिळते, एकाच झब्दात र्‌ किंवा पू च्या पुढे च्‌ झाला तर ण्‌ कराव'. * रथाम्या नो णः समग्नपदे ? झर्से यूज बाघून पाणिनीनें त्याची वासलात रावी. विसर्गांच्या पुढे त, धू, द्‌, दू, किंवा चू, छु आले. तर दिडर्गामर्ष्ये असेच फरक शोतात. कथी एक वर्ण दुसऱ्यास लाऊन टाकतो. आणि झाठेळें नुकसान अन्यत्न आपल्या पाठीमा!चून येणारा स्वर डौर्थ करण्याने भरून काढतो, "र्र च्या युढे र्‌ आला तर एक दुखच्याच कक, १ करावे ] वर्णप्रक्रिया' अ-स्वेखकिर्वा? ७६ स्वाऊन टाकतो आणि पाठीमागरचा स्वर दोर्ष शोतो. 'तकःचें ताक, ग्यमि'चे आग ह्या नियमाने होतात. उघ्यार सोपा करावयाचा इ ऐतु. सौ तरी भ्रम जितके वाचतील मशा रीतीर्ने साघावयाचा, रीच प्रश्‍त्ति शर्व फरकाच्या मुळाशी सापडेल, बोलण्याच्या तडवर्डीत स्वर लातातच, ५ण त्यावरोबर ब्यजर्नांचा्ी सोप होतो, सस्कृतात गण, प्रत्यय, इत्यादिकार्चे प्राबल्य जास्त झसस्यामुळे शा भकार चागला पाहाण्यास मिळतो. मराठींत तसं विरोपसे नाही, शाध शब्द पदा-विशेषसा,' हामथ्ये दोन शब्द आहेत. “विशेष? एक आणि 'असा' दुसरा. ह्यांत 'अ"्वा लोप झाला आहे. “गेलो होता” असे दोन एथक्‌ शब्द असता घाईत पुष्कळ लोक दोन्ही पूर्ण उच्चारीत नात. ** सेल्वो ” असे त्याचें रूर इत, गुरे-राखी ह्या दोन झन्दाबद्दट गुरासी हा एक शब्दच रूढ होतो सुके-केळे ह्याबद्दल सुकेळे असा एकच शब्द येतो, ह्या स्यात मजेचे उदाइरण मुलाच्या खेळण्यात दियून येते.**' काळे राळे गोरे राळे ” असा एक शन्दसमु्चय मुलानी तयार फेला आहे, किंवा आज कित्येक पिव्यारूपिळ्या चालत ञाठिला आहे. मुळे आपल्या सोधत्यास हा दाब्दसमुश्यय म्हणावयास सागतात आणि सो फार घाईत म्हणावयाचा असतो. तेव्ह म्हणगाऱ्याची जी काशी त्रेथा उदे व त्यामुळ इतर मुलामध्ये जो काटी इशा पिकतो तो काही धिचारूच नये, 'ळ च्या जागी “र', *र'च्या 'ळ' किंवा सर्वच 'ळ' किवा सर्येच 'र? श्री विचिञ घर्णेपरपरा घाईत चाशेर पडते. बोलण्यात जर घा केली तर उच्चाराच्या दृष्टीने अनर्थवर्णपरपरा कशी दोते. हाची झा ऊदाइरणापरून कल्पना येईल, कर्घी वर्ण चिपर्यय-पुदचा मागे किंगा मागचा पुढे अशी स्थिति शेते फाटक-फाकर, चिकटणे चिटकर्णे, डोपरके--दोकसं, थाणारशी-_याराणत्वी, इत्यादि पुढच्या परिश्िशात झाची उदादरणे याण दिल आरदेत. खोडातून घाजयीपेच्ठां जास्त जर घारा गोळा तर वरषयोच्यारात फरक शोतो. मागण याहेरील इया आत पेता. भाणि सोडतो इबा सात जी घेतो ती याहेर येतच असते, पथ बाहेर येताना तिचा उपयोग करून च्यावयाचा असतो. य ती. निरनिराळे दर काढण्यात करून घेता मेतो, श्‌ डन भाषाएष भाषि भराडी मागा, [प्न पतयेक यण धाराच्या येळी दवा चारलीच बाहेर पडत नार्श- प्रवेश बो दाराला निरनिराळे इपेसे प्रमाण लागते. कठोर व्यजनार् *. । मृदु भ्यळूनास सरा स्याच्यापेधां जास्त, स्थाच्यापेक्षां चवच्या भ्यज्नाई जास्त इया सागत च त्यामरमार्थे ते उच्परताना फुफ्फुसास लागुन झरती पोरळी शहान मोडी शेत. अछते. ती. पोकळी केवळ बोलणाऱ्याचा कशरीप्रमार्णे भषारतय रीतीने कमी अधिक होऊ म्हणेल तर पर्णो! विपाद शाल्याखेरीज गार नाह. *' ठोघा ” झन्य उघ्यारतारना जषदी इया माहेर थोडाययाची तिच्यापेशा भर घास्त सोटली तर *दोखा' शब्द यारेर पडेल य सर्पाचा अनर्थ होईल. मार्गे दीपार्चे ऱ्हस्व करण्याचा एक प्रकार दिला भाहे, त्याच्या अगर्दी उलट हा प्रकार काहे, उभ्यर स्ड' ससे झाणि जर जास्त वाय सोडला. तर त्या 'उ' चा दीर्घ *ऊा किंबा त्याचाद्टी दीर्ष 'भो उच्यार बाहेर पडेल. शन्द काय किंवा पॉक्य काय प्रत्येकाला त्याच्या उच्याराच्या दृष्टीने पक *' तोल ” असतो. आणि उच्चारताना ततो तो सामाळावा लागतो. लोल सावरून घरण्यासाठी कर्षी कघा तराजूसधील जास्त वजन कादावें लागतें किंबा तो सारखा येण्यासार्ठी जास्त वजन घालावें लागते. कोणी कडून तरी काटा मध्यें सोडिला की काम झालें, म्हणजे वणो्यार नीट केल्याचे भेय मिळत. आगम कसा करतात हं पुढील उदाहरणावरून कळून येईलच, उ -चमुल-चुम्वळ, कमल-कम्बळ, यानर-यान्दर, फक्त-- फकस्त; शिवस्त-इत्यादि, वर्णींचाराती” फरकाचा च त्याच्या कारणाचा येथपर्यंत धिचार शाला, स्वरप्रक्षिया च व्यजनर्माक्र्या हे दोन विषय सआतिदय्य निगडीत साहऐेत श्‍्वरप्रक्रियेस फारसें प्णतइासिक महत्त्व दिलें घात नाहीं. ते. व्यघन< प्रक्र्यिस देतात. आर्थमापा तर एक आणि ती जर दोन्ही पौर्वात्य झि पाश्चिमात्य माधाची जननी समजञाववाची तर एका भापेंत 'फ' ब्यणन सापडते, त्याचेच दुसऱ्या मार्पेत 'प? रूप होते. त्याचशमाणे “त्‌ *चे हृ किंवा कव "वूर्चे भू, किंवा प्‌ होते ह्यार्ची कारणें आणि स्वरप्रक्रियेची कारणे एकच आहेत. न्यजनाच्या फरकाच्या बाचतीत अमका पटक फरक केर्न्दा पावन होऊ एागल्य ईं साघारण ठोकळ मानार्ने सागता देते. स्वर घ्या सहावे ] यरणंपरक्रिया स-स्वरप्रक्षिया, टश स्पानापापन निघतात त्या स्थानाचा दोनदा भ्रश झाला अरे पाधात्य भार्षेत मानतात, म्रिम्मन शोधून कादलेल्य नियम, त्याच्यात ध्हरनीयरने केलेली दुरुस्ति, सस्वतामध्य * क ? यर्गागद्दल “च? घर्ग अम्यासात येथे व त्याचा ' इ ' वैगरे स्वरा्शी सवच ( चव धा 1.०७), त्याचममार्ण पॉटनें काढळेला मू्न्यायद्दळ्चा नियम यरे सर्के नियन इ०्पाते-आी. धा्ठ वर अवल्वून झाहेत, मापेच्या एकदर चायतींत काल्बश्ात्‌ इतके लर फरक झोतात व फरक होणें हा जर मापेचा सरा जिवतपणा आहे तर एक' हजार वर्षोपूवीची मापा अमकी शीच असे निश्चयाने कसें सागता थेणार णार 1 कोणतीद्दी मापा घ्या. तिच्या मूळ स्वरूपात स्वरप्रक्र्या,* शब्द, वाक्य- रचना, किंवा विशिष्ट शब्दक्रम-निरनिराळे म्रत्यय ह्या सर्वामध्यं स्थिर, कायमर्चे असें जर काही रद्दात नाहीं तर ती भापा अमक्या र च झाळे फरक भापेत शेतात हे सर पण काहीं स्थळे अर्शी असतात का, तीं अगर्दी निअ्ल राहून क्षे त्याच्या अस्ठित्वावर्नच ती ही हीच अशी भांषेसवधी खात्री देता यर क ८९३ माषाझास्तर आणि मराठीसाप्रा, [ मरकरण कार्ही येळेस असे होतें की, मापेचीं निरनिराळी अगे, उपार्गे असतात स्पातील एकात जर फरक झाळे तर दुसरे उपाय अगदी स्थिर असते. त्याच्यात जर चचल्त्व आर्ले तर तिसरे स्थिर राहते. स्वराच्या' उघ्यारात जर फरक झाले तर दाब्दात कार्डी' होणार नाहीत. शा्दात नर झाले तर वाक्यरचना मिवा प्रत्यय जअसेचे तसे रादवतील. ते हलले तर स्वर झापले उध्बार खदलणार माहीत दिमी (5शगर30) भाषेतील काहो क्ट्य स्वराचा असीरिय्रन म्हणून (3े९०ा-500111112) भापेशी सवध आाल्या- अुळें लोप झाला, त्याला ४००० वर्पे झाली. परतु अरथी भापेमध्यें ते अद्याप सापडतात. ह्या कारणावर भापेचें स्थेय ठरविताना फारता सर देऊन चालत नारह्दी. मापा रिए्टसमत किवा ग्राथिक झाली म्हणजे किंबा च्याकरणानें तिची एकद्र हाल्चाळ बाघून टाकली म्हणजेच स्थिर राहते, चोलीमर्घ्ये ग्राथिक मापेपेक्षा जास्त फरक होतात. ह्याचें चागले उदाहरण म्हणजे शस्कृत मापेचे. धेदाची भाषा इतकी लुनी जरी असली तरी विशछा आथिक स्वरूप प्राप्त झाल्यामुळे तिच्यामध्ये आणि इजारों वर्षानी किच्यापादन दूर असलेल्या लौकिक (1857031) सस्छतमधध्ये शतके मित्रत्व दिसत नाहीं. मापा म्हणजे एक सामाजिक सस्या आहे. समाजाचे जे याचरण, ज्री वागण्याची तुहा, खवयी, मते तीं सर्व भाषेंत चित्रित झालाच पाहिजेत. समाज कितीही सुघारक असला तरी त्याच्या जीवनक्रमात घरणीक्पा- प्रमार्णे सनपेक्षित, अचाट व विचित्र असे फरक शोत नाह्दींत फरक शेतात ते झास्ते आस्ते शेतात, आणि समाज कितीही सुधारणेच्छु भसला तरी मुधारणा करताना मागोठ प्रतियध न येतील अशा रीतीने कोणाच्याष्ी स्वासर्ध्यास घक्ता न देता, सोपघाची फडु गोळी तर द्यावयाची ८५ण होच घण सार्खरेत्त घोळून द्यावयाची, सद्ग रीतीर्स आपल्या जीबनचरित्रात-- संबर्यींल फरक घडवून आणतो व ह्यामुळे मार्पेत त्या सवोर्चे प्रतिबिय घडते म्हणून भाषेची स्थिति हीच. एसत्किमि लोकाची मापा अतिस्थिर आहे, ह्यार्चे कारण हेंच, काँ त्याच्या जीयनक्माचा जो एक कित्ता पकदा घातला आहे तोच पुन पुन रेग्वाटण्यात त्याना फार भ्रेम चाटते, च॒ ,थोदेसें,सुद्धा त्यापावन * बाजूस लाणें त्याच्या स्वमावास खपत नार्टी. ब साते 1 शन्द-सर्थ प्रक्रिया, ; ८१ झुसरी गोर अक्षी क्रो, पकादी मापा घेतटी तर तिला पोटमांपा पुष्कळ असतात. त्या सडीतील मघ्यव्ती जी असेळ तिच्यात फरक छोत नाटात, दूसऱ्या भाषेशी फिंमा सस्हतीश सग्ध झाला म्हणजे, फरक ट्ेण्पारा मदत होते. मध्यवर्ती मापेचा तसा सरध येत नादी य स्पमुळें तिच्यात परकडी शोत नाहीत. काडी वषोपूवी पैठणच्या महाढीस (किया सध्या पुण्याच्या मराठीस ' नमुनेद्रार २ मराठी म्हणतात ते, ह्यामुळेच. पुण्याच्या मराठीच्या चारी बातुस मराठीच बोलणाऱ्याचा गराडा सराल्यामुळे तिच्यात फारडे फरक शोत नादात, तीच गोष्ट नागपुरी [मराठीची किंबा 'सानदेच्यी मरा- झडीची नादी, कारण दिंदी सारणि शुजराधी तिला याडिण्याफेता भझगदी टरपून बसल्या आहेत. भाषेपासून पोड़मापा उत्पन्न दोणे ह्याचे मुळ. कारण वर्णप्रकियाच दोय, डं | मरफरण ७ वे, ग आव्द-अर्येभक्रिया. , मापेचा मूळ घटक दाब्द कोदयत यणास शब्दच ब्याकरपाश प्रपकछ शब्दाचाच मार्पेत दान्दादिवाय काह्दी दुसरे सापडणार नाही. फरक होणार तो शब्दातच. अर्थ समजतो तो डाब्दाच्या साहाय्याने. खणान्सी परिचूर्ण खळी एस्पकची किंवा नेरपटची भयेची अमदानी रपल्यानतर शब्दाची भापा सुरू होते कोणताही दाब्द थ्वनि-समुद्दाचा वनळेल् असतो, घ्वाने उत्पन्न करण्यात मुखातीळ स्नायूचा सवघ येतो. घ्वनीमध्यें स्नायूच्या हाळचालीने फरक होतात. सच्दाच्या घ्वनींत किंवा आवाजात होणारे फरक वाझ स्वरूपाचे असतात, चाह्य श्वुरूमात्तील फेरवदलाचा विचार *« स्वरप्रक्रिया ” सदराखाली येतो... खवरपक्रिया ;केवळ-शब्दाच्या अवस द्ध भापादझास्त्र आणि मराठींभापा, [ भ्करणा बात दिसून येते. मानचद्यातत्रात सागितलेल्या मनाच्या क्रियेचा तेथे सवध येत नारी. कोणताही दाब्द आपण जेऱ्हा उच्चारतो तेन्हा बाहेरच्या मुखा- तीक स्नायूच्या हाल्चाळीयरोगर आत मनामध्ये हाल्चाल होते. प्रथम मानसदास्त्राच्या नियमाप्रमाणे चळवळ सुरू होते. त्याचा मापणास मांग मुसही नसतो, पण त्याचा प्ररिणाम माज दिसून येतो. मूक एका शब्दाला अमूक सर्थ समजावा असा सकेस मानसयास्राच्या नियमानेंच होतो झल्द साणि तत्निदर्ईक अर्थ ह्याचे साहचर्य मात. मनास किंवा वुद्धीस भरतीत होतें. व ज्याममार्णे मुसातील स्नायूवर नाना भकारची -कारणें झपल्य अभाव चालवितात तद्वत समानसदासत्रपरधान शग, जं रुन क्विं चुद्धि ह्यावर कोणत्या तरी कारणाचा प्रमाव चाल्तो व वर्रील कारणाने क्याप्रमाणें शब्दाच्या उच्चारात फरक होतो व त्यायोग मापा, उपमापषा, प्रातिक मेद उत्पन्न होतात, तद्वत ह्या मानसकास्त्राच्या प्रदेदगत झाल्ल्या 'फरकानीं झन्दाच्या भर्थात विकृति टोते फरक इतके होतात कौ, कारही शब्दाचे अर्थ मूळ भर्याच्या अगदी पिरोधी चनतात ४ब्दाच्या ग्य स्वरू बातील फरक इद्वियविज्ञान किंद्य प्वनिद्यास्राच्या कोटींत जातात तसे अर्यीतीक फरक मानसद्यात्राच्या बोटीत येतात. झर्दाचें महत्त्व मार्षेत 'किठी तरी झाडे झब्दे आहेत तर भाषा आहे. शब्द मात्र सार्थ पाहिजेत अथोदिवाय जर द्यब्द असतील तर ते मापा होऊ शक्‍त नाहीत, नुसते घ्वाने होतील. नुसत्या उच्चारास कोण महत्त्व देतो १ उघ्चागत सर्थ असतो म्दणूस त्याल्या महत्त्व उद्चाराला अगदींच महत्त्व मार्डी किंवा मापत त्याला कार्हीच किमत नाहीं असा सथ नाहीं, अर्थाचे वाइन म्हणून उः्वारास मानावयाचे व त्याच दृष्टीने त्याचे महत्व अभि- ग्रेत अर्थे एकच्या स्दयजे बोलप्णऱ्याच्या सुग्गापादून ऐकपणाऱ्याच्या काना पर्यत मार्ग भाकमण करीतापयत उल्चारायर वाइन स्हणून वसतो घ्यनीस किंवा शन्दास वुद्ध लोक अनित्य सभजतात त॑ ह्या मुळेंच एवढेंच नव्हे सर अत्येक कयासणाख' यक घ्वानि नाथ पारतो. चयायि त्यांच्या जागेवर दुखरा उत्पन दोतो व तो तिसऱ्यास उत्पन्न करतो सद्या तडेर्ने ते प्रत्येक चे्णी उच्दाची उत्पात्ते व त्याचा विघ्वस मानतात, उज्चार णरी नादींया शेती. तरी त्यार्ने माणलेल्ह्मर्थ आपल्य बरोबर ठसा छेकणाऱ्याच्या बुद्धीवर काय "ग सातवे ] झब्द-अर्थ प्रक्रिया, दष मचा उठवितो. मोमासक दाब्द जो निन्य मानतात से चेदाच्या पाविऱ्यामुळे ख येदार्शी असलेल्या त्याच्या समानार्थकत्वाच्यामुळे तर खरेच परतुद्त्या त्त्याच्या मनात हीही एक गर्मित गोष असावीक्ी वाटते, ते काहींही असो. शब्दाला अर्थ वारण्याची पाता असत्ये म्हणूनच त्याला मान, नादी 'ठर घेड्यावे किंवा दारूच्या किंचा तसल्याच पकाया पदायाच्या अमला यार्लीं असलेल्या माणसांचे वरळणें, त्याला कोणीशी ऑफिंमत देत नाहीं, कारण त्याचा उपयोग काय १ तात्विक दृष्टीनें रामानुजी विश्चि्द्विती लोक ह्या वरळण्यातदी परमार्थ भापा आहे अर्स समजूस सत्यत्व प्रस्थापित करू लगतील पण आपणास त्त्पाकडे वेदात्याच्या दृष्टीने पाहावयाचे नाष्टी, दाब्दाचे अर्थाच्या दृष्टीर्न तीन प्रकार ठरतात. चाही. शब्दाचा अर्थ रूढीनें पायमचा ठरपिलेला असतो त्याना रूढ अरे म्हणतात उदार बार्यगो, अश्व, कर्ण यतरे शब्द, कारही छन्द अरे असठात की, त्याचा अर्थ स्वाच्यातील घाचूच्या व्युरपत्तीच्या अपोपमाणे असतो. त्याना यौगिक असे म्हणतात ते शब्द म्हणजे पाचक, लोहार, विणकरी असले झेत. तिस-या वगात हीं दोन्ही तत्वे येतात. च्या शर्‍दाच्या अथीत व्युत्पत्ति किंवा 'घात्वर्थ आणि रूढीन त्याच्यावर लादलेल्य अर्थ हे दोन्ही दिसून येतात 'उदाहणार्थ ९3८१8 साप, ह्याना योगरूढ ससे नाव देण्यात येते. ह्या तिन्डीशियाय मॉ. आणखी एक चौथा प्रकार मानेला आहे. स्यामर्घ्ये ** उाद्गिद !? सारख्या शब्दाचा समाबद्य त्यानीं केला आहे ब त्याना नाय यौगिकरूळ म्हणून दिल आहे च्युत्पात्त देण किंवा काढण्याचा प्रयत्न करणें म्हणजे दाहाण्या लोकाच्या बुद्धीचे स्थळ आहेत. तव्हा च्या सर्व प्रकारात स्वतना असा एएकच प्रकार राहतो ब ता रूढ शब्दाचा होय ्याकी राहिलेल्या सर्व प्रकाशत थ्युत्पत्तीचा समध यतो तेव्हा असले दाब्द उत्पन करणें न करणें व्याकरणकागच्या किवा व्युत्तत्तिशास्त्रविशारदाच्या न्ताब्यात जाऊन चसत धातूना किवा नामाना प्रत्यय लावून याक्या"त स्याना एकमेकाशी जोडून अथाची उमारणी ्या प्रमाणे करतात तदतच ह्या शब्दाचे आहे. प्रत्यय व घात्यर्थ ह्याची जाड घाटून शब्दाला अर्थ ग्रावयाचा “ बक? शब्द रूढ वर्गातला आहे. त्यायुढ एक “ज? हा घात्यवशेष झेवला म्हणणे ' कमळ ? ह्या अर्थी एक निराळा शब्द तयार होतो सद्या दढ भाषाशॉस्र आणि मराठीमापा, [ प्रकरण रौवीर्न तयार झालेला सरर्थ केवळ रूढ दाब्दाच्या साहाय्याने सागता येईल. पण' हें चितके थोडक्यात झालें तेवढ्यात होणार नाही, रूढ झान्दात देखील 1न्युसराते - काढावयाची “क नाहीं श॑ निराळाच मदा झडे व त्याचें विवेचन ब त्याचा निशकात आलेला उछेस दे इतरन दिलेंच साहे. १ मापेची उत्पत्ति सागताना 'व्यनींच्या नाना प्रकारावर निरनिराळे अर्थ कसे लादले जातात हे 'सागितल्च आहे वस्तू वस्तूमधील साम्य, वैपम्य, मनुकरण, काहीं तरी विरिष्ट गुण यगरे काही मुद्दे आहेत व त्यामुळेच शब्दावर अमूक 'एक अर्थ लादला जातो. दाज्द घ्वर्माच्या रूपार्ने व्यक्त होई- तोंपर्यंत मानसशास्त्राच्या ताब्यात असतो व भनात किया चुर्दाच्या क्षेत्रात मोडी खखळपळ उडवून देतो. आपली गडबड दृष्टीच्या समोर शोत भस स्यामुळें ह्या विषयाकडे विद्रानाचे जितर्के ल्द्य जावयास पाहिजे तितर्के 1 गेले, नाहीं. भापेच्या « स्वरप्रक्यिनेच सर्व मापाझात्तरवेत्याची मर्न भाक पेण. करून घेतळीं होती. आपल्याकडे आचार्य पतजलीच्या व्याकरण- महामाप्यात क्षब्दाचा आणणि शब्दाच्या अर्थांचा बराच विचार केला आहे. *भापणास उपयोगीं आहे तेवढेंच त्यातील दाब्दावरचें त्यानी पेलले व्याख्यान देतो. '* त्यानी शब्दाच्या दोन जाती मानल्या महित एक वेदातील हाब्द व दुसरे मा्पेतील रोतच्या व्यवद्दारातील दाब्द, दाब्द म्हणजे काय ? उदादरणार्थ, / वैल £ अस म्हरले तर बोष वाद होतो २ ! चृर्गरिड, चरिर्गे, कान, चार पाय असलेला एक पदार्थ-प्राणी म्हणजे शब्द मशी जर त्याची व्याख्या केली तर ती कोणासही पटणार नादी. वाग्ण' त्या वर्णनाचा प्रदार्थ “' डब्द ” नसून तो एक पदार्थ झाहे, त्याचे हालणे, चालणे, मान दाल्वर्णे वगेरेना जर ञापण ब्रैल दब्द मानू लागले तर तेंही चालाबयाचें नादीं, कारण त्या सर्व ज़िया आहेत त्याच प्र मारणे ॥युणापद&. ह्यांपैकी कोणासद्दी इाब्द म्हणता येणार नाही ततर मंग शश््द कोणता १ व शब्द कशास म्हणावे १? जो टडब्यारल्यानतर सआापणास ॥ वाशेड, शिंगे, कान, दपूट घगेरे अवयव असणाऱ्या धराण्याची कल्पना सकदम उभी रद्दातते त्या उघ्वारास दाच्द म्हणायें किंवा उघ्यारानवर कारही “खर उत्पन्न होवात,'त्या स्वराच्या एकीभवनारने जर एकाच्या पदाथाची, अचवा क्रियेची किंवा गुणाची इत्यादिकाची प्रतीति झाली, जर त्यापैकी सातर्वे | शब्द-मर्थ प्रक्रिया, ८७ एकाची कल्पना मनश्चश्च पुढे ताबडतोब उभी राहिली तर त्या उचारार अचघवा त्या स्वरास शब्द म्हणावें. शब्दाला म्हणजे वर्णाची अपेशा असते अक्षी कारही गोष्ट नाडी. स्वर, व्यंजने ह्याच्या मिश्रणाने शब्द बनतो दे स्म, पण त्यांच्याशिवाय बनणारच नाडी असं नाहीं, एका लांब एकतानी तुरास सुदा शब्द प्हणता येईळ. साय इळरंते. तिचा माठ ठिच्या' घासग्पस प्रतीत होतो. तर त्या इवरण्यासही शब्द म्हणतां येईळ, थोड्यापुढें त्याचा माळक गेरा म्हणजे दाण्याच्या अपेद्षर्ने ठो घोडा फुरफुरतो. त्या फुरफर- ण्यात व्यजने अथवा स्वर कोठे असतात ! पण ज्याअथी घोड्याची खाण्याबददळची प्रबल इच्छा मालकास प्रतीत होते त्यामथीं त्याला * शब्द ? म्हणता येईल, शब्द स्दृणजे स्वर अथवा स्वरसयोग, दाष्दशास्त्राच्या अम्यासाचा उपयीग कार्य ! उपयुत्ततेंच्या दृष्टीने त्या अम्यासांत याही तथ्य आहे किंबा कर्से १ फायदे बरेच आहेत. पहिला भापर्ले पुर्न वाद्यय सोडी असो अथवा लेखी असो, ते रासले जाते, त्याचा नाश होत नाहीं, कारण शब्दाच्या साग्राऱ्यात सापडल्यामुळे त्याची चागली काळजी घेतली जाते, बाही फादी दाब्दाचा अर्थ जर पटत नसला तर त्यांमध्ये फरक करता येतो. त्रास बराच वाचती. झर्थाबद्दळ सामी दोत्ये. चुकीचे शब्द घान्यावून खळ्यासारखे बाहेर काढता येतात. शब्द काय दाखवितो ! सर्व जाती दाखवितो, बिंचा जातीतील बन्द दाखवित्तो; सररे पाहिळें तर शब्द दोन्ही दावितो, जाती च लातींतील व्यक्तीही, एवढंच मव्हे, शब्दाची न्यात्ति इतकी आहे. की, त्यामध्यें सात खडाची एथ्वी, तिन्दी टोक, व्ासवेद, यडर्वेदाच्या शमर कायया, सामवेदाच्या शमर, अथववेद, सघ, जाझ्मण इत्यादि इत्यादि सर्वाचा अतभोव शोतो. ” शन्दासवर्धी पातजल मदामाष्यात आलेली कस्पना वर दिली माहे, ती आणि काहीं पाश्चात्याची शब्दाची कल्पना बऱ्याच जवळ जवळ येतात,त्याच्या मते आपल्या मनात पदाथोबद्दल ज्या काही कल्पना किवा जे काहीं विचार येतात ते व्यक्त दोतात ते शब्दाच्या रूपात दोतात. तेव्हा दाब्द म्हणजे वर्ण समुआःवयच केवळ नव्दे तर कर्ची कर्घी एका स्वरास शब्द म्हणावे लागेल, झक्धी फी शन्दसमुश्यय, एकाद्या वणोवरचा झाघात, झावाजातील विराम ह्या सवीना *' दन्द ” ह्या सेने सबोघर्टे पाहिजे. बर दिशेल्या माच्यातील ड्ट मापाश्यास़ भाणि मराठीमापा, [ प्रकरण दाब्दासरच्या व्याख्यानात एका रीतीर्गे विचार केला आहे, तो धेऊन आप" णास लरा निराळ्या रीतीनें शन्द व यर्थ हृयच्या साइचर्याचा विचार फरा न्याचा आहे, दाब्दाची व पत्तूची जी आपण रगड घालतो ती समाजाच्या सवेतार्नेच घालता व खरें पण तोच सकेत करताना फ्रिया फ्सक्‍्शी होते ॑ पारणे मोठें मनारजक आहे. प्रत्येक उत्पन्न झालेल्या च माणसार्शी सगध आलेल्या बस्वूला तदर्शक स्वरव्यतनामिधरित घ्यानने पाहिजे त्याच्याशिवाय व्यमद्वार शक्य होत नाही व अशा दृष्टीने पाहिले म्हणजे पर्येक पस्वदर्शक शब्दात त्याला अन्वमर्थक धातू असल्यच पाहिते असों नाहीं आचार्य यास्कानीं असाच कोटिक्र्म केल्य आहे व तो ह्याच यावर्तीत थोडासा रगडा चाटतो गयत ह्याअर्थी तृण ? शब्द झाहे. गवताची काडी टोचते स्द्णून तर्या काडीरा * तृण? ही सता आली स्पाणु म्हणजे खाव उमा राइण्याची कसर्पना आहे म्हणून व साउ उमा राद्दतो म्हणून ल्याला स्थाणु म्हणावयाचे अशा सऱ्देचे घातू हुटकाययाचे म्हटलें तरी प्रत्येक शब्दात घाव, सापडेल्च असे नार्ही धातू पुष्कटात सापडत्तील, नाडी असे नाही परठु काही थोडे जरी राहिले तरी धरील सिद्धाताच्या विरुद्ध सुरावा देप्यास पुरे द्ोतील शिवाय ह्यात दुसरी एक गोम आहे ती ही क, टोंचते म्हणून जर काडीला * तृण ? म्हणावयाचे तर दुसऱ्या पुष्कळ तसल्याच अणकुची दार रोंचणाऱ्या बस्तू सापडतील त्याना “ तृण ? ह्या शब्दाने झा सवांचा वयाचे नाहीं £ व एक काडी अणुकुचीदार असेल व तिला * टूण १ हॅ भावही साधे होईल पण सर्वच सण टोंचणारे कोळे असते ! साव उमा राद्दतो म्हणून स्याणु म्हणावयाचे हर माणूस जर उमा राहिला त्र त्याला स्थाणु का म्हणू नये ! अचल उम्या त्थि्तात राहणाऱ्या वस्तू थोड्या का आहेत १ च त्या सर्वांना स्थाणु म्हणावयाच कीं काय ? ह्यावरून “सभेत? म्हणून मान्य करावा लागेल ब काही दाब्द अव्युत्पाच्य ठरणारच मुरय गोष्ट एवढीच घ्यानात ठवावथाचा कीं, वस्तृला अन्वर्थक नाव देण्याच्या वेळेस वस्तूतील मुख्य युण प्रामख्यान डोळ्यापुढ उमा राहतो व दिलेल्या नावात त्याचा उसा उमटतो नामकरणाच्या वळेस नाव म्हणजे सर्पच चाजूर्नी सार्य ससत अस नाही व विदोषनामात तर ही विसगतता फार दिसल येते. नादीं तर ““ नाय सोनी च शाती तखल्यचा चाळा ? ज्मद्यी परू सातवे ] शब्द-अर्थ प्रक्षिया ८९ म्हण पडली नसती. दिवा शब्द घेतला. दिपवणारी, उजेड पाडणारी (दीप-प्रकाशने) तीच एक वस्तू नव्दे. सर्य, अग्नि, चंद्र दे तेजाचे प्रचंड गोलं असतांना व दिपवण्याची किंवा उजेड पाडण्याची त्यांच्यामध्यें दक्ति असतांना *तत्यांना कोणी “ दिवा ” म्हणत नाडी, बरें, दिवा तरी नेहर्मी प्रकाश देतो अस माही. दिवा मालविल्यावर प्रकादा कोठे असतो १ ब तदा स्थितीतददी दिव्याला दिवा म्हणतात. तेव्हा एकाद्या शब्दांत , अन्व्थफ शातू सांपडला तरी त्या सथीप्रमाणे त्याच्यांत गुणाचे वास्तव्य असतच असें नादीं व म्हणूनच एवढ्यापुरतं का होईना शब्दावरचा संकेत कूळ केला पाहिजे. ह्या उदाहरणांवरून भाषेत थोडासा उणेपणा असतो'हे दिसते. शब्द ब खर्थ यांचें साइचर्य कितीही जुळविण्याचा प्रयत्न केला “तसी ततोतत तं साइचर्य कारही जुळत नाहीं. शब्द म्हणजे अर्थाला एेंबा त्याच्याही पलीकडच्या निचाराला अडकविलेल्या खुणा आहद्वेत. । त्या खुणावरून वस्तूचा चोघ करून घ्याययाचा असतो, कर्षी त्या खुणा कमी पडतात व कर्धी जास्त होतात, च्याकरणा्तील सामान्य जातीची जेवंढो नामे म्हणून आदेत त्याची हद्दी स्थिति, “ माव ४ बाचक्नांम त्यातल्यात्यात मिनचूक अर्थ दा्सवितात 'ध्रथ्वी म्हणने विस्तार असलेली, काहीं दृष्टीने $ प्रथ्वी * शब्दात अऱ्यात्ि किवा आतिब्याप्ि दिसल; परतु * पृश्वीत्व * म्हटळे म्हणजे त्यांत व्याप्ति वरोबर बसते नैय्यायिक आपल्या अथात थ्याख्या देताना वस्तुदर्शक शब्दाचे भाववाचक नामच यौजतात च त्याचा उद्देश हाच म्हणजे अव्यासि व आतिव्यात्षि टाळण्याचा असतो. गाईस गाय तिच्या स्वथरूपामुळेंच म्हणावयाचे असे नाही तर गायपणा तिच्यात आहे म्हणून म्हणावयाचे, असाच भाव पुढील वाक्यांत दिसून येतो, 4 न हि गौः स्वरूपेण गौर्नाप्यगौः, गोत्यामिसवघातु गौः दाब्द व अर्थ याची सागड अदा उघड व सरळ रीताने घातली म्हणजे शब्दाळा एक प्रकारची वृत्ति प्रात्त होते व तिलाच आदकारिक ५ झमिथा ” वृत्ति म्हणतात अर्थाच्या दृष्टीने आय शब्द अमिघाद्वातत- ऱमयच असले पाहिजेत. प्सतु भाषा काव किंबा तद्घटक शब्द काय त्याना मानवसमाजाच्या कह्यात वागावे लागते, मनुष्वस्वमाव यसा * आहे फी, तो दोन गोष्टींची तुल्ना करीत असतो. पस्वूंबस्तूतील साम्य- टेक र्र माषाद्यासत्र अर्श मराठीमापा, [मकरष समयाय-शपंघ हुडकून काढीत यसतात व ह्या प्रयत्तानेंच निराळे शब्द तयार शेताज, मूळची रारळ व प्रत्यक्ष अशी जी शब्दाची अमिषार्शत नी नाष्रींशी होते आणि तिच्या लागा * ल्श्गणा ” म्हणून निराळीच ९. पत्ति अगा दात्ति येते, शब्दाचा मूळ अर्थ असतोच पण तत्सददद्य दुसऱ्या अर्थाची च॑ त्या शब्दाची सांगड वाघतात व तो मूळ शब्द लाक्षणिक यनतो ,दाब्दाच्या ल्क्षणाद्यतीच्या मुळाशी आमिधार्द्याक्त असते. सरळ अर्थ कादवा वेळेस कमी पडतो, त्यास बाघ येतो, सुख्यार्थानें कल्पना जर चरोपर ससजली गेली नाही तर ती समजण्यासाठी त्या मुख्याथालाच सलअ असा रूढीने मान्य केलेला व काहीं तरी जास्त गुण दाखपिणारा जो अर्थ घ्याया लागतो त्यालाच लाक्षणिक अर्थ समजतात. मुख्यार्य व लाक्णिव अर्थ ह्यामध्ये साम्य व नातें पुष्कळ असतें, अर्थाची पूर्तता करण्यासाठी शब्दाचा मूळ अर्थ कर्षी क्षी सोडाग लायतो प दुसरा भ्रर्थ घ्यावा लागतो. “' कुडाळ ” झान्द घेतला. कुशल म्हणजे कुक ह्या नावाच गवत चागल्या उऱ्देनें तोडणास, दा त्याचा मूळ अर्थ पार कोठें नाहींसा झाला कोण जाणे, इक्की तो शब्द “' तरवेज ” ह्या 'थी समजल्य जातो. तसेंच” सस्छृतमधील दुसरे उदाडइरण--गगाया घांष -गगेवरची गळ्याची वस्ति, गोळवाडा, गगेच्या पाण्यावर बम्ति करणे अदक्य आहे तेव्हा '“गगाया? ह्याचा सरळ अर्थ सोडलाच पाहिजे ब तात्पर्थार्थास जुळणारा दुसरा अर्थ घेतला पाहिजे. '** समत चार पाच डोका शेती ? यात नुसत्या * डोकी ? शब्दाला काय अर्थ भाहे ? खालच्या धडादिवाय डोके असणें शक्‍य नाही. तेव्हा “ डोके ? शब्दाच्या मूळ अथात तात्पयासाठी दुसर्‍या अर्थाची मर टाकावी लागते, अमिघादवक्तींचा थोडासा परदेश सोडून दिल्य तर भाषेंतील सर्व प्रात ल्भणेने व्यापका आहे ल्क्षणेच प्रावल्य मापेंत विल्क्षण झसते. कधीं कधी ल्क्षणेवर पुन ल्क्षणा लादतात साद मानवाच्या ताब्यातीळ मापेचा झुळझुळ वाहणारा पदिला ओघ ल्क्षणेमुळंच विराट- स्वरूप घारण करता. भाषेची व्याप्ति. ल्झणेनें वाढते. अल्कारातील रूपकाक्रिया जी साहे ती वर्‍याच अर्शी ल्क्षणांकरियाच असते. स्पकावर रूपक पुन त्त्याच्यावर रूपक अद्चीं मार्पेत शब्दाच्या ब सर्याच्या तवे ] शब्द-अर्थ प्रक्रिया, ९ यामतात सारणी घडामोड चाळू असते. वस्व्‌ डोळ्यापुढ दिसल्या- परोयर तिच्यातील एखादा गुण प्रामुख्याने माणसाची र्दष्ट आप- ल्याकडे ओढून घेती मनुष्यद्दी त्याच्या परिवयातल्या वस्तूशी तिचा समध लावण्याचा प्रमत्न करतो हेठु हा वी, परिचयातील गोष्टींशी छिचा एकदा सघ जोडला म्हणजे त्या नव्या वस्तूची विस्मृति पडू ने साम्य हुडफुन क्राढण्याची व तदनुल्ष नामकरण करण्याची. ुक्ष्या एका क्षणात होते. काही दिवस नव नामामिघान रूपक स्थितींत रिवा टक्षणास्थितीत राहत्त व त्याचा प्रघात सारया चालू असल्यावर, त्याचा पोलणाऱ्यास सराव झाल्याउर त्या ल्क्षणेची लर£ूणा म्हणून मूळ प्रक्त नाहीशी होते. आपण म्हणजे लाक्षणिक अर्थ योल्ता आईत असं आपणास वाटत नादी दतका सहज ता कारभार दोऊन जातो रूपव्योजना किया लक्षणायोजना सर्व मापाव सारसी चाललेली सते. रानटी समाजाची भाषा जरी घेतली तरी कोणत्याना कोणत्या रूपान छाशषाणिक अर्थाचे श द॒ तिच्यात असणारच भाषेची ही लक्षणा> सपत्ति भाषेच्या सुधारणेवरायर वाढत जातें. शब्दात किवा माप्रेत लशणिक अर्थ योल्ण्याची कितपत व फशाप्रकारची ४३ भादे ह्यावरून भाषा योल्णाऱ्या लोकाची चुद्विमत्ताही अजमावता यते लाक्षणिक अर्थ किवा रूपक एकाच मार्गान येतात अस नाही प्रत्येक धदवाल्याची निराळीच माषा असत त्या त्या धद्याचं निरनिराळ रूपक-प्रधान २ब्द बनतात. ५ त्यान त्याची खुय कणिक तिपली ” हृ वाक्‍य त्यानें त्याला मारळ ह्या अर्थी आई, पण “ काणिक तिपणें ! टी सूपशास्त्रातील तया भाहे, कुभाराची ' मडके मडयण्याची ? !क्रिया दुसरीकडे लाश्‍ाणिक अर्धान घदरी आहे. एकादा गोष्ट याग्य टाघिकाऱ्यान फेली म्हणजे तिजविपयी कुरकुर रद्दात नादी, एतदथदळ'रु “' मानारान कान टोचले म्हणजे चालत ?' हा वाकप्रचार चाल साहे. कुभारापासुन “* कुमाराची सून ब ती केव्हातरी उाफरब्यावर येणारच कोणीही दडवून चालावयाच नादी, उपडकीस आाल्याइवाय राइणार नाही, एल्दर्था सरू साहे. * कारकुनासारख का सारल फागद घासतास ” हृ त्या कारकुनाच्या « वेद्यावरू्न उचलले आहे. रश च [प्रकरग न्ट्रृ मापाऱयासख साणि सराठीमापा, कृर्षी वर्थी एकादा दान्द रसायच इतिदाराच्या इति पदें उभ करतो, अमका एक कर्ण, जमर्दाद्न, मीस, दुयोंचन आाहे असे थापन म्हणतो, त्या येळेस त्या पुराणप्रसिद्ध व्य्चाचे खुण रामोरच्या व्यठीद खगर्दी थोड्या प्रमाणाने का होशना असतात शीच कल्पना मूळ सते क्लाच प्रकारचे पुष्कळ शन्द थादेत पजावचा * सिं , दियाजीदा * तानाजी ', गडाचा *सिह', “धक्राचार्य', असे पुष्कळ प्रयोंग आपण वार रतों य त्या वेळेस मूळ अमिधाशक्तिः सोडन देऊन दुसऱ्या शक्तीचा अवटन करतो, कर्षी झापल्या पारीराच्या झवयवाचे शब्दभयोग ह्याच अर्थाने यापरतो. नाफ म्हणजे दारीराचा प्रमुख अवयव. “ पुणें मदाराष्ट्राचें नाड झाडे. ?/ नाकाच्या सुस्थिर्तांवर असे शरीराचे सोदर्य मवलषून असते सरो पुण्याच्या सुऱ्यितीयर महाराश्राये सोंदर्य आदे, '* तानाजी शिवा कीचा उजवा दात होता. 7 उजऱ्या टातारचे ज्यापमाणे शरीरास महत्त्व 'तरें तानाजीचे महत्त्व दियाजीस वाटत अस तोंड माणसास असते. पण लक्षणेने घराचे तोंड , पायसार्चे सोंड, बाटलीचे सोड इत्यादि प्रयोग चापरतो. कधीं राजीय मनुष्य प्राण्याच्या भावना, क्षमा, क्रिया, हालचाल वगैरे इतर प्राण्याना किंवा नि्चीव प्राथ्याना लावतो किवा उल्ट त्याच्या क्रिया मापणास ठावतो- “ डोंगर कसा टवकारतो *“याभ्रश्‍्क्ष आपणास जसा काष्टी बोलावतो ?, “शेत आम्हास जेवू घालते १ इत्याद प्रयोग झापण वापरता, '। टवकारण, बोलावणे, जेवू घालणे इत्यादि क्रिया सजीय प्राय्याच्या वायतीतच दाकय आहेत. पण कधीं कळत, कर्धी न कळत, सददज आपण त्याचा उपयोग करतों. “ पापाणास काहीं पाझर फुटत नाहीं, तो मनुप्य अगदी ठोंब्या, दगड साहे. / धगैरे उरूट तऱ्देनेही यापण शब्दमयाग करतो, मनुष्यास जर दया येत नसली तर पाषाण म्हणतों. पाझर फुटणे म्डणजे दया येणे, उत्पन्न होणे. ' पाझर फुटे ? ह्यात लक्षणा माह, पाझर झऱयात पाण्यास फुटतो “ फुटत १ ह्या झब्दातही लक्षणा आहे. “ फुटत ?” म्हृणजे स्पष्ट नजरेस पडत ( स्फुट पासून ). “ दया येण * हाही लाक्षणिक ध्रयोग आहे. ' येणे जाण सजीव माणसाच्या सवघानें वापरतात, तेव्हा दयेवर सजीवत्वाचा आरोप कैला आहे. मागील वाक्यातील '* प्रयोग व झारोप ? द्दे झब्दे ल्क्षणायुचा | "1 श्वातवें ] शब्द-अर्थ प्रक्रिया र्ड आहेत कसे ते पहा प्रयोग-प्रयुज-एकास एक मिळविणे ह्या अथी माहे आरोप-ह्यात रुह धातूचा प्रयोचक उपयोग नाहे रुढ म्हणजे उगप्णे, रोपय म्हणजे कावणें, हा झाडाझडपासमघी प्रयोग आहे पण याची योनना वरील अर्थाने करतो फार लाव क्‍्हाला १ शेवटचा “ करता ” हा दाब्दहदी लाखणिक आहे * करण 0 ह्या क्रियापदाला नेद्रमी काही तरी उपादान कारण लागते उपादान कारणासह्द जी क्रिया तिला “ करणें » क़रियापद लावायचे, पण सर्व ठिकाणीं उपादान कारण आहे. का नाही ह्याचा कोण विचार करतो १ * िचार ” शब्दाची तीच गत * चरू? म्हणजे हाल्णे, विचार म्हणजे दृष्टिगम्य सजीव अश्या प्राण्यासयधी आपण चापरतो. पण त्याचें णिचू रूप करून “* विचार ? शब्द बुद्धीर्शी जोडल्य गेला मीं “' विचार कैला ” ह्यात ग्य. पाहिले असता सर्वच शब्द लाक्षणिक माहेत. आणखी कादं प्रकारचा उदाहरण देता तो सारू आहे. माणसाची त्याला काथ “ फिंमत ? ! त्यान वयुह्द * रचला ” त्याचा व्यूह “ दास- ळल *% गोष्टींचा ५ थाग '? सागत नार्ही, चोराचा € थांग ? "मुद्राचा “ थाग ” निघत नाहीं तो * टेंभा ? मिरविती त्याची “कळी उमलली, त्याच तोंड '* फुल्ल, ” ताड '“* कामेनळ ४१ दिव्यानी रस्ते ५ कुल्ले 7 शर्त्यादि शत्याटि वरील प्रयोगात अवतरणात दिल्ल सर्द शब्द हाक्षणिक झाडेत भाणखी शे पुष्कळ वाढाविता येतील, शब्दात लक्षणा इतकी फार्ही दडून यसते किंचा इतझा कारही दोघांचा एकतीय होतो कौ साऱ्या अनमिश भाणसाच्या नयेस स्गर्दा येत नाष्टा शब्दाचे मूळ स्वरूप च त्याचर ल्झणेने लादलेला मार हुडकून काढण्यास चांगलाच व्युपततिशाखश माणूर लागतो व नुसता व्युपन्नच अय चाल्त नाष्टीं तर त्याला इतिदारा पुराण, ग्रथ इत्यादिकाची भागलीच माहिती अयावी लागते मापच्या याउतीत ल्क्षणेची फामगिरी मोडी आहे. भापच्या आय. स्वस्पात मागा म्द॑णप फपेवळ सस्थिमय * सापळ्याप्रमाणें असते तिच्यात मास रुधिर यंगेर धाळून तिला युवगुपित आकार देण्याची फामगिरी लकहणा करते भापेच्या व्यवहारात लशणेच्या वर ववणेचे थर पडतात नमिर्मीदील थरावर पडले जातीप्रफार स्पष्ट रश भापाझयास आगि मराठीमापा, [ प्रकरण करण सरो भूंगर्म शास्रपेच्याशियाय घेव नाही, तसेच. ल्हणेचे थर इति दाराझाशियाय स्पष्ट वेळे जाणार नाहीत, मापेलील सर्व अल्कार एश्षणेवर उमारठेळ आहेत. दुसरे कोणी आल्कारिक अतिशर्यक्त भाषेच्या मुळाशी ठेवतात डे खरे साहे. प्रण अतिडयोक्तीच्या मळा सुद्धा लक्षणा असते. अमिघा, लक्षणा ह्या दोन शक्तीसारस्रीच शब्दाची तिसरी एक शाक्ति माहे, तिला “ व्यजना * म्हणतात छी शक्ति काव्याचा आत्मा समजता, फाव्य व्यग्याथंप्रथान असले तरच त्याल विशेष गोडी आहे सझाणयी काही शब्दाच्या शक्ति-अर्थ दारयविप्याचे श्रकार खाली सागता त्याचे सयाणि व्यजनारक्तींच वरच साम्य आढळून येईल, स्पार्ली येणारे प्रकार एकएकऱ्या झग्दाच्या अयोत किवा ३इ'क्तीत होणाऱ्या चमत्काग पैकी आहेत व व्यजनादाचपचा ऱ्या वेळेस चापण िचचार करता त्या येळेस सयोग, विप्रयोग, साहचर्य, विरोधिता, अर्थ, प्रकरण, लि, सन्चिध्ि ह्यापैकी फोणत्या तरी का होइना, सवघारने निगडित झालेल्या इतर शब्दाचा विचार कराययाचा असतो. एककस्या दब्दाचा ह्यार्पकाँ कोणत्याही गोष्टींशी जसा' सप्रध येईल तसा सागण्यात येईल, मतुष्याचा स्वमावच असा आहे कीं, वाईट असेल तें टाळाबयाचे आणि चागले असेळ तेवढेंच जवळ फरावयाच वाईटास चागला पोपाय चढवून त्याचा वार्डटपणा होताहोईतो कमी करण्याक्टे मनप्याची भर्वान्त असत. वाईटाचा उच्चार करणेसुद्धा सम्यतेच्या विरुद्ध होत समाजात सभ्यतेचे नियम पाळावे लागतात. तेव्हा सम्यतेस पोषकच बोलाव लागतें गोष्ट सरी जरी असली तरी तिच्या मूळ भेवर, अपथ्य स्वरूपात सागितली किंबा उच्चार केला तर कानाला, जिमेल्य किवा मनाला चरचरीत लागते, तशी चरचरीत लाशू नये म्हणून प्रिय भाषेत सागावी लागते. भपघ कडू तर असतच पण दिले तर पाहिजेच. तेव्हा क्डुपणा कमी करण्या साठी सासरत घोळून, तिची पुटे चढसिर्खी म्हणजे काम होत, उदा रणार्थ, “ पडर्णे, *' कोणी मोठा मनुष्य घोट्यावरून पडल्य म्हणत “< रावसाहेव पडले ” असें कोणी म्हणत नाही तर '£ रावसाइव घोड्यावरून खार्ली आले ” अस म्हणतात. दुसर तसल्च उदाहरण “ मरणे 7 ह्या क्रियापदाचे, मरणाची बातमी वाईट, पण सागितली सातवे ] शब्द-सर्थ प्रक्रिया, ९५ पाहिजे. ' अमका तमका मेला ? म्हणणे कांद्दी चुकत नाहीं पण थोडेसे असम्य, आम्य मात्र समजलें जाईल. तेंच सांगर्ण झाले तर “* अमका निवर्तला, अमक्यास देवाशा झाली, अमका स्वर्गदासी किवा वैकुठ- बासी झाला ?” इत्यादि तीच वाईट बातमी सागण्याचे सम्म प्रकार आहेत, मोठ्या मनुष्याने चुकी-घोडचुकी केली तरी त्यांची एक नजरचूक आथवा मूल जाली असे म्हणतात. ** दिवा घालविणे किंथा मालविणे ” म्हणण सभ्य समजत नादद्दींत. “ दिवा थोर करण; "दिव्याला निरोप देणे ” हीं वाक्य त्याच्यापेश्नां जास्त सम्थ आहेत; तसेच 'कुकवाच्या करड्यातीळ कुकु सपले असले तर चागल्या धरदाज सुवा- पसनी ' कुकू संपे ” असें कर्थाहि म्हणणार नाहींत हातातील बांगडी फुटली असेळ तर '* बांगडी फुटली ” असे कर्घीदि म्हणणार नाहींत, 'तर त्याबद्दल “ कुकु वाढले ?? “ बांगडी वाढली ” असं म्हणतील, ५: शोंच ” शब्द तसाच आहे. मूळचा त्याचा अर्थ स्वच्छता; पण सध्या आपण तो शब्द कोणत्या अर्थाने वापरता हं सर्वांना माहीत आहेच, कधीं कधी कालांतराने आपोआपच एखाद्या ग्राभ्य शब्दाचा भ्राम्य- पणा नार्डीसा होतो. अर्थाकडे बारकाईने पादिल तर सम्य, शिष्ट माण- साच्या तोंडांवून उघ्चारळे जाऊ नयेत असे ते शब्द असतात, पण रोजच्या उपयोगांत झाल्यामुळे त्याच्या मूळच्या आम्य स्वरूपाक्डे कोणी नेजर देत माही, “ गुलाम, भोसडीचा, भांचोद, मादस्चोद "हे ब असलेच दाब्द ह्या प्रकासंत येतात, '“ त्यांची रउस्ड काढली, त्याची चांगली तासडपट्टी केली. ! वगैरे वाक्यातील शब्दूद्यः अर्थ जर पाहिळे तर किती अन्छीळ आहेत. परतु नेहेमीच्या रोजच्या उपयोगाने त्यामध्ये अन्छील असे काहींच दिसत नाहीं. कर्धी चांगल्या शब्दांचा चागुलपणा नार्ीसा होतो. ' राजमान्य राजेश्री ” ह्याच्या मूळच्या अथोकडे सध्या कोण पहातो १ “ रामराम ४ “घो उघो केली ” ह्या धाक्याचा प्रकार तसाच आहे. मूळच्या अर्थाचा पार विसर पडून गेळा आहे घ सध्यां ते शब्द केवळ औपचारिक होऊन 'चसळे आहेत, सस्कृत भाषेतील “* असुर १ एब्दाची फार मनेदार इकीकत आहे, '* सतुर ” ह्याचा मूळ अर्थ देव, शाक्तिमार्‌ ( असुर्यमूरू २९६ माषादयास्त आणि मराठी मापा. [ पकरण सामर्थ्यं, वेदातील अर्थ ) असा आहे. आर्य टोकांची एक टोळी मूळ झ्यासे- पावून इराणाच्या टप्यांत कांही मांडणामुळें फुटली. ह्यानी असुर-देव झाअथी शझन्द उचलला व त्याचे अहुर ( उदा-अटुर मइ्द ) अस्ते रूपातर केलें, हिंदुस्थानांत ते आर्य थाले त्यांनी शराणात फुटलेस्या यायोंच्या देवाची चे आरमिली. ती इतफी काँ “* असुर ” शब्दाचा मूळचा अर्थ *' देव ” पार घालवून त्याला अगदी विरोधी “ राक्षस 7 असा अर्थ दिला झाणि दुसरा ““ सुर ? म्हणून शब्द मूळ दाब्दातींल प्रथमच दिस- णारा नजर्थक * स ? कादून “ देव ” ह्या थ्थी तयार केला. अशी त्या शन्दाची हकीगत आघ्टे, दाव्दाच्या झर्थात होणार फरक जाण- ण्यास इतिद्यासाची फिती मदत शोते हे ह्यावरून कळेल, दाम्दाच्या अर्थोठ झाणग्यी पुष्कळ तऱ्हेची हालचाल होते. कर्धी - अर्थसकोच शोतो; तर कर्धी अर्थशद्धि होते. कधी त्याची अब्याधि दिसते, तर कर्धी त्याची अविञ्याति होते. हॉग्ल्हय ' भाषेतील सअलकारांत सिनक्डोकी य मिटॉनिमि असे दोन प्रकार आहेत. फरा. णा ता घ्याठाड अथवा ऑगाठा2 7 ताट श्या; असा त्या दोन्ही प्रकारांत उपयोग करतात “* समेत चारच डोफी होती, ” डोकां द्या शब्द दारीराचा एक अवयवददीक आहे. पण त्याचा'अर्थ डोकीं असणारी माणसे इतका आहे, आपल्याकडेसुद्धा सापण सामात्यासाठ विशेष आणि विदोषासाठीं सामान्य घाल्तो, च अर्थान्तिरयास साघतों. ( सस्टत काव्यातील याक्‍याचा अथन्तिरन्यास येथे भभिमेत नाहा, ) शब्दाचाच अर्थान्तरन्यास समजला पाहिजे हें उघड आहे. ही अर्थसको- चाची किंचा परद्धींची निया आपणास किती नकळत होते हें सागता येत नाहीं. अर्थसकोचाचीं उदाहरणें प्रथम देतो. पासरू, पक्षी, हे दोन्ही एका झअर्थाचेच दाब्द भाहेत त्याचा अर्थ पख ससणारे प्राणी. पण पासरू म्हणजे लद्वान पक्षी साणि पघ्छे म्हणजे मोठा पपी असा त्यामध्ये भेद झाला. निर्वाण शब्द मोठ, स्वर्ग,आत्यातिक सुख ह्यायी साहे पण त्याचा उपयोग संकुचित अर्थाने होतो. घुदघमांप्रमाण बुद्धानयायी लोकाचेच फक्त राखून डेवलेळे अतिउच्च स्थान ह्या अर्थानेंच फक्त त्याचा उपयोग होतो. * द॒र्थिव ” म्हणले शय्वीचा, एय्वीसवघी, पण “ राजा 7 एच्वीवर क सातवें ] शब्द-सर्थ प्रक्रिया, ९७ राज्य करणारा एवढाच अर्थ त्यांत भाला आहे. “ गाठोडें ? म्हणजे वाटेल तें गुडाळून ठेवलेले. पण *“ तो गाठोडे बाळगून आहे ” ह्या बाकयांत गाठोडे म्हणजे वाटेल त्याचें न ठरता पद्याचें किंवा दागिन्याचेच एवढा अर्थ अभिप्रेत असतो. “ त्याच जवळ पुष्कळ सोने आहे. म्हणजे तो सोन्याच्या पुष्कळ छटी जवळ बाळगून भसला आहे असा ह्या वाक्याचा अर्थ नतून “ त्याचे जवळ दागिने पुष्कळ आहेत 7 एवढार्य अर्थ त्याचा.होतो. मी * शहरांत ? किवा गांवात ' जाणार झाहे, * गावांत? किवा 'शह्रांत' म्हणजे 'जवळच्या मोठ्या दाहरात,! सांईजी म्हणजे स्वामीजी भालक, पण इष्टी तो शब्द एकादा “ बैरागी ! ह्या अथी रूढ आहे, तो आमचा * काळ * आहे. वाटेल तो काळ नव्हे तर ' अन्तकाळ ! ह्या अथी तो शब्द चाळू आहे. ह्या सारसाच दुसरा प्रकार म्हणजें कांह गाब्दात अर्थाची बाढ' ह्येते शा होय. एकादा शब्द जितका अर्थ दाखवितो त्याच्यापेक्षा जास्त अर्थ घ्याबा * * लागतो, गोसावी म्हणजे गोस्वामी-गार्ईचा धनी; पण हरळी कशाचाही धनी असला तरी याला गोसावी म्हणतात. “ शैसेवाळा 7 म्हणजे नुसते पैसे किंबा नार्णे जवळ आहे असा अर्थ नव्हे तर पेसा, अडका, सोने दागेने, जमीनजुमला वगेरे सर्व अर्थ त्यांत येतो. पानपब्नावळ ? ह्या मध्ये पान आणि पजावळीशिवाय डुसर्‍्या पुष्कळ गोष्टीचा समावेश होतो. समाहारदंदध म्हणून जेवढे शब्द झाहेत तितक्या सवीत झर्थाची' वाढच झालेली असते, 'पितर! म्हणजे आजपयंतचे सर्व चाडवर्डाल.पितरी,*दम्पती, १ * नरौ'! वगेरे एकशेपदद्द ह्यापैफीच होत. गोठा म्हणजे गाई वाघण्याचें ठिकाण; पण त्यांत हशी, घोडे जरी बाघले व॒जरी ग्राय एकही नसली तरी त्याला गोठाच म्हणतात, बायको असते एकच पण तिला “ मडळी २ म्हणतात, उदधा० * आमची मडळी आहेत का १ ) गया, भागीरथी इत्यादि पाविन्न्य दर्शक शब्द एका विदिष्ट नर्दाची नावे आहेत. परतु आपल्या, गावाजवळच्या नदीचा व नदी नसेल तर ओोव्या- चाही त्या शब्दाने चुकून निर्देश करतात. पाणिनीच्या धावूपाठांत गत्यर्थ धावू जे गोंबळे आहेत त्यांच्या मुळाशी शीच इृच्षि आहे. त्यांनी दासवि- क ष्ट मापाशासत्र आणि, मराठीभापा, [ प्रकरण लेत्या गमनाच्या अर्थात थोडे वार्रक्सार्यीक मेद साहेत. पण स्याना एकाच अर्थी, गत्यर्थ-गमने-ह्या अर्थी गोवले आहेत, अर्थसझोच फिंबा अर्थवाढ का व्हावी ! ह्याला कारण एवटेंच कॉ, त्च्द आणणे अर्थ ह्या दोदोसर्थ्ये असणारे समीकरण कोणत्या तरी बाजूस कमी पडतें, शब्द भाणि अर्थ हे दोन्ही समसमान नसतात. म्हणून इत्तफा फरक पडत जातो. कर्धा अर्थ कमी पडतो तर कधीं व्यापून उरतो, शब्दाच्या अर्थात खळ- चळ होण्याची निरनिराळी कारणें आहेत. एकाच अर्थाचे पुष्कळ दाऱ्द दसऱ्या भापेंतून किंबा दुसऱ्या काहीं कारणामुळे आले तर मग कारही तरी करून त्याच्या अर्थात कार्ही तरी भेद करावा लागतो. उदाहरणार्थ माता, भाई, माई हे एकाच अर्थाचे दन्द आहेत. माता दान्दात जरा जास्त आदर, व मान दाग्यविळा तातो. आई शब्द द्राविडी भाप्रेतेन झाला आहे, पण जास्त प्रेमळ घ धरयुती असल्यामुळे रोजच्या व्यवहारात जाऊन बसला आहे, माई शब्दाचा अर्थ तोच, पण रूढींन तो. दाऱ्द सापत्न मातोश्री- सबर्ची चांपरतात. कार्य, काम, काज, क्ऱ्जा इत्यादि सर्व राष्द व्युत्पत्ती- च्या दृष्टीनें एकाच अथी आहेत, पण वापरण्यात थोडाथोडा फरक फेल जातो. हृदय म्हणजे अत करण, पण त्यापासूनच निघालेल्या “ हिय्या ? शब्दांच्या अथीत फरक केल्य आहे. “ पुस्तक ? निराळे आणि “ पोथी ? निराळी. स्नान म्हणजे अघोळ करणें व न्हाण म्हणजेद्दी आाघोळ करणें, "पण एका दाब्दामद्दळ दुसरा शब्द चाल्त नाहीं, “' मार्ग साप- डला ह्याचा एक अर्थ, तर “* माग सापदला ” ह्याचा दुसराच अर्थ- (डदा ० चोराचा माग सापडल ) मनस, सनुप, मति, मनन, मम्यु-सर्व दाब्द एका मन:-मनने घातूपाढून येतात. ५ण त्याच्या अथात फरक आहे. मनस म्हणत मन, मति म्हणजे चुदि, मनन म्हणजे एकसारखा विचार, मन्यु म्हणजे राग, असे निरनिराळे त्याचे अर्थ निघतात, ग्राझारा, शाम, गामा या तीन शब्दाचे मूळ एकच, पण अर्थ सान मिज्ञ झाल झाहेत, घराचा किंवा देवळाचा गाभारा, जनावराचा गाम व फळाचा गामा, इतक्या मिन्न अर्थाने दाब्द उपयोगात आणतात. एएकाचा दुसऱ्याची अगदीं सवघ येत नाहीं. उन्ष्चार तितका जितका साख्या होत जाईल तितका त्याच्या अर्यात फरक पड्ल्यावाचून रद्दाणार नाहीं. कारण फोणत्याशी दब्दाने साळी पट सातमे ] शब्द-अर्थ प्रक्रिया. ९ असून निरुपयोगी नावे हें मापेस ्वपत नाही. प्रत्येक दाब्दानें आपले काम याधिलें पाहिजे, कारही सुद्धा वाया जाता उपयोगी नाहीं, पोल्णाऱ्याच्या स्वमाबासच शब्दाच्या अर्थात झालेला घोटाळा सपत नाहीं. म्हणूनच बोलणारा एकम्वल्पाच्या किंवा समस्वरूपाच्या भसलेल्या पुष्कळ दाऱ्दात भेद पाडीत यसतो. शब्दाच्या अभिधाशनीने दाखविलेल् शब्दाचा अर्थ जर यांग्य चमत नसेल तर, त्याला जर कोणत्याना कोणत्या चाघून वाघ येत असेल तर त्याच्या जवळचाच, स्याच्याऱा सगघ असलेला व समाजातील सामान्य रूढीन मान्य केलेल्य अर्थ स्वीकारावा लागतो. * अमका बैल आहे ? अस वाक्‍य घेतळू तर त्यात तच आढळून येईल, पैल म्हटल्याबरोमर त्याल लगेच. चार पाय, वशिंड, दपूट आहे का नाही, हे पादाण्यास धावायचे नाही. तर वैलाचे ज़ स्वामामिक स*च दोप ते त्या माणसात अहित एवढच धी ह्या दोपाच्या साम्यामुळच शब्दाचा अर्ध लाक्षणिक होतो. वैल दोब्दायीं साम्य साधताना मनात जिया *काहीही दोबो, कोणी म्हणतात की, माण सातील जाड्य, माद्यादि गुणाचीच ल दुणा होते टुसरे म्हण तात की, पैल शब्द उत्चारल्याबरोमर सैलाच्या गुणाचीच प्रथम मतीति होते, च त्याचा *माणसायर आराप होले, फिंचा गुणसाम्य खाढळले म्हणून पैलाचाच सथ अभिप्रेत आरे अस तिसरद्दी मत आहे, त काहीही असल तरी शब्दांचा अर्थ यदल्तो हृ खास व त्यास कारण ल्लणा कधी कधी ल्क्षणची कारणें ढळढळीत दिसतात तर कधी त्याचा नुसता आभास होतो साम्यसमघायर तयार झालेळी ल्खगा कधी कधीं तर फार अनायर हात, चे विचा प्रमाय प्रत्येक ज्रामतात इग्योचर होतो राब्दाच्या स्पस्पातटी ह्यामुळे गटयद होते, व ती “ स्वरप्रक्निया ” ग्ररणात नमूद केल्येच आहे. शम्दाच्या अर्थात साम्पान किती फरक होतो तो ल्क्षणेच्या प्रकारात आपण पाहिल्च आहे. -आणखीदी काही उदाहरणे देतो ह्याच म्‌ळ 'मनुप्यस्वमायातच आहे. मनुष्य इतर यायतात म्तिही क्‍्तब्यसम, चपल, उद्योगी असला तरी भाषेच्या यायतीत त्यास आळसाने परेंच पछाडलेले १ असत प्रक्रिया जी होते ती. केव्हाही वोल्णाऱ्याच्या आाळसामुळे होते. इतरद्दी पुष्कळ कारणे आहेत, नाहीत अस नाहीं माळस, इल्गर्नींपणा १०० मापाद्यास थाणि मराठीभापा, [ प्रकरण फां फमी नाष्टी, वणंत्पाग शेते तो खाळमायळे, भापला माार्थ दुस- न्यास समजा, गरत सरली मग येथ मेला तरी त्याची कोणी कफिफीर फरात माटी, प्रत्सेफ मनुष्य वेय्याकरणी नरतो., मांपेची किमत भावार्थ गमजून देण्याधाय्यपुरतीच य तेयद्यापुरतेच मायेचे नियम पाळाऱयाचे, संशो साधारण मणपाची प्रशेत्ति असते. एका झब्दासांख्वा दुसरा शब्द पनपिणे, एकया क्रिझपदाच्या रूपासारग्ये दुसऱ्या क्रियापदाचे रुप बनयिण, एका सायासारखे दुसर याक्‍्य थोटणे-हा. गर्म घ्याच भेअत्तीची चिन्हे डात. महदनतोदियाय कामे होतात तर जान्त तसदी घेणे कोणा ! त्तशान मुलात झारण नेहेमी पादतो. “ धग्ला । हे रूप चस होणे त्याच ध्तीयग मुले“ मरेला £ द रूपट्टी बनवताल, '' दूध प्यालास का? भरो पिचारल ठर मूल म्हणत “' दूध प्याला ? ब्याफरणाच्या निप्माध्रमार्ये ' मग्ला * पद्दल “ मेला ? झिया ' प्वाला? बद्दत्त * प्यात्गे? पाडिजे हें का 6 मुत जाणत नाहीं. लिंगाचा तर गोधळ मुलाच्या भाषत फिती त्र द्वोता. मुलाच्या डोक्यात मापेसपधी जे नियम असतात किया वडील म"फ्यार्‍्या टाकयणुरफाने जे येतात, त्या नियमाच्या साहाच्याने मर्जी रूप, नध शब्द मुल दयार करांन असतात. सलोच्या वायतींन ज आटळून येव तें थाराच्या यारती डी आढळून येणार. कानडी लोक मरार्ठा बोलू लागल म्टणजे झापल्य* फानडी मापेच्या घर्तीवर ““ तो कोम केला ! असा प्रयोग फरतात, पारद “"फ दणी लोकास चेष्टेने “ अरे तात्या मघलास काय! किवा पोढिलास काय (7 असता प्रयोग करतात ह्याल् कारण म्हणजे ह्या बाक्यार्दी त्याच्या स्पताच्या मापातील प्रयोगाचें असलेल साम्य होय, आन्यप- भापीयाचेंच तेवल अरू हातें अस नाही तर साम्यसउघामुळे चुडीचे प्रयोग चागल्या दरि्टाच्या यालण्यात्ही येतात, “ मल्य ते काम होत नाह्य * ह्या वाक्यात दोन प्रयोंगाची छाया पडलेली आहे. त्ते प्रयाग हृ -“* मला न काम करवत नारा ' हा एक व “ माझ्याच्याने त काम दोत नादी हा दुसरा. त्यांचप्रमाप/ “' तो जावेसे म्हणतो ” ह्यायरही दान प्रयोगाची डाया पडल्ये अहे एफ “ त्याला जावेस वाटते 7 आण्यि दुसरा “' तों 'चाऊ म्हणतो. ” रि कर्घी एका शब्दाचा कार्ही झर्य असतो. पण त्याचा तो अर्थ जाऊन सातवे ] आब्द-मर्धथ प्रक्रिया, १०९ 5857- त्याच्याकडे वाक्यातील सघ दाखविण्याची एफ पिरोष कामगिरी येते. उदाहरणार्थ ' अधिक शब्द, अधिक डाऱ्दाचा मूळ नथ * जास्त, ' पण त्यारुडे तुटना करण्याची कामगिरी येते. सस्टतमधील उपर, अधर, अन्तर, बरीपस्‌, इयस्‌, ६/, इत्यादि सर्व शब्दाचा उपयोग विदोषणाचा * तर-तम? माव दासविण्याफडे करतात त्याच्या मूळच्या अर्थाचा पत्ताच नाह, सध्या ह्या विचलित कामरिर्रीमुळेच त्या बांना महत्व आळे झाडे विर्भात्तिप्रत्ययाऐवर्नी शब्दयोगी अव्यय घालण्याची प्र्त्रांतत यासुळच पडली आहे. '* घर्री ” बद्दळ “ घरामध्य ” “ ग्यावाहून ? ब्रडेळे “' खाया पाखून *?' “ त्याच्यापेला, ” “ त्याच्याकरता, ” इत्याद उदाहरणें आहेत. ४ अस २“ असस ” ही मूळची रीतिभूतकाळाची त्वतमघातूचीं स्वतन्न रूपे जोदहेत पण इतर घातूचा र्शतिमूत दाखमिश्र्यास(्टी साहाय्यकारी भावूप्रमाणे त्याचा उपयोंग करतात. आथिमीतिक दातात प्रत्यद्दी निरनिराळे “!ंघ लागतात. त्याचा 'मापेवर परिणाम झाल्यावाचून रहात नाही, भापतील क्ब्दसपत्ति त्या सोघामुळे वाढते. रातकारणात उल्थापाळथ झाली 'रणजे, समाजात स्वळवळ झाली म्हणज्षे, विवा 'वर्भात सतमतातराचा पतजरजाट झाला म्हृणजे त्या सवीर्चे शब्दसपरत्ततत प्रातरीथन पतत. भोतिफशासत्रात पाश्चात्य परिमाप्रेरा अनुरूप अशी दुसरी परिमापा उत्पन कर ण्याचे प्रयत्न मराठी भाषेत चाल्लेच आहेत निते छाब्द मसठात नवीन येणार मुसल्मानी राजे माळे स्थानी “ पदोमस्त, गुलाम, पिंगर मेशारम, बरदास्त, सुरू, इयालदीळ ? इत्याद नरयीन शब्द आणून सोडले इग्रचाच्या नमदारन'त " मास्तर, रेगळ, पेनसिल, पोट, इास्फतळ, इत्पादि नगीन झज्द जाले, द्रापिडी लोकाचा आणि मराठी पोल्णार्‍्याचा समध साह्य ह्यामुळ '। गाडी, कोलती, फोड ( जीवाच कोड ), गुण्ड, चीन ( घोब्यायर घाडतात ते ), गड्डा, आण्णा इत्यादि दाघ्द त्याच्या मार्पेवून चालि अज्ञा नानाविध कारणानी नये शब्द किव्येम' चेतात च लुने फित्येऊ नाहीसे झेतात. वेदातील कित्येक यद सर्फ तांत आले नाहीत “ वेदी, दर्वी, मासदी, होता, प्रतिद्दता, पुरेडाळ 7 इत्पारि वेदातील सब्लर्चा पुढच्या सस्सृत्तात घत्ताच नाही. य ह्यामुळे १9 मापाझासख आणि मराठीमापा, [ प्रदरण वेद इतके दुर्गम झाले. आहेत. ज्ञानेधरांताठ फित्वेक टाच्दाचा अथ झापणांस कळत नाष्टी, “ मयला, एकवकी, रासोम, यठवे, रामस्य, सावि, खाणा, चारागूक, अडव, वटपें ' दत्याद घुप्फळ शानिशरीहीट शब्द सध्याची मगठडी वोल्याराला अगदी परिचित नाहात. सोपे सोपे समते जाणारे नामदेवाचे अभगात़ पुष्कळ अपरिचित श्वब्द सापटतात. न्यादर्णा वार्ड देतो. हुमते, योदरी, वोगर, निऊर, लास, वाख्वा, झार, जुस, दुणया ( मायेचा ), दुवा ( कामधेनु ), इत्यादि इत्यादि. असे गरळ दाग्दे नाने झाले आहेत, मपेंच्या दाव्दरापत्तींत घुन्या नव्या ळु*्दार्च साण्पवें ' जा, ये ! चाललेले खसत. ससारात जीवनकल्हार्थ साबीची घडपट चाल्लेशी आपण पाहतो. कोणी जन्मवात, कोणी मरतात, फीणी भाषल्या अ्विशति उत्पन्न करतात व जगराहाटीचा ग्राटा पुढें चाऊ ठेवतात. ल्य मापतषट्टी अर्थ दाग्यविण्याकरता दाब्दाची घडपट चाललेली असते, कोणी झाद जन्मतात, कोणी मरतात, कोणी आपल्या जार्गा दुसरे उत्पन्न करतात, बोल्णारा च ऐकणारा ह्या दोदोंमध्यें शन्द ग्हणजे एक विनिमयाचे साधन अगद बोलणारा थातील विचाराकडे ल्छा देतो तर ऐकणाग शब्दाच्या द्य स्वस्साकडे म्हणजे उच्चाराकडे लक्ष देतो, योल्णाऱ्याच्या मनापुरढे कल्पना उभी राहते ती व्यक्त करप्याची इच्या उत्पन्न होते ब त्याठमार्णे घ्बनि पाहेर उमटतो, ऐकणार्‍याच्या मनात ससे वारह्दी शोत नाही. दद म्हणजे मापेच्या तोंडावरच्या खुणा आहेत, ब झ्दाचा अर्थ ह मापेचा पिचार आहे भतुप्याच्या अत करणातील विकाराची युवागुत उक्ल्णे निते फठीण आहे. वितकेच दाब्द र्‍या अयाला वाहतात्त त्या अर्थाची गुत्गणुन उफल्ण कठीण आहे. शब्दात काव्य असतें छब्दात इतिहास असतो. शब्दात र्नातिमत्ता असते थोऱक्यात सागावयाचें म्हणज वय टात समानाची सच अग प्रति उत झालेली असतात आद्य मानमाची भाषा काव्यमच होती असें म्हणतात. वेदाच्या कल्र्चामध्ये असली पुष्कळ काव्यमय मापा दिसते कालिदासादि प्रासादिक कवि क्ान्यमय शब्दाचा उपयाग करतात दिमाल्य, दद्वारथ, इत्यादि व्युत्पात्त दाखयिणारे शम्द, कर्ण, ग्रागेय, कयाल्यामदन, नरकायूर इत्यांदे पुराणादध जनुसघान असलेले दाब्द, ल्वल्ेदल, जपा- सातवे ] झब्द-अर्थ प्रक्रिया, १७३ पुष्प, नलिनी इत्यादि रम्य पुप्पार्ची नावें, ठल्ना वगैरे उच्चारण्यास कोमल असे शब्द--हे सर्व काव्यमय शब्द होत. निवांण, अहेत, त्र, इश्र फाकडा, भवानि इत्यादि श्वदात इतिह्यस आहे. नीतिमत्तेचे शब्द माग आलेच आहेत, कर्थी क्षी भापली सामाजिक, राजकीय किंवा 'चार्मिफ महे नज्दात प्रातिमिमित होतात, झापले राग, तिरस्कार येभेरे विकार शदावर उमटल्ले असतात. इग्ल्झि राचकारणात ४७४७ ( व्हिंग्ज) व 701९8 (टोरोच ) असे दोन शब्द वापरीत असत. प्रथम एका पक्षाने दुसर्‍या पाचा उपहास करण्यासाठी हीं नाव एकमेकास दिली, पुढें त्याच्यातली निदा व्यजकता नाहींदी झाली ही गोष्ट निराळी, आपल्या इकटेदी मवाळ ब जहाल हे दोन राज्द असल्या प्रझारचेच आहेत प्रागतिक लोकास २त्याचोविर्द असलेले लोक मवाळ म्हणतात, उलट प्रागतिक राणियास जहाल म्हणतात ब्राक्षण असेल तर च त्याच्यायद्दल मनात आदर असेळ तर त्याल्य देव म्हणतील, त्याच्यामद्दल आदर नसेल तर त्याला भड्रगा किवा पळिपचपाऱ्या थॅगेरे म्हणतील कुणवी असेल तर त्याला कुणप्रट, नागऱ्या, लगोल्या म्हणतात पारस '' कागडा ” मुसल्मानास '। लाडा ? स्थिसत्यास “' सायम ” वगेरे निंदाव्यजक असेच शद घमांच्या समधातदही आहेत जैनास आद्रान “तिर्थकर ? ' अईत्‌! म्हणतात नार्दातर तुच्छता न्यजक 'क्षपणक? किंवा 'ताडावरचे केस उपट्या? वगैरे शब्दप्रयोग आहेत व्याझरणातील शब्दाच्या आठ प्रकारांपैकी एकाप्रकारच्या शन्दामददळ दुसऱ्या पकारचा छब्द वापरतात विशेषणाचा नामाप्रभाण उपयोंग करतात किंवा उलट नामाचा विशेपणाप्रमाणें उपयोग करतात भाववाचक्नाम सानान्यनामाभमाणे किवा उल्ट सामान्वनाम माववाचफ्नामाप्रमाण उपयोग चरतात कधीं कर्धी सकम कियापद अकमक होतात, व अकक्‍मफ क्रियापदे स्फर्मक दोतात अशी सारी उलाढाल चाल्लेल्ते असते बुद्दा, सिंगल (७) स्पेशल ( चहा) मूर्ख, शहाणासुती इ विदपणाचा नामाप्रमाण उपयोग करतात “' सभेत सवे घुद्धिमत्ता एकवटली हाती ” ह्या वाक्यात भाववाचक नामाचा सामार्‍य मामाप्रमाण उपयोग केला झाहे. चुन शब्द जसे नाईसि शोतात तसे त्या शब्दाचे प्रत्ययही नाहीसे होतात वेदभापत ह मळ, शड " मापाद्याखर भाणि मराठीमापा, *_ [ प्रकरप £: सवे, क्तवे ?' सरशी क्रियापदांर्ची तुमन्ते साधीत असत, पण पुढच्या सर्कृत्तांत ती दतत होऊन गेळीं. घुन्या मरार्ठांत “' देणेचिया, तेयाची, पेटिया मजलायोने, एयामार्जि, पुसली, असेली ” असलीं रूप येत असत, तसली सध्याच्या मराठींत सांपडत नाहींत. भु असे शब्द किंवा प्रत्यय नाहींसे झाले; कार्डी शब्दांत मूळचा अर्थ नाद्दोसा झाळा, व त्याच्या जार्गा दुसर आला, काही शब्दांना एकापेक्षा जास्त अर्थ प्रात्त झाळे, असे पुग्रुळ प्रकार झाळे तरी मापेस कमीपणा चेत नाही, उलट डी सर्व भाषेच्या छीथंतगणार्ची लक्षणें होत घ जीवत प्राण्याम्ये ज्याप्रमाणे वाल्य तारुण्य वार्धक्य अर्शी खवस्थान्तरें किंवा रूपांतर किंवा आस्ति, जायते, विपरिणमते इत्यादि पड्बिकार त्याला लागतात तद्वत माप्रेच आहे. ह्या सव प्रकारांनी मापा जास्त फोंफावतच जाते. वर्णप्रक्रिया व दाब्दार्यप्रक्रिया ह्या दोन्ही प्रकरणात सांगितलेल्या चमत्कारांनी मापेत इळू हळू फरक पडत जाऊन तिच्यापासून पोटमापा कशी उत्पन्न होते हे पुटील प्रकरणांत झापण पाहू, भकरण ८ वें. विस भाषा आणि पोटभापा बोलण्यात असलेली मापा जयित असते. सजीव प्राण्यास ज्याप्रमाणें नारित, जायते, वर्घते, विपरिणमते दत्यादि पर्विझार होतात तसे भार्पे- 1 सह्या प्रकारची विज्ाते होते, एका भावेपावून पुष्कळ उपभापा फिंवा पोटभाषा उत्पन्न होतात. मागे स्वरप्रक्रिया व शब्द अर्भ प्रक्रिया ह्या दोन सकरणात भापेच्या वाह्य व अतस्वरूपात विरुति कशी होते हे सविस्तर सागितले आहे. इतके फेरवदल होऊनद्दी भाषा एकमेकास समजली ५ 'देणजे काम भागले. मापा समाजाच्या ताब्यांत असते, समाजाचे स्परूप र र यांगबे ] मापा आणि पोटभापा, १०५ ज्या कारणानी बदलते त्याच कारणानी भाषाही वदल्ते व बदल झाले उदषणजे त्याना पोटभापा किंवा प्रातिक भेद म्हणण्याचा प्रघात आहे, पोट्भापासद्वा लदानशा का होईना पण समाजाची असते, व्यक्तीची नसते. प्रत्येक व्यक्तीचा तोंडवळा जसा दुसर्‍या व्यक्तीच्या तोंडवळ्या सारखा नसतो तसा प्रत्येक व्यक्तीचा आवाजही दडुसऱ्या व्यक्तीच्या आवाजासारखा नसतो, शिवाय प्रत्येक व्यक्तंत तिच काहीं तरी येश्िएध असतेच, प्रत्येक माणसाची वोलण्पाची तर्‍हा निराळी, स्वर झाढण्याची तऱ्हा निराळी. श्रापैकी प्रत्येकामुळे जर निरनिराळ्या पोट मापा उत्पन्न होऊ लागतील तर जितक्या व्यक्ति तितक्या भाषा ग्हण- ण्याचा अनवस्था प्रसग येईल, पोटभापेच्या व्याख्येची व्यासि इतकी याढवरन चालावयाची नाहीं. भापेत व्यक्तीचे व्यक्तीत्य तर उमटतेच पण न्समाजाच्या मोठ्या ठक्ापुढे इतके ते टिकत नार्टी, भाषेवर उमटणाऱ्या ऱ्या भोट्या ठशाळा पोटभापा म्हणण्यास हरकत नार्ही, वाहिरवी मोठी भाषा घेतली तर तींत एकजिनसोपणा भसले. तो कायम ठेंबण्यास माप्रा चोल्णाऱ्या लोकामध्ये सारखा व्यवहार होत असावा लागतो. हा ब्यमहार जुर होत नसेल किवा कोणत्याही कारणाने ह्या व्यवहाराच्या मार्गोत झडयळे येत असतील तर त्या सब लोकाची भाषा जरी एक झसली तरी त्यात प्रातिक भेद उत्पन्न झाल्याशिवाय राहणार नाहींत जवळ जवळ असणाऱ्या उपभापामध्ये फारसे हदय अस अतर दिसणार नाही. परतु एक टोकाची एक पोटभाषा घेतली बघ दुसऱ्या रोकाची दुसरी पोटभमापा घेतटी तर त्या दोन अगद एथफ मापा आहेत काँ फाय असा मारु झाल्याविना रादणार नाई. देशाच्या विस्तारासुळे फरक होतात, पर्वत, नया, राजकीय विपाम ह्यार्नी अडथळे उत्पन्न होऊन मुख्य माषा 'पोटमापाना प्रसवत्ते. सायमापा मूळ पक घरळी तर आा्थोच्या उत्तर 'झुवाजवळच्या प्रदेशातील वस्तीच्या अकुचित क्षेनामुळे तेथून निता निघता काहीं टोळ्या तिकडे गेल्या व कारही इकडे झाल्या. अशाच पुष्कळ कारणें उद्भवर्ली आणि त्या मूळच्या आर्यभापेच्या निरनिराळ्या पोटभापा उत्पन्न झाल्या, मापेच्या ज्ीवतपणास कधी खळ पडलाच नाहीं ब त्यामुळे प्रातिक भेदी सारखे उत्पन्न होत होते. छेटिन, ग्र १०६ भापाशाऊ आणि मराठीमापा. [ प्रकरण व्िथूनियन, जर्मन किंवा इकडे सस्कृत, इराणी ( झेंद अवेस्ता ) वौगरे सर्व भापा मूळ उचरप्रुवाजवळच्या प्रदेद्यात प्रचारा] असलेल्या आर्थ- भाषेच्या पोटमापाच समजल्या पाहिजेत. ह्याच्याही पलीकडे जावयाचे म्हणजे फार फार प्राचीन काळीं मानवी समजाची एकच मापा असावी आणे तिजपासून सेमिटिक, आर्य, तुराणी ह्या सर्वांच्या मूळ भाषा उत्पन्न झाल्या असाव्यात, हॅ म्हणण्यात क्ल्पनाद्यक्तीचा योडासा स्पैरसवार दिसेल हे खरे आहे, पण अद्यी कल्पना करण्यास काही इरकत नाही, आर्याच्या टोळ्या जश्या पुष्कळ देद्यात पसरल्या तद्मया त्या मूळ लोकातदी फूट पडून निराळ्या तुकड्या पडल्या असाव्यात. पोटभापा ह्या शब्दाचा हा अर्थही जरा जास्त व्यापक जाला, इतका जास्त अर्थ घेऊन चाला. बयाचें नाहीं ब सद्याछद्दी नव्हे. प्रीक, लॅटिन, लिथूनियम, सस्छृत, भारत श्ला सर्व भाषा त्रायोद्धव असल्य! तरी त्याना पोटमापा (. 1)1सपॅच्ल असे कोणी म्हणत नाह, एकादी पोटमापा य्या वेळेस मातृमापेपासून फुटून निघू पाहदते त्या वेळेस तिच्या त्या प्रथम स्थितीतील पोटमापा म्हणण्यास इरकत माईीं. पुढें कालातरानें तींच पोटमापा मुख्य मापेच्या योग्यतेस चढेल आणि आणखी दुसर्‍या पोटभाषा प्रसविण्याची शक्ति तिला येइल ही गोष्ट निराळी, सस्छृतपासून पाली-दौरसेनी-मागधी-महाराष्ट्री- यैद्याची ज्या घेळेस उत्पन्न झाल्या तेव्हा त्याच्या अव्बळ अमदानीत अगद पददिल्या दिवसात त्या सर्व प्रातिक मेद ( उबळ किवा एण्यातदाथा$ ) किंबा उपभापाच समजल्या जात होत्या. स्वा> तच्ये किंबा मुख्य भाषेचा मान किवा पुन- पोटभाप्रा प्रसवण्याची पाभता वगेरे गोष्टी त्त्याना पुढे भात झाल्या, मराढी भापेचे उदाहरण तसेच आहे. महाराष्ट्रीपासून किंवा अर्धमागधीपातून किवा त्याच्यापुढे नतर सुरू झालेल्या सपभ्रद्यापासन मराठी भाषा ज्या वेळेस निघाद़ी त्या वेळेस घोटभापा म्हणूनच निघाली, परतु ज्या वेळेस वगाली, पजायी, गुजराथी, हिंदी वगैरे भापाबंरोवर तिला उलछेखष्याचा प्रसग येतो त्या येळेस तिला मुख्य मापाच मानावी लागतें, व तिच्या खानदेशी, नागपुरी, शुणेरी, व कोंक्षी अह्या पोटभापा समजञाऱ्या लागतात. खानदेशी, नागपुरी जरी नाहीं तरी कोंकणी व॒त्यांतल्यात्यात दक्षिण कोकणी शी र ६. ६. आठवे ] भाषा आगि पोटभाषा, १०७ पोटभापा निराळी स्वतंत्र भाषा ठरण्याचा योग दिसतो. सर्घ्यां जरी तिला मराठीची पोटभापा मानतात तरी कांही दिवसांनी ती निराळी माषा ठरेल, मापेपामून पोट्भापा निघतांना दरतऱ्हेची कारणें मध्यें येतात म्ह्णून सागितले, दशाब्दाच्या अथात च केव्हा केऱ्हा व्याकरणाच्या योगाने रूढ झालेल्या दाब्दसवर्थांत फरक होतात. जुनें जाऊन नवें उसत्न हेते. ऐं बे नर्वे उत्पन्न होतें ते समजण्यास भापेत स्थैर्य पादिजे. निसर्गनिमित किंवा मानयाभोर्मित यडथळ्यांने उत्पन्न झालेले फरक बोलीत अत हकतील. असे फरक लिहिण्याच्या भाषेत येत नार्दीत, मापेला स्थेर्य येत तै "बोलीत दृग्गोचर होत. नाहीं. बोलींत स्थैर्य नसते, स्थैर्य जे आणतात ते त्या बोलीर्चे लिहिण्यात रूपातर करून आणतां येते. ग्रांथिक मांपा फाण्यी बदळत नाहीं. ग्राथिक भार्येत कुलक प्रातिक भेद नाहीसे करावे लागतात. सर्वांचा पक इतिहास, सर्बोना वाटणारा देगा बददळचा अभिमान, रावांना सार्पीच प्रिय असलेली राष्टीय महाकाव्ये व आणली ससल्याच प्रक्षाच्या कांह गोष्टांच्या योगानें भापेपासून पोढभापा उत्पन्न होण्याच्या प्रवृत्तीवर थोडासा दाब वसतो, खालच्या छोक्राना शब्दांचा नीट वरोवर उच्चार करतां येत. मारही, ' बृ स्पतिवार ) चा, ब्रेस्तरवार ' ब्राह्मण ' चा“ विरामण, !' ' अदण ? चा ' गिराण ! € पितभर * ' इतभर ? असे निर्रानराळे उच्वार होतात, अश्या खोट्या उच्चारांना उपभापा फिंबा पोटभापा मानता. येणार नाहीं. गांवढळ लोफांत भसे दुस्च्यार किवा झपउयार पुष्कळ सांपडतात म्हणून त्याची एक निराळीच णेटभाषा समजून चाळावयाचे नादी, भाषा आणि पोटभापा ह्या दोहोत साग्य आणि वैषम्य असें दोनदां * विरोधी प्रकार 'बांपडळे पादिजझेत. पोटभापा बोलणारे समाजही एकमे- क््‌शं सम्रद असावे लागतात, देद्याचा अभिमान, इतिहा", मद्दाकाव्ये चगरे व्र सांगितलेल्या कारणानी मर्घाल दुवे साघडे पाहिजेत. साम्य कत्रा वैपम्य ऱ्या प्रमाणाकत सापडेल त्या प्रमाणात मूळ मातृमापेपासून पोटभापेची झालिली फार$त अजमावता येईल. पुनः ज्या प्रमाणांत मूळ समाजातच लढाई, डुप्काळ, आपडातीळ क्ल बैगेरेनीं उडलथापालय श्न्ट मापाशास्र आणि मगडीमाधा, [ परपरण होईल त्या प्रमाणांत त्यांच्या खोलींतदी साम्य कमी होऊन वैपम्यार्चे प्रमाण वाढूं लागेल, घ पोटमापा मूळ भाप्रेपासून दूरची दिसेल, मजुष्य स्वमाबालाच नवीन म्हणने प्रिय वाटतें व छन्याबद्दल तिटकारा येतो. बोली उत्पन्न फरण्यांत दच प्रमृत्ति थन्याच अंशीं कारणीभूत शोत असते. खोलीतच शी प्रयृत्ति दिसते एवढे नव्हे तर एकाच मार्पेतसुद्धां दिसून येते. छुने कागद्रन्न किंवा त्तानेश्वरीलील किवा फरचतत्राच्या मापातराची मापा पारिली तर सध्यांच्या मराठी योळणाराला ती 'वाँशी समजणार नाश असं आढळून येईल. भापेमध्ये सारया पालट झालाच पाहिले. फेरयदल क्षोणे हें भमापेचे मुरव्य लक्षण साहे, इग्किशमापेमर्प्ये पुरण इग्लिदा, चासरचें इग्लिशा, मध्यकालीन शक्सपीयरचे इंग्लिश, य प्रतमान- चालीन दृग्लिदा असे त्या एकाच भापेचे फालाच्या दृष्टीनें सांग पडतात. च मत्येक भागात काहा विशिष्ट प्रकार व फरक सांपडणारच. शिवाय कॉर्नवाल शीग्लडा, यार्क शॉग्टिशा, लडन इंग्लिद्य असे बोलीचे पोटमेद आहित सै निराळेच, सस्कृत मापेचे सुद्धां कालाच्या दृष्टीने भाग पटतात. माषा एकच पण कालात्तराने पोटमापा विचारांत न घेत्ता एकाच भारपेत किती फरक पडतो इं दिन येते. वेदांच्या सूक्तांत सस्झ्तचे एक रूप दिसतं, भाहझमण मथात टुरारे, उपनिषदात तिसरंच, रामायण मद्ामारत!दि अथात निराळेच व पुढील कालिदास, याण, मवभूत्यादि प्रासादिक कवीच्या बाणींत निराळेंच रूप दिसते. जञानेश्वराची मापा त्याचा समकालीन नाम- देवाच्या थमगात दिसत नार्ही. त्या दोघाच्या मापेपे्षां निराळीच मराठी शएकनाथ आपल्या भागवतात ल्विहितात. दासबोधाची भाषा त्याहुन निराळी आणि निवरधमाला व गीतारद्टस्य ह्या अथातील मापेच ह्या सर्वाहून निराळेच रूप दिसते. एकाच भाषेत अद्यी नानाप्रकारचीं स्थिव्यतरे किंवा रूपातरे दिसला तरी त्या त्या सर्व रूपातरात जो कायमचा भापा- * सरस्वतीचा भघ॒ दिसतो तो न्नसड चाल्लेल असतो ब त्यामुळेच सापले नक्की स्पान आपणास कळत मापेची इतर जरी रूपांतरे झालीं तरी ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, रामदास, चिप्ळुणकर, टिळक इत्यादि "सव अथकारांनीं, भापा एकच लिहित्टी आणि तो म्हणजे मराठी. एक सस्काति, एक धर्म, एकच राजफीय सर्षा, एकच सुधारणा आठवे ] माषा आणि पोटमार्पा, श्व्र्‌ असल्यानें भाषेंत फरक झोण्याचे थाबतार, परेठु हातच जर झा. विघाड झाल्॥ तर मापेचे स्वरूपही वित होईल, धरणीकप झाला किंवा राजसत्ता दासळल्ये किंवा सस्कृतीत, शिकवणुकांत फरक झाला तर त्याचें पर्यव सान लोकाचा व्यवहार बदलण्यात होत, व तितपत त्या फरकार्चे चित्र भापेत उठल्याणेरीज राहणार नाही, काही वेळा गावढळ लोकाच्या भापत लुन्या भाषेचे अवशेप्र सापडतात छलि४नियन नावाची एक युरोपमध्ये मापा आहे. त्या ल्थिनियन मापेत पूर्जीच्या आर्यभापेचें स्वरूप अगदीं अविजुत त्थितीत सापडते, तसे सस्कृतमध्ये पुद्धा सापडत नाहो. मराठे कुणबी वगरे लोकात त्यो, शि, 'पगणे, पादणे वगेरे शब्द आढळतात. शिकटेले लोक शिष्ट शब्द म्हणून ते वापरीत नाहींत पण त्या शब्दाकडे पाहिळें ढर अगदी वेदकालीन त्यत्‌, पि, पिंग, पर्द, कुर्द बंगेरे दाब्द अपभ्रष्ट हरियतीत आलेले दिसतात, गरावबढळ मण्या टाकाऊ म्हणून सोडण्यात अश नाडी. त्यामध्यें उपयोगी असे बरेच सापडत “' गाबढळ भाषा हा दाब्दप्रयोगच अगोदर सापेल आहे, पाशा, प्राकृत ह्या सर्व गावढळ भाषा समजल्या जात असत. त्याचमुळ त्याना अद्याप देण्यील बाल्मापा स्द्णून सबोधतात दिवसादिवसाने त्याती सुघारणा होते, आणि पाडिताची भाषा होऊन खसते. व बालपणा लाऊन तिला सर्वमान्यस्व येते. भापेस स्वताला तिच अस्तित्व कोठून येणार ? ती केव्हाही समा- ज्ञाच्या आाधयायाश्रयान रारते. जर भाषा सास्वी योल्ली गेली तरच तिला जीवत असे म्हणता येणार, माप्रेंतील जीयतपणा कायभ राखण्यास भाषा नेरेमीं बोल्ली गेली पाहिजे, अस क्षरी आहे तरी तात्त्विक दृष्टींन तिचा कायमपणा फार घोडा वेळ टिकतो. तो असा -उच्चाराच्या किवेच्या हेयटा उन्वारलेल्या शब्दाचा लोप शोतो च त्या मानाने भापेचाडी लोप होनो. असा प्रकार पुष्वळ चेषानुवर्ष चाल्ला होता. पुढे सुदैवाने तिळा कायमपणा देण्याची युक्ति सुचले. देववशात्‌ ल्हिण्याची क्ला सापडली य * थणभरगुर ? मापेला कायमच स्वरूप देता भेऊ लागले, लिहिली जर साही तर मापा म्हणजे नामशेष होईल सद्वाहला माग मुळींच नाही, चारण दास्क नाचाची भाषा थ॒ आरमिफा व मध्यत्रमेरिकेतीळ पुष्कळच ११८ मापाशास्त्र चाषणि मराठीमापा. [ प्रकरण माषा अश्या! सदित कीं त्यांना लिपीचा म्हणून स्पर्दा नाश. टिफीडियाय भाषा जीडेत राहू शयते यायुदध वादच नाडा, येदाच्या सस्कृत भाणेला तरा सिन्तपूये १"्व्या डातकापयत. लिपी कोठे माडीत शोती? किंवा. दुसरा असाई अयाधित्त नियम लापणास यांधता येणार नाष्टी, की मारेन टिसित स्पातर झाल्यासेरज तिच्यात चागल्या प्रकारचें चादमय प्रसवप्याची शच येत नाह ह्याला उदाशरण बेद, ब्राह्मय, उपर निभदध इत्यादि याद्मयाचे, भाषेच्या व्याकरणाद, शब्दकोद्यांत, घ दान्दा थांच्या साइचर्यात नियसय. येते. शतके लिपीर्चे मद्दत्व मात्य पेले पाहिले, लिपीने मात पाटी. मुघारण! टोत नार्टी, व्दिपानें मापेच्या सगावर काटी मूडमर मास चढत नाहीं. मापेच्या अगायर मूठभर मास चढचिण्याचे कामत तिच्या पोटमःपा करीत असतात, पोटमापा मुळ मातु मापेपासन एुटणारे फाटे आदेन असे म्हणतसा येणार नार्ही, भापारूपी मागिरथीचे निरनिराळ्या प्रातापर नेण्याफरवा काढलेले कालवे फाय हे नडत. कालव्यातून पाणी खेळपिले म्हणज्ञे मूळ माठृनरदींत पाप्याचा चुटवडा पडून साडवे पडतात तसे पोटमापाना मूळ भाषेचे कालवे क्रिया पाट समजन्धे तर कालवे र्‍्याप्रमाणे मुळ नदीची दाक्ति हरण करतात त्या- भ्रमाणे पोटभापा मूळ मापेची शकि हरण करतात फी काय! माषाभागी र्थीचा ओध पोटमापा उत्पन शार्‍यामुळे आाटतो क्रय ? तस काडी नार्दी एखाद्या भाषेपासून जर पोटमापा निघाल्या तर सूळभापा न झाटता, कम कुबत न होता चागली फोफावते, भाषा म्हणले एक अत्य हक्कच चाहे. भकत्य बृष्तास खालीं ग्मोल अददय जागेत मुळ्या डासतात. त्या पुण्कळ प्रकारच्या सवन पुष्कळ उिकाणी आापयापल्या दाक्तीपरमाण जमीनीच्या थराषरात चासयळी लागा पकडून बसतात, वब मूळ वृक्षास पोसप्याच च बारा, पाऊस, तुफानास तोड देष्यास झाकत पुरवण्याचे काम थव्यारत करतात, मापेचा आणि पोटभापगचा समघ सद्या मकारचा आहे, ससा जात कोणत्या तरी कोपऱ्यात पोटमापा दवा धरून वसते. सागि मूळ मातृभापेस सारपी मदत करण्याचे व यणत्याग, छोप भागम वगेरे सक्टास दोड देण्यास सामर्थ्य तिच्या अर्गीं उत्पन्न करते. एकाच अर्थाचा योतव' शब्द प्रत्येक्ष पोटमापेत निरनिराळ्या स्पर्पात सापडतो. मूळ मायेत त्याच आठवे ] माषा आणि पोटमापा, १११ अर्थी जो शब्द असतो त्याच्याच विकति किंवा अपभ्रष्ट रूपें प्रत्येक पोट भार्पेत सापडता1, त्या दाब्दाच्या विजृति झाल्याच पाहिजेत असे नाही. ह्या सर्व विकृति किवा मूळ दाब्दाची सख्पातरें उपयोगात आणता येतात. समजा, भाषेत पटक नबी कल्पना भाली आणि तिचा बरोवर समज पड ण्यासाठी योंग्य असा त्या मापेत गब्द नाहीं. अश्या स्थितींत मूळ भाषा पोटभापेकडे येते ब्र पोटमापाही आपल्या जन्मदानीचें अदात; हरी कुण फेटण्याचें श्रेय घ्याने ह्या सद्वुद्धीन त्या कल्पनेला बरार असा शब्द देते. दाब्द कधी अगद. स्वतन असतो तर कधीं एखाद्या ञब्दाची विधाते ससतो, गावढळ कुणब्याच्या भापेंत--नाडा, संदूर, भायूड, सापत्या, कडबा, घुरगड इत्यादि शब्द आहेत. ल्हान मुलाच्या विजारीस नाडा किंबा नाडी घालतात. नाडा दब्द तेवढ्याच किवा त्यापेक्षा मोठ्या 'दोरीस लाबला पाहिजे. मोटेसाठी जो दोर लागतो त्याला दोरच म्हणा- याचें कॉ काय ! दोर म्हटले तर वावगे असें काहीच होणार नाही, पण त्मपाला निराळाच असा शब्द दिला आहे. त्याचप्रमाणे इतर शब्दाचे. पोटभाषा म्हणजे भाषेतील प्रातिक अथया स्थानिक भेद. त्याना प्रातिक अथबा स्थानिक बोलो म्हणतात द सरे आहे, हे प्रातिक भेद किया बोळी असूनमुद्धा काह काही. वर्गाच्या स्वतम बोली असतात, सद्वेवाजारात 'ज्ञाऊन जरा वेळ स्तः्ध राहून पादिले तर तेथ काय चाल्ला आहे इं काही ल्वकर झापणास समजावयाच नाही, कारण स्वा भापत तो सल्याचा बाजार चाल्तो ती भापाच अगर्दर्ग भापणास अपरि- चित पडते. काटी काही घेळेस उपरणे किंबा हशातस्माठाच्या खाल्ल दाताची एकमेकाची बोटे मोडून मनातील माय व्यक्त करतात. कचे ऱ्यातील कारकुनाची मापा निराळी.' चकारी पकारी? हे शब्द साथ्या माण- साक्ष फार्ह समजणार नाहींत. गगेवर वावरणाऱ्या गगापुनजाची भापा निराळी, श्रशा तर्हेने जितके म्हणून गण असतात त्या त्या गणाला स्याचो गणभाधा किंवा पोटमापा निराळी अधते. ह्या ग्रणमापाना इतक स्थातच्य नसतें. ह्या खर्य गणमाथा सापापल्या परीन सूळ मातृभाषेस पोसण्याचें काम करीत असतात. तं इतक की मूळ मापेचें सर्व जोपयत त्याच्यावर अमळू्बून असतं, एखाद्या मापेल्य जर वळजवर्राने तिच्या [य कारभार ध्प्र मापाशासत्र साल मराठीमापा, [ प्रकरण पोटमापाच्या गोतापळ्यामधून एकदम उचदन टुसरशकडे मेऊन ठेवर्ला तर ग%गोत तुटले म्हणून धरून झुरुन ती भाषा मरून चार, ह्यात काडी वाद नाष्टा, कारण विच्या एकीत आग नढत, तद उमारययाच्या वेव्टी मधील मुख्य खाय लागतोच पथ शोच मुरूय लाय नोट अचळ सरळ राह्वाग म्हणून चहू याचूस कादप्यानी त्याला थाघाये लागतें व त्या जमि नात मक््म रांपलेल्या खुत्थांना याथान्या लागनात च अश्या रीतीने तू डेपयून टाकटा जातो. तर्सेच भाषेचे आहे, तिला चागरी डावून टाक्या सार्डी पोटभापाच्या रदर्वार्नी वाघावी लागे, व म्हणूनच भाषा त्थिर राहू शकते य मग फ्सल्याडी सफटास दाद देत नाली. पोटभापार्चे मद्य काषश् कमी नादीं, मूळ माघेच्या इतक नसेर कदाचित, पण झाहे तें कारी कमी नाष्टी त्याचप्रमाणे त्याच्या उत्तपत्तीविषयीहा मूळ माषइतकपा पाठीमागें त्याना नेता येत नादी कारण आईच्या सगोदर मुलगा की जन्मणार | जडच बालाच्य, ष्टान मारे साग जाऊ, तसतसे पोट माषांनी माडल्ला पसार! फिवया त्यानी पसरलेल्या जाळ्याचा सुतायुत कॅमी कमी होत जाऊन सर्व पाटसाचा सूळ साठ्भापेव ल्य पावतात किबा तिच्याशी प्ट्करू्प होणत. व रोबर्टा एकच मातुभापा आपल्या अविच्छिन स्वरूपात कायस दिसते वेदातात ज्याप्रमाणे “ एक सत, विप्रा ट्टघा यदन्ति 7 असे अह्मापिपर्यी म्हणतात ब त्यांच्या एकत्या, पासून ज्ञगाच्या व्यपद्वारातीट किंवा लोक्‍्किती” मानात्वाची उपपात्ते ल्ययतात, त्याचप्रमाणे मापेच माइ, प्रथम भाष एफ असते पण काला सरान शछिच्यापासून नानाप्रफार उत्पन होतात पोटमायेने व्यापांवयाच्या भेजास समकरच (टक मर्यादा असायी असे फ्डणता येत नाडी, व त्याचप्ममाथ वोळणाऱ्याची सख्या अमकीच असली पारटेजे असेही म्हणता येत नादी नेपाळमध्ये ब मणीपूरच्या आखपास पोटमाषाचा इतका बचयताट झाल्य झाहे की, एक्का पोटभापेच खेत का कुदुबापुरतच असते वोल्णारे लेक एककाळा पुष्कळ असतील, ळढाया किंचा दुष्काळ वगर कारणानी शाक्‍्वस्ती कमी कमी होत गेली असायी दुसरें उदाहरण हेव्यु भाषेच. हेब्यु भाषेचे क्षेत्र तक सक्ुचित होण्याचे कारण त्तया लेकाचा घम हेबव्यु मापा बोल्णारे शोक धर्मवेडे आर्च] 7. भाषा आणि पोटमापा- - २९९३ असल्यामुळें परपरागत व धुर्मपुस्तकात सांगितलेल्या देशातून बाहेर निध- ण्याच्या विरुद्ध दोते व तेथेच त्या लहानशा पाठात तग घरून अद्याप- पर्यंत आपल्या थोड्या वत्तिनिशीं राहिके आहेत, माणसी एक उदा- हरण वास्क किंवा द्राविडी लोक याचे. त्या लोकातील लढवय्ये लोक . नाईवि शझाल्यामुळें दुसऱ्या उच्चतर शस्छतीच्या लोकांनीं त्याना हाकून काढन रानोवर्न[( दवा धरून रद्दावयास लावलें, म्हणून त्या भापारचें क्षेत्र व लोकसंख्या श्या दोन्दीदी गोष्टी कमी कमी शोत गेल्या, पोटभापेचें क्षेत्र किंबा लोफ्सख्या कमी क्षेण्याचा इ जय्स परकार आहे तसा त्याच्या बादीचाही आहे. भागेर्च छेन्न प्या कारणार्नी वाढतें त्याच कारणार्नी पोटमापार्चेदी वाढणार, एकादी पोटभापा बोलणारे लोक भर महृत्त्वा- काक्षी गडवडे, जाळ्या सस्टृतीचे असतील तर ते वेय्शाही दुसऱ्या लोकांवर पगडा बसवून त्या दुसऱ्या लोकार्नी व्यापलेले शेत्र सक्ुचित करतील, परतु कर्घी कर्धी हेही मानवी प्रयत्न निसर्गा पुढ टिकत नाहींत. निसर्गाच्या रह्ाटीपुढ हे. वायफळ उरतात व पोटमापाही आपापल्या प्रातात थोलणाऱ्याच्या हातात सुखाने नाद- तात, मार्पंत काय किंवा पोटभापेंत काय, मी मी म्हणणाऱ्या “ शन्द सृष्टीच्या ईश्वराचे * देखीळ काही चाल्त नाहीं, प्रतिमातपन्न कमि किंवा छेखक अगोदरच प्रचारात असलेली भाषा फार झाले तर मोठ्या कुदाल- तेने वापरतीळ, तिजमध्यं दृरतऱ्देचें चमत्कार उत्पन्न करतीळ पण नबा झब्द जर त्यानीं निर्माण करून वळजबररीनें भाषेत घुसडून देऊ लागले तर चालणार नाहीं. त्या नव्या शब्दाळा आत घ्यावयाचे की, नाही हें अरोर समाजाच्या भर्जीबरच अवल्यून राहते, भाषा शी व्यक्तींची नादी, समाजाची साहे, व्यक्तीचा एक प्रकारचा ठसा असतो हें कवूळ केलें पाहिजे. अश्या पुष्कळ व्यक्ति एकत्र झाल्या म्हणजे तोच ठसा जोरानें उमटतो. तो ठसा शब्दाच्या बाहेरच्या स्वरूपावर असो, मतरगावर असो घा शब्दाच्या एकमेकाच्या सवघावर असो. असा उसा भाषेच्या ज्या ज्या भागावर पडतो ते ते माग त्या भाषेच्या पोटभाषा चनत्ृत तो ठसा ज्या म्रातात दिसून येतो तो प्रात त्या पोटमापेचा मुलत. तो ठसा आपली कामगिरी जसजशी बजावील तसतशी हत्या बँ 44 माषाशार भाणि मराठीमापा, [ प्रकरण मोट्मापेची वृद्धि अथवा श्वप भजमायर्ले जाल. पोटमापा मसवण्याच्या भापेच्या अगच्या सामर्थ्यांपापून निरनिराळे परफार य घाती कध्या होतात श॑ घुदील दोन मकरणांत दिले याठे, परफ्रण ९ वे. नः७- भाषेचे प्रफार. प्रत्ययोद्रम कसा झाला व त्यार्चे शब्दावर प्राबल्य कसे शाळे ह्याची इकीकत मार्गे पाचच्या प्रकरणांत झालीच भाशे. त्याच दिशेनें पुढें गेले म्ट्णजे झाणखी फार्श गोष्टींचा उल्गडा हेतो. शब्द झाणि त्याच्यापुढे प्रत्यय ह्या दोददोमध्यें कार्डशी तरी सडइदय सवध असतो. इझाब्दयला भापला अर्थ पूर्ण करष्यासाठीं व त्वतार्चे अस्तित्व धायफळ म दोप्यासाठी म्हणून प्रत्ययांची जी जरूरी झाहे ती ब प्रत्ययामध्यें दान्द आकर्षण करून घेण्याची जी शक्ति ती ह्या दोहदोबर शब्द आणि प्रत्यय ह्याचा स्वघ अवलवून असतो, घर साधितलेली प्रत्ययाची शब्दाना भासणारी जरूरी किंवा प्रत्ययातील दाक्ति ह्यापैकी कोणती तरी एक गोष्ट शब्द आणि प्रत्यय ह्यामधील नाते स्पष्ट करून दाखविते. काहीं काहीं माषामर्घ्ये ह्या दोहे मघील खबघ जितके उघड आणि स्पष्ट असावयास पाहिजेत तितके मसतात, ह्यावरून भाषेची सुघारणेची श्थिति अजमावता येते, झब्द आणि प्रत्यय यामधील खवघ अति दूरचा असेल तर ते दोन निरनिराळे स्वतन शब्द असे एथक्‌ मानता येतील किंवा दुसरी चाजू म्हणजे सवघ भगर्दी निकटचा समजून दोन्ही एकस्वरूपी समजता येतील, हॉ दोन टोके आहेत आणि या दोन. टोकामध्यें पति व प्रत्यय ह्या दोहोंच्या दृष्टीने भापाच्या अकारात कम लावता येतो. जर्गातील कोणतीशी मापा घेतली आणि तिच्यामधील शब्द आणि प्रत्यय हाचा सबघ वः नवर्दे ] माघेचे प्रकार, १्श्प्‌ कोत्या दर्जाचा आहे घ तो बरील दोन टॉकांमध्यें फोणते. स्यान घळ- झावतो झ्यावरूनच भापेरचे स्थान ठरमितात. तेव्दा शब्द साणि प्रत्यय ह्याच्या सवघामुळे प्राप्त झालेला कम अखिल जगांतील भाषेचे माग पाडण्यास फार साधनीभूत आहे. येथें एक यूचना देण जरूर मारे ती दी कॉ, ह्या मुद्दपावर सर्व मापाचे प्रकार ठरवितांना दुसरा कोणताही मुद्दा मर्ष्ये आणावयाचा नारी, ना्टीं तर घॉटाळा उडेल, द्या क्रमापरमाणे जपाच्या जाती ठरविल्या म्हणजे दुसऱ्या फोणत्पाही प्रफारानें त्याच मापाच्या जाती ठरविता येणार नाहींत असा त्याचा अर्थ नाहीं. मराठी, गाली, गुजराथी या प्रातिक बोली संस्कृतच्या कन्यका आहेत हे ठर- विताना उदाहरणार्थ मापण प्रत्यय आणि शब्द याच्यासबघाच्या थोगाने मिळालेल्या क्रमांचा विचार करीत नाडी, दुसऱ्याच मुद्दपाच्या चवळावर एक दुसरीची जननी साहे भस यापण म्हणता, एकाद्या ऐतिहासिक घराण्याची यशावळ आपण काढतो घे वराव्रक्षाच्या निरनिराळ्या शाखा वादन आपणास परस्पर नातें दाखविता येते तर्स भापामध्यद्दी दाखविता येतें, भाषाचीदी वशाबळ काढता येईल च परस्परारचें नाते. दाखविता येईल, परतु शब्द आणि प्रत्यय याच्यासउघाचा विचार करताना च तदरुपर्गे वर्गवारी करताना वरीळ तऱ्हेच्या वशावळीकडे आपणास ल्क्ष देता यावयाचे नाही. तो एक निराळ्यच विषय होईल, व त्याचा विचारद्दी अन्यन केला जाईल. सण्या आपण शब्द अयाणि प्रत्यय व त्याचा सथध याचा विचार करू ब भापेचे प्रकार ठरविताना त्याचा कितपत उपयोस होता ते पाहू, बोळणाऱ्याच्या मनामध्ये काहीं कल्पना येते, मग ती एकाद्या वस्तू विपर्यी भसो किंवा क्रिया, माव वगैरेविषयी असो त्या कल्पनेचे वरोधर हुमेहुब चित्र किंवा त्याचे बरहुकुम माडणी करणें ह्यालाच श्द म्हणतात. निपळ शब्द म्हटला म्हणजे त्यास अलकार, वस्त्रे वगेरे भूघविणाऱ्या गोष्टी "असत नार्डीत. तो अगर्दी उधडा असला पाहिजे त्याला सजवित्तत तो प्रत्ययाच्या योगाने, प्याच्या उघडेपणावर प्रत्त्ययाच्या साहाय्यानें पाघरूण घालता येतें, पाघरूण घालताना तीन गोष्टी साधता येतात. स्थळ, काळ ब सम्रंघ ह्या गोषांकडे ल्क्ष पोद्दोंचवून शब्दाचे मूळचें असलेले निवळ शट मापादयास 'झाणि'" मराठीमापा. [ प्रश्‍र्ण काल्पनिक स्वरूप घालवून त्याल ध्यावश्रारिय' रूप दिळे जातें. प्रत्ययाकडून परत्ययाचें फाम फाय तर केवळ शन्दास शोमा आणणें आणि त्याचा इत्तर सवगद्यांशी शवध घोटणें द शेय, प्रत्ययांना 'स्वतभ शब्द! ह्या दर्शने असणारे अस्तित्व ध मदच्य गमावून दुसऱ्या ध्रन्दांच्या सधीन व्हावे लागते. ह्याला फार काळ सागतो श॑ खरें भाहे, धम्द दे प्रत्य्यानें न खाथता नुसते एक्मेकां- घेवळ ठेवून घाक्यरचना एयेकार्ळी करात चत्तत, मापेची पटदिली शत्थिति खश्वीच भसली पाहिजे फी, तिजमध्ये सर्व शब्द स्वतत्र असावेत आणि बोल णाऱ्याच्या मनातला माव केवळ शब्द जवळ जयळ उेवून व्यक्त करता येत असला पाहिजे, प्रत्यय म्हणून काही एक नसला पाहिजे. म्हणचे भापेचें स्वरूप यगर्दी *अप्रत्ययी' असल पाहिजे, जगातील फोणतीडी माषा धेतली तरी तिचें आद्य स्वरूप अप्रत्ययीच असले पाहिजे, झायोची मूळ मापा अमप्त्ययींच असली पाहिजे, स्वरामध्यें फाय विंया घ्यजनामध्ये काय प्रक्रिया होण्यास काळाची खवाधि मध्यें बरीच जावी लागते. भागि प्रक्रिया झाल्यापेरीज वर प्रत्ययाची उत्पत्ति होणें दाफ्य नाही आर्य पूर्वताची भाषा प्रथमा- रमीं वचन, विमक्ति, लिंग ह्याच्या प्रत्दयापेरीज होती म्हणज “ अप्रत्ययी शोती. त्याच्या मापात कालातरानें प्रत्यय उत्पन झाले व प्रथम वच- नाचे प्रत्यय उत्पन्न झाले, ह्या अप्रत्ययी स्वरूपात प्रचल्ति असणाऱ्या भाषा सद्याप कार्ही ्ि सापडतात ह्याच चागले ठळक उदादरण म्हृणजे चिनी मारपेचे, चिनी माषा सझद्याप अमत्ययी स्वरूपात आहे. लिंग, वचन, विभक्ति किंवा ल्काराचा काळभेद दाखविणारा एकी प्रत्यय त्या मापेमध्ये नार्ही. मता ही आहे झी, बोलणाऱ्यास त्याची काही अडचणही भासत नाहीं. आणि त्याचें व्यवद्दार नीट सुरळीतपणे भापण ऊर्से चालवितो तसे चाल्छे आहेत. एकमेकाना जपल्या मनातीक भाव व्यक्त करता येतो ते करतात काय तर एका शाब्दापुढढे दुसरा थन्द ठेवतात. उदाहरणार्थ '“पेकीनहून” ह्या शब्दातील भाव व्यक्त करावयाचा आहे. आपल्या मराठींत ही अप्र त्ययी जोल्ता येईल, पेकीन आणि त्याषुढ पासून हा शब्द ठेवल्य म्हणजे झाले “* पासाव ?” असा झब्द पूर्वीच्या कवितेत सापडतोच (““ निपचा- पासात ?? ---नल्गेपाख्यान-रघुनायपडित ) चिनी कोक ह्याच्याही पुढे 1] नवर्षे] , « मापेचे प्रकार, ११७. लयतात, पासून दान्द कितीही स्वत्तंत्र भाला तरी त्यामध्ये अव्ययामुळें काश तरी प्रत्ययाची छटा आहेच, द्वियाव प्रत्ययाबद्दळ शब्दयोगी ञन्ययें वापरावयास लागणे म्हणजे मापेची परागति नयन प्रगतीच आहे, पण चिनी भापेत “ येण किंवा पाठीमागें जाणें ? ह्या अर्थी दोन मियापदे पेकीन शब्दाच्या मार्गे पुढें घालावी म्हणजे “ पेकीनहून !? असा पचमी द्योतक अर्थ शेतो. त्सुग-पेकिन-छै, घला०फ-एलया-0०ा2 युग यी-पा-न्दो, ए5८ खाट $प्णण0ेचच्3 9 घाळ्छाड ल द्य फण ह्यापेक्षा करियापदामध्यें चिनी मापेत मोठा चमत्कार दृष्टीस पडतो. मत्यय तर नाहीत. करियापदांमर्ध्ये काळाने होणारा मेद तर दाखविला पाहिजे, दोन अर्थाची दोन क्रियापदे घ्यावयाची आणि एकापुढे एक ठेवायर्ची, उदाहरणाथ भूतकाळाचा अर्थ दाखवावयाचा आहे, “ चालणे हं मियापद चालवावयचें आहे. “चाळलॉ' ह्यात चालण्याची किया सपली साहे त्याअथी '।, सपणें ह्या अर्थाचे दुसरे क्रियापद घ्यावयाचे आणि दोन्ही एकमेकापुढे ठेवायची, भं त्सु-चालणे; लिओ-सपणे त्पु-लिझो---चाललों त्यु-चालणें, याथी-इच्छिणे, यायौत्सु-चालेन, इत्याद इत्यादि, अशा प्रकारचें सप़तत्ययी स्वरूप मापेचें आद्य स्वरूप होय. जुन्या मराठीमप्ये असा प्रकार कधी फर्धी नभरस पटतो, जञानेश्वरीमध्ये कारही शन्दपयोग सशा तऱ्हेचे साप्टतात. उपजतरेबी, जाताक्षणी, मासी--या ( गुततरायी ) इऱ्यादि. “ सेमी ” बब्द स्वतत्न यसून शब्दापुढे ठेवला ग्णये प्रत्ययासाग्यया यनतो. प्रत्ययाची अगभूत जरी प्रकिया ती मात्र त्या- मध्यें नाष्टा, ह्याच झप्नत्ययी स्वरूपाचे दुसरें एक रूपातर कार्दीं भाषांमध्ये य विशेषतः सत्एतमध्ये दिसते. भापेताळ समासाची गोष यर्‍्याच सर्दी ह्याथ प्रकारची साहे. अप्रत्ययी भाषेला सामासिक मापा म्हणतां येट्ंछ, समास करताना सारितत्वात असलेल्या प्रत्ययाना फाटा द्यावयाचा असतो, शर्ट माप्राशाख आणि मराठीमापा, [ प्रकरण मापेचें सामासिक स्वरूप आच टोईल विवा नाई हा प्रश्न आऐे, पत्र तांत दा भ्रकार सांपडतो पण तो अर्याचीन रॉस्रतांत शांपडती. बाप, मवभूति हयांच्या येळी शामासिक व्टिस्प्याची प्रदत्त होती, '* तिचा प्रकर्ष नेग्थाविकांच्या अर्थात इवा तितफा बघून प्यागा. संबध पानचे पान एकेक शमसास असतो. तयापि दयाखीय गहन यिंपय समजण्यास अडचण बडत नादी, कदाचित उट्टे सौकर्य येते. अपरिवितास सामासिक थोलपे कर्से- यसंचें वाटेल हॅ सर्रे; परंतु ह पेबळ अनम्यस्ततेचा परिणाम झाहे. समा- सार्नी बोलण्याची क्ववय केली म्टणख तेच समस्त बोलणे व्यस्त योलप्या- पे्ञां ुठभ वाटवे. सौलस्प व सोग्य असस्यावांचून सामासिक सांपा प्रचारांत आालीच नसती. ध्यला साक्ष प्राफत मापांची. प्रात मापा अवि- द्वान झद्या सामान्य जनांची, परतु प्रर्यात नाटककार जो भवभूति त्यानें दोन दोन चार चार मोळी रांय असे ममास आरल्या माटतीमाधव नाटकात योजलेले सर्यप्रथिद आहेत. दे ळ्ये लये प्रारत समास तत्कात्टिन प्राश्‍त ज्ञनांना, श्रोत्यांना ब म्रेक्षकांना सहज ऐकतां ऐेकतां समजतील अशी खापी असल्याहियाय नाटफ्फारानें ते केवळ स्वताच्या ँसेर्ाातर घावले असतील ४ सभवत नार्टी, सामासिक थोळणें उळगटावयास विकट नंतून अत्यंत " सोषें ब दिवाथ चमत्क्तिजनक असतें, त्यांत वचनें नाष्टींत, विमक्त्या मा्टींत, लकार नाहींत. कटाळा येईल अश्ची वाक्यावर वार्क्ये नाष्टींत, ते समजावयाल्य कदयाचा अस्यास मको फक्त दान्दज्ञान असले म्हणजे झाले, शन्दांपुढ दाब्द येऊन अर्थ सास्ते आस्ते श्रोत्यांच्या मनांत उतरत भातो. सरवात ही सामासिक मापषा अत्यत शास्त्रीय, लौकिक भापेतला प्रत्ययांचा बाजार ब त्यापासून शोणारा गरोथळ व चुका होण्याची मीति नसते. ( सत्कृतमाधरेचा उल्गडा ) ही विचाराची दिद्या काहीं टोकाना समत नाडी, ते अग्रत्ययी भापेला सामासिक भाषा म्हणत्त नाहींत. समासात मत्त्ययाची जरूरी नसते म्हणून त्या मापेंटग अ-प्रत्ययी म्हणता येइल. पण सामातिक साणि सपत्वयी हे दोन दाब्द समानाथी नाहींत. अप्रत्ययी मापेस शब्दनिगडित मापा म्हणतां येईल. एक्मेकापुरळे शब्द ठेवाववाचे. छव्द एकापुढे एक कोण त्याही पत्ययातिवाय येतात म्हणज्ञे त्यांचे समास चमतात सर्से नव्हे. नववे ] भापेचे प्रकार, ११९ मा्पेचें सामासिक स्वरूप आणि अमप्रत्ययी स्वरूप ह्यात पुष्कळ झतर आहे, सामासिक स्वरूप दी शेयटची पायरी आहे आणि अप्रत्ययी स्वरूप ही पदिळी पाथरी होय, समास करण्याच्या मुळाशी प्रत्ययाची थूर्ण कल्पना असते, अप्रत्ययी मापेस प्रत्यय नाहींत म्हणून काही. सामासिक भापा म्हणता येणार नाही. ह्या मार्ेत शब्द मात्र निगडित केळेठे असतात, भागम आणि आदेशविररह्द्त ही मापा असते, शब्दाची एक जात म्हणून ठरलेली नसते. वाटेल त्या शब्दास कघघीं क्रियापद म्हणून, कर्षी नाम म्हणून; कधीं विशेषण म्हणून कार्मे वजवारवी लागतात, असली भाषा आद्य , समाजाची असावी असा तर्क आहे, सजीव प्राण्यास त्याचे सप्याचें स्वरूप उत्त्तति तत्त्वाप्रमाणे प्रास झाले साहे. घर्मशात्रात सागितल्याप्रमाणे मनुप्पास ईश्वराने भापली हुधेहुव प्रतिमा म्ह्णून उत्पन्न केळे, असें आता कोणी मानीत नाहींत, त्याची चठुप्पाद व सपुच्छ .भोरागोतापातून उत्पात्ते झाली सर्व एथ्वीवर अश्या प्रकारचे पद्मपासून उत्तरात झालेल्या मानवाचे कळपचे कळप पुष्कळ ठिकाणीं वावरत दोते ब प्रत्येकार्ची एक एक कारी तरी भापा असावी, त्या भाषेचे स्वरूप कोणते असार्वे ह्यायद्दल्चा वाद झाहे. कोणी म्हणतात की, त्या भापेर्चे स्थरूप अमकंच असले पाहिजे असे काही आग्रहाने म्हणता येणार नाहीं ती भप्रत्ययी असेळ किवा प्रत्ययी असेल चिनी भाप्रा पहिल्या सदरात येते म्हणून चिनी लोक काही रानटी नाहींत त्याची सस्तति फार खुनी आहे, ब ती बर्‍याच उच्च दजाची आहे. आद्य स्वरूपाची--भप्र त्ययी भाषा योलणारे अगदी मुघारणेच्या साल्च्या पायरीवरचेच रानटी ह्योक असले पाहिजेत असं कर्से म्हणता येईल १ टुसरा पक्ष मापेस उत्क्राति तत्त्व लागू फरतो, घव अस करणे केव्हाही समञसपणाचें माहे. सजीम प्राण्याच्या शर्ररात जर उत्फाति मानाबयाची तर त्याच्या इार्रीरात एफतीव झारेली माषा हिला का उत्काति लावू नये ? शियाय माघा काटी निर्जीय ठोकळा नाहीं मापासुद्धा पाण्याच्या चिसते झऱ्यापरमार्णे सारखी वाहत असते चिनी लोकाची सस्छति घुनी असेल पष त्याच्या मार्पेत सद्या सुधारणा व्हयाययाची आहे. ती इळू इळू झाल्याशिवाय रादणार नार्ही. भाषा प्रथम एक होती कां अनेक शेत्या असा एक उलेख घर १२९० भाषाशास्त्र आणि मराठमापा, [ प्रकरण आला आहे त्याचा विचार करू. निरनिगळ्या ठिकार्णी एय्वीच्या पाठीवर मानवसमाभ उत्क्ात झाले तेव्ह्य त्याच्यात एकच माषा असणे असं- भाव्य दिसते. भाषा 'एकच अगोदर होती य तिच्यापासून हवामान, किंवा दुसर्‍या कार्डी कारणामुळे स्मरमक्रिया आगणि शब्दप्र्र्या होऊन तिच्यात भिन्नत्व येऊन पुष्कळ उपभापा उत्पन्न धाल्या दा एक पक्ष, किंवा अगोदर निरनिराळ्या पुष्कळ मापा उपमापा होत्या, त्या सर्व फांदी मुद्यावर एकत्र केल्या गेल्या व त्यातल्याच चागल्या एका संपन्न भाषेस सर्व भाषाची मातूमापा असे म्हणू ल्यगठे हा दुसय पक्ष असे दोन पक्ष याहेत.ह्या दोन्ही पक्षापैकां सरा कोणता ! मनुष्यास ईश्वराने अगर्‍यव दिले, त्याचा उप योग तो झापल्या मगदुराप्रमाणे करू लागला घ्वनी उत्पन्न करण्याच्या भगोदर हवातानीं खुणा करून आपल्या गरणा भागविणे त्याला माग होतें दुसऱ्या पुष्कळ कामास हाताची जरूरी मावू लागली, आणि तोंडाचा कारही तरी पूर्ण उपयोग केल्य पाहिदे म्हणून मरयत्न होता शेता. त्यातून यावत वाहेर पडला नतर त्याला अर्थ देऊन हळू हळू माप्रा उत्पन्न झाली; मामय समाजप्रिय प्राणी आहे अशी त्याची व्याख्या करतात मुग्याच्या चाजारात ज्याप्रमाणें समाचप्रियत्व व सघरक्ति आपण पाहतो त्याचप्रमार्णे मतुष्यामध्येंद्दी शोती समष्टींच्या रूपात राहून राहून त्याचा थहकार उत्पन्न शाला, च त्याला व्यक्तित्व प्रात झाले समाजात असताना निरनिराळ्या संमाताची मायना प्रगट करण्याची निरनिराळी पद्धाते असल्य पाहिजे. ह्याच पद्धतीस भाषा म्हणतात अद्या पुष्कळ भाषा जसी सुघारणा वाढत चालली तसतशा एकम केल्या गेल्या आणि काहीं पामान्य मुद्यावर एक मुख्य मातृमापा ( ऐक्य 1-9०४१४० ) मानली गेली, काढी विद्वानाची ही विचारसरणी वरीच सुद्दसत चाटते. झामिफेतील वन्डु धगेरे माथा, अमेरिकेंतील इग्ल्शिब्यातिरिक्त काही तद्देशीय बोली, किंबा हिंदुस्थानातील द्रामिरे, वोंड, वळ, कुडागु, कोण्ड, खोण्ड, कैकाडी, मणिपुरी वगैरे योली ल्क्षात घेता वरील सिघान खरे असावेस वाटतें परतु आर्योद्धव भाषाकडे पाटिल म्हणन निराळाच ग्रह होतो. मापेच्या एकल्याच प्रमाणावर नव्हे तर टुसऱ्या झाणखी दैवतयास्त्र, भूगर्मणाख, सस्कृति धर्मणास्र वगैरे प्रमाणावर्च मूळ आर्यांची वत्ति कोडे हाती नववे ] 'माघेचे प्रकार, १२९१ आणि निरनिराळ्या मार्गाने कोणकोणत्या वेळीं त्याची एकमेकामध्यें फारकत झाली हें सागता येते. सार्योद्धव मापाचा विचार करताना त्याच्या समाजांत त्या एकसमयामच्छेदकरून चाळू नव्हत्या, आर्य- समाजाच्या तुकड्या प्रथमच एस्वीच्या पाठीवर नाना ठिकाणी पसरल्या नव्हत्या, तर आर्टिक प्रदेश्यातून निघून हळू ळू काहीं पूवेकडे काही पश्चिमेकडे ब॒ नतर त्याच्यात पुनः फाटे फुटून नतर शेवटी चिरस्थायी झाले, अशी त्याच्या प्रवासाची हकीकत आहे. आरयोळधय रुमजल्ेल्या भाषा अगोदरच सुरू नव्हत्या, मागाहून इळू हळू झाल्या हें सिद्ध होते. मापेचे पदिळें रूप-अप्रत्ययत्य आतापर्यंत सागितले ब तदनुपगानें त्याचें दुसरे रूप जं सामासिकत्व तेही सागितले. ह्याच्या पुढची किंवा विरुद्ध दुसरी प्रकारची मापा प्रत्ययी होय, सस्कृत, ग्रीक, टिन व दुसऱ्या यऱ्याचशा मापा प्रत्ययी आहेत. प्रत्ययाचा उगम नेहेमो स्वतन शब्दा- पासून होणार, तेव्हा अप्रत्ययी भाषेतूनच प्रत्ययी भापा निघाली पाहिजे. 'एके काळीं स्वतत्र म्हणून असणाऱ्या शब्दाना स्वतञ अथद्दी असतो. परतु प्रत्ययाप्रमार्णे त्याचा उपयोग होऊ लागल्यामुळें काल्गुरोघार्ने त्याना स्वर- प्रक्रिया सथवा न्यजनप्रक्रिया ह्याच्या सर्व नियमापुढे मान तुकवावी लागते, य स्वरत्याग, स्वरागम बगेरेसारखे प्रकार त्या स्वतज दाऱ्दात झाल्यामुळे च्या मूळच्या दान्दाच्या स्वरूपात विजुति होणारच, विकृति अरी स्वरूपात झाली तरी त्याच्या अर्थात झालीच पाहिजे असा निसम नाहीं. तेव्हा मत्यया सारखे उपयोगिलेल्या स्वतत्र शब्दाचे रूप जरी अपस्र्ट झाले तरी कर्धी अर्थ कायभ राखला जातो. सस्तृतमध्ये पुरुषवाचक सर्वनामे प्रत्यय म्हणून जरी अपभ्रष्ट स्थितींत असलीं तरी त्यार्नी आपला मूळचा अर्थ गमावला नाहीं. परतु ४ सवदा दाय नसते. शब्दाचे रूप तर अपभ्रष्ट दातच पण आणखी त्याच्या मूळच्या अर्थाचा काहीं एक मागमूसही राहत नाहीं. व प्रत्ययाने गरमाविलेला मूळचा अर्थ दाखविण्याकरता दुसरें शब्द योजावे लागतात. ह्याला एक उदाहरण देतो. “ गच्छामि ?'हा शब्द घेतला. ह्यात अम्दही आहे आणि प्रत्ययही आहे. गच्ळ्‌ आणि आमि किवा ' मि * द्दा प्रस्यय; क्रिया- पदाना लागणारे पुरुषवाचक प्रत्यय हे पूर्वी एकेकाळी प्रचारात सस- ठेळी पुदुषवाचक सर्वनामेंच आहेत अस साघारण समजतात व त्याला १२५९ मापाद्याक्त थागि मराठीभापा. [ पकरण मापाशालयाचा बराच झाघार याहे. * मि? हा पूर्वीच्या प्रथमपुरुषवाचक रोबनामाचा अप्र झयशेप साहे. आता ह्या प्रत्ययात मुळ सखरूष पुष्कळच वित झार्डे आहे, तरी मुळच्या अर्था अगदींच चाट मिळाली नाडी, कारण कर्ता न घाटतां मुदा नुसते * गच्छामि ! हॅ रूप कर्त्याविषर्यी चागला बोध करतें, ह्यावरून एक दिरार्ते बीं कांडी प्रत्यय अपभ्रष्ट स्पा-, तरे असर्ली तरी झापलश अर्थ कायम ठेवतात, त्याचा अर्थ पूर्ण करण्यात दुसऱ्याची जरूरी टागत नाष्टी. झातां थ्या ठिकाणीं दुसर्‍या शब्दाची जरूरी लागते अस्तळ एक उदाहरण प्रेक, “ जागे '? हा विशिष्ट दन्द घेतला, नुसत्या दाब्दांधडे तर पाहिल तर वाचणाऱ्यास कार्टा योघ शोणार नार्ही. तो बोध सुकर फरण्यासाठर्ग एकाद्या निराळ्या स्वतत्न अः शब्दाची जरूरी श्गगते. “' मी जातो 7 किंगा '' तो लातो ” असा कार्डशी कर्त्याचा निदेश असल्यापेरीज नुसत्या क्रियापदरगयरून कर्त्यांचा बोघ होणार नाहीं, येथ * तो ? दा प्रत्यय पूर्वींच्या सर्वनामाचा अवझे'र आदे. त्याच्या वाद्य स्वरूपात तर वरीच प्रक्रिया झाली साहे, पण त्याशिवाय" आपला मूळचा अर्थही ती शब्द गमावून यसला आहे. म्हणून दुसरा एकादा कर्त्यासारसा दाब्द घादून अर्थाची पूर्तता करावी लागते. त्यामध्ये याणि त्याच्या मूळच्या अथोत अशी काही फारकत होते, मराठीतील प्रत्यय या स्थितींत झादेत, त्याचप्रमाणे क्रॅच. व इग्रजी मापाची दच त्यिति आहे. प्रत्यय आणि त्याचा अर्थ ह्यामध्ये ह्या सर्व मापात शएथक्व दिवन येत. सस्छृत, लॅटिन, म्रीक वगैरे भाषाची न्यिति तशी नाहीं. दोन्दींमध्ये इतक ए्रथकत्व नसतं. शब्द आणि पमत्यय ह्यामध्ये कारही मापा एकत्व मानोत सयवा दुसर्‍या कारही एकत्व माळोठ, प्रत्यपी मापात त्पापुळे झास्त पोटमेद दोतात हे माज निर्जिवाद, मराठी आगि सस्मृत ह्याचा सवघ कितीटी निकटचा असो, एक दुसरीची कन्या माना किंवा नात माना, पण दाऱ्द आणि प्रन्यय आर्णि त्या दोहोंचा सवघ ह्याकडे दृष्टि देऊन भ्हणाजयार्चे झाले तर मराठी एका पायरीयर आहे खाणि सस्छृत दुसऱ्या पायररीमर आाहे., दोन्दीचा कारही सवघ नाहीं असंच म्हणावे लागेल, त्याचपमाणे क्रेंच, इग्डिद्य वगेरे रोमन्स मापा आणि लॅटिन मापेसवर्घी, अत्ययी मापेवरोबरच दुसऱ्या एका त्याच तऱ्हेच्या भाषेचा उल्ले नववे ] मापेचे प्रकार, श्र३ करणे जरूर आहे. प्रत्यय साघारणतः शाब्दाच्यापुढे लावण्याची वहिवाट आहे. तुर्का आणि झेंद भार्पेत सब्दाच्या मध्ये एकादे वेळेस प्रत्यय येतो. असल्या भाषाना ** आगमप्रधान ? भाषा म्हटलें तर चालण्यासारखे आहे. प्रत्यय किंवा दुसरे समध दार्खवणोरे दाब्द मध्यें येण्याची गोष्ट अपबादादाखळ सोहन दिली तरी इतर 'ठिकार्णी माषेंत प्रत्यय शब्दाच्या से पुढें येतात, तसे शब्दाच्या मार्गेडी काही शब्द अथवा शब्दाचे उअबद्योष ठेवण्याचा प्रघात आहे. शब्दाच्या मागे प्रपभच शब्द दोन रीतीनें ठेवता येतो, ब त्याप्रमाणे दोन नावेंदी त्याला भरात झाढीं आहेत. एक आगमाप्रमाणे आणि दुसरा उपसगाप्रमाण, शब्द आगमाप्मार्णे मार्गे ठेवला म्हणजे भापा आागमप्रधान होईल, उपसर्गाम्रमाणें ठेविला म्हणजे भाषेस नाव उपसर्जनी प्राप्त होईल. प्रत्ययाने जशी शब्दात इतर शब्दाशी सवघ दाखविण्याची पात्रता येऊन मर्थात विठ्ठति होते तशी आगमानें किंवा उपसर्गानेंही होते. उपसगामुळ अर्थामध्ये किती तरी विश्ठति होते ह्याची साक्ष सस्कृतमध्य ““उपसगण धात्वथो घलादन्यन नीयते 7 * म्हणून जी एक ओळ प्रचारात आहे हीवरून, पडते, धातू एकच इ. म्हणून, पण त्याल्य निरनिराळे उपसर्ग लागून आहार, विहार, प्रहार, सहार असे शब्द होतात व एकाच्या अथाचा मेळ दुसऱ्याच्या अर्थाशी नसतो. एवढेच नाह तर एकमेकाचे अर्थ एकमेकाच्या विरुदध असतात हे उपसर्गसुद्धा प्रत्ययाप्रमाण एकेकाळी स्वतन असे शब्द होते. परळ काल्वश्षात्‌ अपभ्रष्ट होऊ लागले आणि प्रक्रियेमुळे त्याच्या स्वरू पात व अर्थात विरुति थाली सस्कृत मापेच्या सध्याच्या स्थितिक्डे पाहिळं तर उपसर्ग वाचक ठरणार नाहींत, त्याना द्योतकच म्हणाब॑ लागेल, शब्द ( शब्द म्हणजे प्रति ) आणि प्रत्वय ह्याच्या सानिव्यामुळें भाषेमध्ये पडणाऱ्या ज्ञाती कवि प्रकार आपल्या इकडील समलुतीप्रमाण येथवर सांगितल्या ह्याच सुद्यावर पाश्चात्य लाव्ही असच प्रकार ठरसितात. त्यानीं भाषेचे प्रकार चार कल्पिळे आहेत. २ 3इडहाणय ९७, 2 एडण8६- गाट, 3 उप्रील्लित्याशा 4 हयोऱ्रफ्ये असे ते ,चार प्रकार मानतात. प्रक्षात व प्रत्यय, त्यामधील सानिघ्य किती दूरचे अथवा निकटचें आहे ह्याच मुद्दयावर ते दसविळे आहेत. (२१) तुको, (२) 72.4) १२४. भाफा्याऊ़ आणि मराठीमापा, , [ पकरण चिनी, (३ ) सत्त, ग्रीक अथया टेंटिन, ( ४ ) इग्लिद, केचा, दिंदी अथवा मराठी इत्यादि भापा अनुक्रमे वरील चार प्रकारच्या मापेचीं उदाहरणे झोत. वर आपण अप्रत्ययी व प्रत्ययी अथवा उपसजंनी असे दोन प्रफार मानले ब त्याचेच दुसरे होणारे सामातिक मापा आणि आगमप्रधान ,भापा असे प्रकार सागितळे, या प्रकारांत आणि पाश्वात्यांनी मानेडेल्या प्रकारांत फारसे अतर नांही. आपल्या विचारसरणीत “ प्रत्यय ? या दब्दाचा अर्थ सकुचित न समजतां जरा विस्तृत केला म्हणजे पाद्चात्यानीं मानलेळे चारी प्रकार त्यात अतर भूत होतील, प्रत्यय म्हणजे काळ, लिंग, वचन, विर्माक्त ह्यांच्या इष्टीने विकृति करणारा वर्ण अयवा वर्णसमुचचय मगर ही विदूति प्रकृतीच्या शेबटींच झाली पाहिजे असा संकुचित अर्थ न धरतां वाटेल. तेथे आदि, मध्य, अत ह्यापैकी कोठें जरी झाली तरी चालेल, इतक्य विस्तृत सर्थ प्रत्य- यांचा घरळा पाहिजे. विऱति नेदेमींप्रमार्णे शेवटी तर होईलच, पण झज्दाच्या आरभीं किंबा मध्ये सुद्धा दाब्दांत बिरुति करण्याचें प्रत्ययास -सामर्थ्य आहे. इतका, विस्तृत अर्थ प्रत्ययाचा घेतला म्हणजे पाश्रात्याप्रमार्णे 8ह10७0०1190 झाणि 7996010174 ह्यांमधील फरक आापणास भानावा लाभणार नार्ही. पाश्रात्य मताप्रमाणे 3881711212 मापेंत सवध 'दाख- विष्यासाठीं शब्दापुढे प्रत्येक सबघाचा एक एक गम घाल्तात ह्या प्रकारात येणाऱ्या मापराना आागमप्रधान माषा म्हणावें, 1801३0प्र्ट कवा 1३२००४६ मापेमध्ये शब्दाचे विशिष्ट स्थान, त्याची जात ठरविते अमका पक छव्द कियापद आहे, कह नाम आडे का निदोपण आहे इं त्या दवाब्दाच्या स्यानावरून ठढरवाययाचे. असल्या भाषाना घातूप्रधान माषा म्हटलें तर फारसे वावगे होंणार॑ नाहीं, वाकीचे दोन वर्ग प्रत्ययी भाषात यैण्यासारखे आहेत. देवटच्या प्रकारात विभक्तीचे प्रत्यय हाताहेईक तितके कमी वापरण्याची प्रवरात्त असते आणि त्याचे काम शाब्दयोगी अव्यया- सारखे शब्द पुढें ठेवून करून घ्यावें लागते, प्रत्यय शब्दामध्ये कसा शागतो हे खालील उदाहरणावरून कळून येईल. मकति गाळा, वचनाच्या दृष्टीन विकृति व्हावयाची म्हणजे ती मध्येच होते. मधळा स्वर बदलतो. ११ हं त्याचे अनेकवचन, चुकी मापेत सवघदर्दाक *नवर्वे ] * 70 प्मापेचे प्रकार 007 "१२५ शब्दापुढे तसलाच इाब्द पुन्हा येतो, प्रश्‍ृतीर्चे याणि पहिल्यासवर्धी शब्दाचे इतर्के सानिध्य असतें कीं ब त्यामुळें दोष्ठोंचे इतके तादामम्य होते फा दोहोंमधील भेद पार उडून जातो व दोघे एकरूप होतात. ब नतर त्याळा डुसरे प्रत्यय घेण्याची पानता येते, तुर्की मापेंत “इव * म्हणजे घर असा शन्द खहे आणि इम ? हा प्रथम पुरूपवाचक पष्ठीचा सदध दापपिणारा प्रत्यय, हा इव इम म्हणजे माझे घर,'इन'पष्ठीचा नेहेमींचा प्रत्यय,इव--इमन-इन म्हणजे माझ्या धराचा, “ इविमदन ? म्हणजे “ माझ्या घरापासून ' अक्के एकापुढे- एक दाब्द “' चिकटून ” देऊन समघ दाखवतात, ह्याच । प्रकारच्या भाषांना आपण ' शब्दनिगडित? भाषा असे नाव दिलें माहे तें ह्यामुळेच, मराठींतील “* सामान्यरूपाची ” तऱ्हा थोडीशी $ह्याच प्रकारची साहे, मतुष्य हा श्वब्द घेतला, अनेकवचनी प्रत्यय छावला म्हणजे मनुष्यान्‌ असें रूप होईल. ह्याछा पुन विमक्तीचा प्रत्यय लावळा म्हणजे मनु च्याला किंवा मनुष्याचे वगैरे खूप द्वोतात. दुसरं आणसी एक उदाहरण देतो. * तुमच्यात ( काय सामर्थ्य आहे ) ? ह्यातील 'तुमच्यात' हा शब्द क्सा आहे पहा ' तुमच्या ! ह्या हब्दातच प्रकृतीस विकृति झाली आहे, आणि त्यास पुन' प्रत्यय लागला माहे. “ तुमच्यात ! ह्यातील ठुमच्या हें सामान्यरूप षष्टीच्या प्रत्ययानें झालें आहे. छुन्या मराठांत हेच रूप तुमचेया असे आलें असतें च अशा धर्तीची सर्पे शानेश्वरांत किती तरी आहेत. घरणेंया भरण्या, करणेंया-करण्या, स्वामीचिये-स्वामीच्या इत्यादि. एकमेकापुढे निवळ झब्द ठेवण्यापेक्षा कीळ, टिंग, वचन, विमक्ति दर्शक प्रत्यय शब्दारा लावणें ही भाषेतील एक सुधारणा आहे, झयाच्याहि पुढची सुघारणा म्हृणजे प्रत्ययालाच अजियात फाटा द्यावयाचा, अत्य याच्या घुढें भाघेस अशी स्थिति येतें की, प्रत्ययाचा जसा काहीं वीट येऊन प्रत्यय होता होईल तों न लावता त्याच काम अव्ययें वापरून करावयाचें प्रत्यय टाळावयाचे म्हृणजे ४ मागल्या ” ह्या न्यायार्ने पूर्व स्थळावर म्हणजे मापेच्या झप्रत्ययी पावर उतरती माजणीन यावयार्चे कीं काय ! तर त्याच्या उलट भाषेत सुघारणाच होत जाते. इतक्या संव प्रकारावरोवर आणखी एक दोन प्रकार सांगावयाचे ये रे माझ्या भत्ययी स्वरू- तुसे काहीं नाहीं. ३१९६ मापाशयाख आणि मराठीमापा, [ प्रकरण आहेत. त्यांपैकी “* आगमप्रधान ” प्रकाराचा वर उल्लेख केटा आहे. व त्तया बरच्या प्रकारांत सामीटही केला, “* आगमप्रधान ” प्रकार- चरोव्र दुसरा ** आदेशप्रधान ? म्हणून एक निराळाच प्रकार मानता येईल. तुर्की वगेरे मापात आगम फार होतात म्हणून तिला “* सागम- पघान * म्हणण्यास रकत नाडी, सस्इत, लॅटिन चोरे मार्पांना यादेश फार होतात म्हणून “ आदेदप्रधान मापा त्यांना वाटलें तर म्हणावें ४ दोन निराळे स्वतन प्रकार नार्टीत; दोन दुसरी नांवे आहेत इतर्केच, मापाच्या एकदर स्वरूपाकडे पाहिलें तर्‌ त्यातीछ सुकर, सुगम्य, चागले सर्से रूप कोणतें हा प्रश्न राहतोच, माषा कोणत्याही स्वरूपांत असली तरी बोलणारा माणूस तिल्य वाटेळ तसा पेंतो. चिनी किंवा - तुकी मापा कठीण आहेत, पश कोणाला ! अर्थात्‌ अन्यमाधीयाना. तेव्हा सोपेपणाचा किंबा कठीणपणाचा प्रश्न नऱ्हे. सुपारलेली मापा कोणतीस म्हणावें १ जी माषा एय% एथकू होऊन जास्त जास्त सुळम व साधी शोत जाते ती मापा चागली, साघेपणाची सुद्धा एक मर्यादा झाहे कीं, तिच्यापुढे जाता येत नाहीं. आणि गेले तर दान्दाच्या अयोत स्थेर्य न येता मार्पेत « ह्यर्थाचें अथवा नह्यथर्चि व्यग येते. शब्दाच्या दोवटी नजर फेकली की, शब्द कोणत्या प्रकारचा आहे हें कळलें पाहिजे. हें ज्या माघेत कळते ती भाषा उत्तम. सामासिक माषा मतिदय सांधी असते, बव भत्येक शब्द- समूह अर्यपूणे असतो. समजा, सर्व लोक विद्वान झाले आणि देझात गावदळ अथवा रानटी माणूध एकही राहिला नाडी तर त्या विद्दान लोकाची मापा कोणत्या स्वरूपात दिसेल ! पदार्थविशानादि शास्त्रविद्य- रद॒ लोकाची भाषा जशी साधी असते तद्ची त्या लोकाची दोईल. प्रकरण १० वें. न>>$ ९:--- भाषेच्या जाती. , मार्गे वरील प्रकरणात भाषाच्या प्रकाराबद्दळ विवेचन केलें त्या वेळेस “विवेचनाचा मुख्य मर शब्द आणि प्रत्यय ह्याचे निकटवर्तित्व ह्याच्यावर होता, व त्याप्रमाणें प्रत्ययी ब अप्रत्ययी किंवा भागमप्रधान व आदेशप्रधान ब शेवट्ची सामासिक असे मापेचे प्रकार सागितळे जगातील निरनिराळ्या 'मापा ह्यापैकॉ कोणत्या तरी एका स्थितीत असल्या पाहिजेत, धुघारणेची स्थिति ही भाषेच्या स्थितिवरून कळते. सघ्या झापणास भाषेच्या जाती पाइवयाच्या आहेत. मनुष्याच्या इरप्ट्क जातींपैकी कोणकोणत्या एकमेकीशी सवद्ध आहेत, त्या स्वोची नाती हुडकून काढावयाची आहेत. " 'भापाची नातीं हुडकून काढली म्हणजे त्या घुन्या मापा बोलणारे च॑ «सध्याचे त्याचे वशज ह्याच्या मधील नातें सापडण्यासारखे आहे. आद्य मान- , तापासून सुरवात करावयाची म्हटलें तर त्याची भाव मापा आपणास कल्पावी छागेल, आणि मग तिच्यापासून जगातील यश्वावत्‌ भाषा निघाल्या असे म्हणावें छागेल, व आर्य, द्राविडी, चिनी, आाफिकेतील बड वगैरे सर्व मापा एकमेकींशी सल्म आहेत व भाषा बोलणारेही एका प्राण्यापासून उत्पन्न शाळे असठे पाहिजेत अते मानावे लगेल.दा ञस्त पलीकडचा विचार शाला, ध असा विचार केला म्हणजे पुढच्या प्रयत्नाची जरूरीच भास- णार नाही. साधारणपर्णे एकदर मापाच्या जननी तीन कल्पल्या आहेत. कल्पल्या आहेत म्हणण्यापेक्षा शोध करता करता अस्त आढळून आरे आहे काँ, तीन मुग्न्य भाषापासून सर्व माषा जन्मल्या असाव्यात, णक घुनी आर्य माषा आणि इतर सायोद्भव मापा. दुसरी सेमिटिक भाषा आणि तिसरी पुराणी भाषा साता पहिल्या वर्गाच्या नावासवधानें जरा तभार भाडे, कार्ही' लोक त्याना इडोजर्मन म्हणतात, कारही इडोइराणी अथवा इडोएरियन म्हणतात झाणि कार्टी शडोयुरोपियन म्णतात, ह्याफकी 1 -. आ ततचा शर्ट मापाशात्र आणि मराठी भापा, [ मकरण प्रत्येक नावात काहीं तरी दोप साहे. इडोजमैन नाव दोष झाहे तें द्या अर्थानें कीं फाल्टिक भाषा 'आर्योद्गव सवून जर्मन नावात सामील होत नाही, इडोइराणी नावात साघारणपर्णे पाश्चात्य फोणतीच भाषा येत नादी, हिंदुस्थानातील झाणि इरागातील अद्य दोन भापाचाच बोध त्या नावाने शोतो. इडोयुरोपियन हं नाउ ह्या सर्वापेश्या जास्त व्यापक आहे खरे, मण मापादयास्त्राच्या उत्पत्तीच्या वेळी झाणि' त्याच्यापुरढे जर्मरनींतीठ विद्वान पडितानीं भापादयाखराच्या प्रयतींत पुष्कळच भाग घेतल य त्यानीं केवळ स्वामिमानपूर्वक सर्वे भाषांना इडोजरमन असें शुकीरचे असलेले नाब दिलें आणि भापठी चूक समजून देखील तर्सच ते पुढें चालविळें, नावाचा हा जो घोटाळा झाल्य आहे घ्याला आमच्यामतें एकच कारण असावेसें वाठते. भापाद्यात्राची वाढ ज्या थेळेस गेल्या झतफात झपाठ्यानें झाली त्या येळेख. आयांच्या सूळ वसतिस्थांनाची कल्नना भुक्कर झाली नव्हती. सन १८३३ पाझल म्हणऊे सत्कृतच्या साहाय्यानें पूर्व सस्क्रतीच सद्योधन सुरू झाल्यापावल आार्याचें मूळ वसति- * स्थान सारखें युरोप आणि आलहियालेडमर फिरत होतें व परवापर्यंत त्याचा निकाल लागल्य नव्हता. सप्या लागलेला निकाल्ही पुरा मान्य झालेला नाही कोणी म्हणत हिंदुस्थान, कोणी म्हणत मध्य आलिया, कोणी म्हणत कावेदस पर्वताचा पायथा, कोणी म्हणत टेग्रिस आणि युफ्रेटिस नद्यामधील दुभाब. अश्या तऱ्हेने पुष्कळ प्रकारची मरते पुढे येत होती शेवर्टी लो. टिळकानीं ज्योतिष, भूगर्भ वगेरे शास्त्राच्या साहाय्यानें सर्वे वैदिक वक्तारचें आलेडन करून आयर्चि मूळ वसतिस्थान वर कोठेतरी आर्टिक समुद्राजजळ असावे हें मत प्रस्थापित केलें. पूर्वी बसतिस्थानाची थरोबर कल्पना नसल्यासुळें आद्र जातीच्या मापेचें नाव भस घेडयुषरी पडलें. मूळ आर्य लोकाच्या टोळ्या आर्टिक समुद्राच्या आसपासच्या भ्रदेशावून निघाल्या व फिरता फिरता काहीं द्यखा तिकडे गेल्या झाणि वसूति करून राहिल्या, काहीनी इकडे येऊन वसति केल, कालाजरोपार्ने ब बाकीच्या इतर वारह्मे कारणानी त्याच्या उच्चारात भाचारातल्याप्रमार्णे फरक पडत गेल्यामुळें भाषा इतक्या भिन्न झाल्या. तेव्ह्या झार्टिक पदे- शात राहणाऱ्या आयोच्या भाषेस “ आर्येमापा ? म्हणण्याख काय परत्य- दहावे ] माषेच्या जाती, डे १२९ वाय आहे १ हिंदुस्थानातील सस्कृत-वेदाची भापा त्या मूळच्या झार्य- भाषेपासूनच उत्पन्न झाळी आहे. त्याचप्रमाणें लॅटिन, प्रॉक, लिथूनियन त्याच सार्यमापेपासून निघाल्या आहेत. मूळ लोकाना जर भाव म्हणावयाचे तर त्याच्या भाषेस ““ आर्य भाषा ? म्हणण्यास कोणती हरकत १ आर्यभापेने पाश्वात्यमापाचाद] निदेद होण्यासारखा आहे. सस्कूत, छोंटन ग्रीक ह्या सर्व आर्योळूव भाषा झाहेत. पाश्चात्य रोमॅन्स भाषा रृंटिनपासून निघालेल्या आहेत, पाळी, प्राशत, सस्छृतोद्धय आहत, व सध्याच्या बोली प्राश्‍तोद्वव आहेत. अल्या रीतानें साखळी वरोयर लागण्यासारसी आहे. असो, हा मूळ भाषेच्या नावासब्रधाचा प्रश्न झाला आर्यमापेपादून निघालेल्या भाषा पुप्कळ आहेत आणि त्यानी प्रदेवाही बराच व्यापला आहे. ह्यानी व्यापलेला भ्रदेश म्हणजे बहुतेक युरोपखड झाणि माशियाकघील हिंदुस्थान वगैरे प्रदेदा येतो सस्कृत, झंदअवेस्ता, केल्टिक, इटाल्च्या भाषा, टुटॉनिक, स्ल्व्हा- निक वॅभेरे मापा इडोजर्मन नावाखाली येतात एकद्र आरयोद्भव भापाचे आठ वर्ग केले आहेत, ते शे-स्क्रत-अवेस्तन, अमीनियन, ग्रीक, अल्यी “नियन, इटलीयन, केल्टिक, जर्मनिक, ल्यथिस्लव्हानिक, आरयोद्धव भाषाच्या विशेष खुणा साळीलप्रमाणे आहेत. पहिछी व्युत्पत्तीच्या साहाय्यान कोणत्याद्री शब्दाचे मूळ शोधता अखेर जिया निदर्दक धावूशीं येऊन मज पोडोॉचते, व त्याच्या यु व्युत्पत्तिददष्टया जाता येत नाही भर्थदृष्टया त्यामध्य एथकरण करणें भडक्य होतें साणि घ्वानिदृष्टया पथफरण करण्याची पाळी येते आर्योद्धव कोणतीही माघा घेतली ब नाम सथया सर्वनाम-ह्यापैर्की कोणत्यादी शब्दाच ए थकरण करू लागला तर मूळ घावूर्गी येऊन पोहाचू . असले हे मूळ घातू पुष्कळ मापे मध्यें सारे सापडले आहेत अशा तऱ्हेचे घावू सर्व मापामध्ये सापडतात म्हणूनच त्या मापाच्या अम्यासार्ने मापाशास्त्रास जास्त फायदा झेण्या सारपा आहे. सार्योद्धव मापामध्यें जे काह! साघारण प्रकार झादळून येतात ते सेमिटिक' किंवा टघुसोनिक मापामच्य सापडणार नाहीत. दुसरी गोष्ट म्हणजे बहुतेक सर्व भायोद्धय मापा सस्शतीने सुधारलेल्या लोकाच्या सान्यात आहेत ही होय. द्यार्नी परदेश जरी पुष्कळ व्यापल्य आहे तरी दुसऱ्या इतर मापाशी तुलना करता सख्येच्या थायतींत भायोद्धव भाषा कमी १३८ र 'माषपाशाख आणि मराठीमापा. [ प्रकरण मरतील. ग्रावढळ, रानटी, डोंगराच्या शुद्ेवून राहणाऱ्या, ज्यांच्यावरून सघारणेच्या वाऱ्याचे प्रवाह भगदी गेळे नाहींत अश ल्येकांच्या तान्यात पुष्कळच भाषा आहेत, त्याची सख्याही फार साहे. व- त्याच्या एकदर संख्यासपत्तीचा किचार केल तर आपल्या सुधारलेल्या भाषा बुष्कळच मार्गे पडतील. त्या मापाचे नियम मिराळे आहेत. असो, आयो वब माषाप्रासून आपण पाहिलें क्री, प्रत्यय छाटून छाटून देवय घाव राह्वतो आणि ते सर्व घावू एकाश्वरी असठात च बहुतेक क्याप्रधान असतात चिनी माषेपावनही ह्या विघधानास पुष्टी मिळते परतु ती झाप णास घेता यावयाची नाडी कारण चिनी माघेर्ताल एकाक्षरी घातूच्या पल्फडे व्युत्पत्ति जाऊ शफतच नार्ही, सर्से कारही त्या मार्पेचे चागर्ले दान असल्यादिवाय आपणास खात्रीने सागता येणार नार्ही. येवढे मात्र खरे का, ते घाव एकाक्षरीच असतात. मारपेतील मूळ दोन्द एकाश्षरीच' असतात किंवा ते क़रियादर्शक्च असतात ह्या प्रश्नाची चर्चा मार्गे केल्लच आहे. मानवी प्राण्यास स्वत्तास महत्त्व देण्यासार्ठी क्विंवा स्वताच यास्तित्व प्रस्थापित करण्यासाठी किंवा स्वताच्या गरजा उच्वारण्यासाठी रबताचा निदर्शक य तदपेक्षीय यावत इतर वस्तूनिदर्शाक असे सार्वनाभिक डाब्दाची * जरूरी प्रथम लागल असेल वत्याच्या नतर त्रिवा करण्याची जरूरी लागली असेल ह्या म्हणण्यात 'चूक आहे अर्छे सागता येणार नाहीं. दुसर्री बानू, पद्दाची तर मूळ करयाप्रचान घातूच असावेत ह्या विधांनास मानसशास्त्राकडून पुरावा मिळतो तो असा ज्याप्रमाणें मापेमष्ये मनातील विचार प्रगटभेलेले असतात त्याचप्रमाणे मार्पेमध्ये इच्छादाचतीही प्रगट केकेली असते. अगदीं पहिल्या मजुप्याची त्थिति लक्षात धतवली असता इंच जास्त खरें दिसते कारण त्या पहिल्या मनुप्यास विचार करण्याची इतऊीं शार नव्हती, पण त्याच्या गरजेमुळें त्याची इच्छाशक्ति मात्र भनावर होती इच्छादाचि केव्हाही बाहेर येणार म्हणजे कोणत्याही नियेच्या स्वरूपात याहेर येणार म्हणूनच मृळ द्ाब्द क्रियाप्रधानच घालू असले पांदिजेत च सद्या तःहेचा पुरावा सर्म आर्येमापामध्ये सापडती ही त्या सार्योद्धव भापेसय्धी व्सिरी गोष्ट झाली इतर भाषांना हा नियम लागू नाही, सर्व अनार्य भापामध्ये क्र्याप्रधान दहार्वे ] मापेच्या जाती, १३१ घातू है मूळ श्षब्द नाहींत सेमिटिक भाष्रामध्यें क्रियापदापूर्वी नाम असा 'वेसें वाटते त्याचपनमाणे तुरेनियन मापाची स्थिति. भापाशास्रातील दोघ लावायचे असतील तर ते भायोंद्धव मापाच्या अम्यासापासून रावले पाहिजेत. दुसऱ्या भापापासूनही काही कांहीं याततींत मदत मिळप्यासारखी आहे. अशा रीतीनें काम तर मोठ प्रचड होतें. सर्व भाषाचा अभ्यास व नसता अम्यासच करून चालावयाचें नाष्टीं त्तर त्यामधील लेसी घ बोली अशा दोन्ही मकारच्या भाषेतील खाचा खुणा झवगत करून घेतल्या पाहिजेत. इतक काम एकाच्या हातून होण शक्‍य नाहीं काहीं लोकाना पुष्कळ भाषा येतात. बुद्धीची देणगी सर्वो 'नाच मारखी नसल्यामुळे अखेर श्रमविमागणीच्या तत्त्वावरच विसयाव लागते, काहींनी भाषा वाटून घेऊन त्यामधाल आपल्रे शोध जाहीर करावे, मान प्रयत्न जे करावयाचे ते प्रामाणिकपशानें करावयाचे, अम्यास करावयाचा ते. गाजावजा करण्यासाठी करावयाचा नाही. अर्शी उत्तम 'माणसें मिळून सघश काम केळ प्दणजे मापाशास्त्राच्या प्रगतीत येणाऱ्या झडचणी नाहींद्या होतील * आरयोद्धव माघाचाच अम्यास भाषाशासत्रातील कारी फा ! असें ह्या आर्यभापात जास्त काय आहेच त्ते टुसऱ्या नाहीं ह्यालाही उत्तर आहे. आर्यभापात सालीलू गोष्टी प्रामुख्यार्ने साप डतात. पहिली गोष्ट सर्य आर्यमाबरात दिसून यते व्या सर्व पाटमापामध्यें नाष्टीं मराठी दुष्याची असो, कोंकणातील असो, नदुरबारची असो, खअयवा मिल्लाची असो नागपूरच्या माणसाला कारवारी मराठी माषा समचणार नाही ह सरं आहे एकाची भाषा दुसऱ्यास दसल्यासेशज राहत च्यांवेना राहणार नर्ही लॅटिन आणि सः चाही साध्या झनमिज्ञ माणसाल भापाशास्त्रशच पादिजे. इतक्या स्टत भापा सवद्ध आहेत टे 1 सान्य होणार नाही, ते जायावयास मिन्न जरी त्या भाषा वरवर दिसल्या श्ड्र मापारएत्र आणि : मराठीभापा, [ भकरप दोन्हींमध्ये आार्यमात्रेची * स्वमावानुयत्ते) दिसलीच पाहिजे, मराठीचे प्रा तशी, प्राकृतचे सत्कृतद्ली, व सर्कृत्तचे इतर पाश्चात्य मापार्श्री प्राम्य हुड । दॅन काढता येतें. हाच एकष्वचीपणा सर्व आयोळधव मापामध्ये सत्ञासारसा , गोंवल्य आहे. दुसरी गोष्ट व्याकरणासवर्धी, व्याकरणाचे नियम ठरून गेल्याप्रमाणें आहेत. व्याकरणात कारही फरक काल्परत्वे होतात हें खरे, ; तरी पण ब्याकरप्यात विसगतेपेक्षा मियमवद्धताच जास्त दिसून येते, काळातरानें दिवचन किंवा चतु्थॉविमक्ति ह्यासारख्या गोष्टी नाहींद्या होतीठ. पण त्याला काळ वराच जावा लागतो. च अद्या जरी कार्ह्ॉ गोष्टी छोत असल्या तरी सर्व आयोंद्धव भाषात स्थैर्य द्व मान्य केलेच पाहिजे व त्याची स्थिति मणिपुरी मायातारखी दृरघर्डास बदळणारी खार्तीने नार्ही, तिसरी गोष्ट घातूसवर्धी. शब्दाचा सथवा पत्ययाचा परिच्छेद करता करता, व्युत्पत्तीने चीस काढता काढता, ियानिदर्शक किंवा पुढपनिदर्शक असें सावनामिक घातूच एकाक्षरी स्मरूपात दावर्टी उरतात. वर ऱ्या तीन गोष्टी सागितल्या त्या खर्व आर्यमापात सापडतात. पण त्या हुडकून काटून त्याची थतीत्ति होण्यास दृष्टि जरा सोल न्यावी लागते. क्याथि तिला च्युत्पत्तिशास्त्राच्या अम्यासानें ससस्टृत व झद करावी लागते प्रत व्युत्पत्तिशासत्राच्या अम्यासारने जर्री दृष्टि द्ध झाली नसली व भापाद्यासत्राचा ग्ध जरी नसल्य तरस साध्या माणसालयमुद्धा आर्य मापात काहीं गोष्टी दिसतात. अगदीं वरवर पाइणारासही कार्द गोष्टी उघड उघड दिवन येवात, व त्याच्या छल्नात्मक अभ्यासावरच बरेचसे अवल्बून आहे, त्या क्रमवार सागतो. पहिली गोष्ट, नामें आणि क्रियापदे अगर्दी परस्पर मिन्न आहेत, नामघातू आणि क़याघातू ह्याच्यात प्राकरर्ये- मुळें हेणाऱ्या स्वरूपात काहीं साम्य नाहीं. प्रत्यय वगेरे लागल्यानतर तर त्यामध्ये लास्तच फरक दिसून येतो. दुसऱ्या काही भाषामध्यें शी स्थिति नादी, आयतर मापात एकच शब्द एकाच वेळी एकाच बास्यात निरनिराळ्या सबघात उपयोगीं पडतो एकच शब्द नामडी असेल आणि क्रियापददी असेल. नाम झाणि क्रियापद हुडकून काढण्यास त्याच्या सदर्माकडे पाहावें लागते. चिनी, घर्की वगेरे मापात हा प्रकार सापडतो. झार्यमापात दुसरी दिसणारी गोष्ट म्हणणे नामासर एकवचन, द्विव* हार्वे ] मापेच्या जाती. श्र चॅन आणि यहुवचन अशी तीन वचन आहेत, आणि पुष्कळशा विभक्ति आहेत. प्रत्येक थाबतींत प्रत्ययद्दी निराळे आहेत, एकाच प्रत्ययाने दोन सबघ कर्घीदी दाखविले जात नाहीत. निरनिराळ्या आार्यमाषात विमत्तांची सख्या पाचापासून नवापर्यंत असते, इतक्या वि्माक्ति, धचनें, लिंगे ह्याच्यामुळें प्रत्ययाचा बाजार बराच वाढल्य आहे. भरत्यय तयार करण्याचे, ह्णवण्याचे बंगेरे नियम सर्व आर्यभाषामध्ये सारखेच आहेत. अतर पडलें आहे ते स्वरप्रक्रिपेमुळें पडले आहे, नियमामध्य फारसा फरक नाहीं, नामासमर्घांच प्रत्यय वाढले झाहेत असे नाही तर क्रियापदाचे प्रत्ययद्दी बेसुमार वाढळे आहेत. किती तरी काळ, अर्थ उत्पन्न झाळे आहेत, भूतकाळ ब्रहुतेक निया- पदास एकादा झागम लावून किंवा धातूचा अम्यास करून करतात, आर्य- मापाची भारखी एक विशेष गोष्ट म्हणजे त्याचें सामासिक रूप, भनातल्या नानातऱ्हेच्या कल्पनाच्या मुळाशी असलेल्या कल्पना समासामध्यें निर- निराळ्या झाब्दाच्या रूपानें गोबता येतात ही होय. सस्कृत, लॅटीन, इमजी मध्यें द्दा प्रकार सापडतो, ज्या तत्त्वावर लेंटीन भापेपासून इटालीयन, फ्रेंच, इंग्लिश वगेरे भाषा उत्पन्न झाल्या त्याच तत्त्वायर इकडे सस्सतपासुन प्राकृतच्या साहाय्यानें सध्या प्रचलित असलेल्या गोली ठयार झाल्या, हेंही एक प्रकारच साग्य आहे. अद्या प्रकारची आतीळ आणि याहेरीळ किंवा शुत्त आणि उघड साम्य आर्यभापात सापडतात, व त्यामुळच त्त्या मापाच्या अम्यासान मापाशास्त्रास मदत मिळण्यासारखी आहे नुसती मदत्तच मिळून थापमत नाहीं तर सच्या तरी असा समज प्रचर्लांत झाडे को, भाषाशास्त्र म्हणजे ह्याच भाषाच्या अभ्यासावर उभारलेल शास्त्र सर्व आयाोंद्रव भाषात « करियादर्शक घातू असतात य॒ त्यापासून एकाच पद्धतीन नाम, झरियापद रविंबा शब्दाचे इतर प्रकार त्यार करतात चाक्याभच्य एकमेकाशी सवच दाखविण्याची सर्व आर्यमाप्रामध्यें एकच तऱ्हा आहे, य काही महत्त्वाचे शब्द, सवनाम, सख्यामाचक दब्द आणि नाती दासविणारे शद बहुतेक सारखे सापडतात. ह्या आग्राद्वव मापाच्या सर्वसाधारण वावी झाल्या, ही ह्याच्या साद्दाय्यान सर्वे आयोंद्धव भाषामध्य एकसूत्रीपणा काणकोणत्या वाद्रतीत आहे ह्याचा उल्गडा शोतो पुन प्रत्येक मापत काह कारी विशेष आहेत, प्रत्येकीच्या कारही सनाणाखुणा आहेत उदाहरणार्थ, सस्शत- १्श्ड माषाझास्र आणे मराऊीमापा, [ प्रकरण मध्ये मूळ मापेतल्या 'स'चा' घ' होतो. उ०--' विष्ठति. १*अ?ची कर्घी "इ छोते उ०-पितर, अर्मीनियन माषेमध्यें शब्दांचा शेवट दिवायकरून इतर ठिकाणी इ आणि उ चा लोप शेतो. *न?र्‍चा'णचहोणें; ' ल? चा ळ॑ ? होणें । र? चा ७? होणें वगरे कांहीं फरक होतात. आणखीही कारही फरक होत असतील पण फार खोल पाण्यांत द्रिरणें इतक्यांतच बरे नव्हे, केवळ “ स्‌ २ 'चा 'श7 होणे आणि त्याचाच “ग्‌? किंवा * कू होणें ह्या साथ्या फरकावरून भापेचे निरनिराळे प्रकार्‌ कल्पिळे आहेत. एका पाश्चाऱ्य मार्पेत शमर ह्या अथी कॅडुम्‌ शब्द आहे. तोच दाब्द सस्छृतमध्ये दातम्‌ किंवा उवेस्ताम्ध्ये सेतम्‌ असा होतो. ह्यावरून मापाचे दोन मकार कल्पिले आहेत. एक वर्ग कॅटम्‌ मापा आणि दुसरा वर्ग सेंटम्‌ मापा, “मह्टामारतांत छखार वोकांचा उल्लेख खद्य लोकांच्या वरोवर क्रेला आहे. त्याच्या माषेब्रददलचा दोघ नुकताच चाही विद्वानांनी लावला आहे. छखारी मापेमर्व्ये शाभरास सट म्हणून दाब्द साहे, त्यामध्ये * ख आहे म्हणून त्या माप्रेसह्ी कॅंटम्‌ भाषांच्या वर्योत घातला-आहे. भाषेचे जे वर्ग कराययाचे ते वाटेल ठसे करून चालेल क काय ? म्रेंच ही शौरसेनी, मागधी ह्यांच्या वगोत किंवा लॅटीनोळूव मापाच्या ' वर्गोत मराठीस वस- वायचे कीं काय ? वर्ग जे करावयाचे ते कांही ठरी साघारण मुद्दधावरच कगवयास नकोत काय ? इत्यादि प्रश्न घरील्प्रमार्णे मापांडी वर्गवारी करतांना पुढें उभे राहतात. च त्याना समाघानकारक उत्तर मिळत नाहीं इडोजर्मन भथवा इटोयुरोपियन अथवा आपण मानलेल्या आर्योद्धव भाषा ह्यावरोबरच दुसरी प्यक माषेची जात आहे. ती सेर्मिटिक अथवा दिभी माषा. सेमिटिक आणि हेमिटक मापा ह्याचा सबध बराच साहे. * तेमिटिक वगात अरवी, हेतु, झरमीक, अरमायिक मापा येतात. ह्या मापाचे विशेष म्हणजे त्यामधील क्रियापदे, मूळ घातू आयोंद्धव भापा- खारा एकाक्षरी असत नार्ही, तर ह्यामध्ये तीन व्यजने असतात, आणि क्रियापदार्ची रूपे फार होतात कारण क्रियापदाच्या रूपामध्येंच नाम, विशे” पण ह्यार्ची रूपं असतात, तिसरा वर्ग तुरोनयन भाषाचा झ्यांमध्ये दोन झाखा झाहेत, एक उत्तर दुरेनयन भाषा आणि दुसरी दव्छिण तुरेनियन भाषा. दक्षिण ठरे- ददारवे ] मापेच्या जाती. ११५ नियन मापाचा हिंदुस्थानाशीं सबघ येतो, ह्या दार्दिण तुरोनयन भापा- पासनच दिमालयातील निरनिराळ्या बोली सुरू झाल्या आहेव. कोळ लोकांची मापा, लोदिती, थक बँभेरे रीकडो मापाची जननी दक्षिण तुरोनेयनच आहे. उत्तर तुरेनियनपासून रशियातील सर्व माषा, चिनी, जपानी, कोरिनियन बरे पुष्कळ भाषा निघाल्या आहेत. युरफ्रेटीस नर्दाच्या खोऱ्यापासून तों थेट जपानच्या अथवा पूव टोंकापर्यंतचा आणि हिमाल्याचा प्रदेश आणि हिंदुस्थानातील रानटी लोकानो एकेकाळी व्यापलेला डोंगर दऱ्याचा प्रद इतका सर्व प्रदेश ट्युरेनियन व्येकानींच एकेकाळी व्यापला होता. पौर्वात्य सर्ब दात त्याचीच वस्ती असळी पाहिजे. आयोच्या टोळ्या लश वरून खार्ल्ं येऊ लागल्या किंवा मध्य आशियातून खाल उतरू लागल्या आणि आपल्या उचतभ सस्कृतीने मूळ रह्दिवाशास आपल्या पुढे हाकलून काहून आपली वसाहत कायम करू लागल्या तसतसे भूळच्या लोकाना डोंगरकठडीचा आसरा घरून दडी मारून चसाचें लागलें ह्या प्रकाराने सिंघ प्रातात पाच नदीच्या खोऱ्यात नतर सरस्वती व दृशदवतीच्या दुञाचा- मध्ये त्यार्नी मपली वस[दत केली, अर्थातच वार्टेत आडये आलेले रदे- वासी कार्द खार्डी गेळे आणणि काहीं तेथल्या तेथेंच जगलात पर्वताच्या दऱ्याखोऱ्यात छपून छपून राहिले. खालीं माल्ेल्यापैकी काहषी विंध्य सातपुडाच्या दऱ्यात राहिले, त्यानाच इर्तती मिल, कोंड मर्शी नावे आहेत. तेथून काही शोक खाली आठे आणि हिंदुस्थानच्या द्विपकल्पाच्या दाह्िण प्रार्तो येऊन रादिले, हिमालयातील मापा, नेपाळोतील भापा, आसामाकडीठ डागरी भापा, विध्य सातपुड्यातील मिहाची भापा माणि कर्नाटकातील चार मुख्य माषा ह्या सर्वे मापाचा उगम एकाच स्थाना- पासन असला पाहिजे. कानडी, तामीळ तेलगु, मल्याळी, ह्या चारीही मापा ठुरेनयन बगोत जातात, ह्या माणा बऱ्याच सुधारलेल्या आहेत, नामाच्या, आणि क्रियापदाच्या रूपामध्ये त्यामधील प्रत्ययाची सामग्री दिसते त्या काहा अर्शी * सप्रत्ययी ) ब काही अशी ' अप्रन्ययी ! झाहेत, काही काही वेळीं तुर्की भापाप्रमाणें शाब्दनिगडीतही आहेत. येथेच अनुपागक रीतीनें येणाऱ्या दुसर्‍या प्रश्नाचा उदाहरणार्थ, सस्कृत भाषा बोली होती किवा कसे, हिंदुस्थानातील वोल्ते सस्श्तोळ्व अन्न मन लक य १३६ मापाद्यास्र भाणि मराठीमाषा, [ प्रकरण सादेत किया नाहींत, प्राहताचा उद्य कोणत्या काळी झाला चँमरे मुददयाचा उल्लेस इतरन यावयाचाच आहे, य तेथ त्याचें विविचन केलेंच नाहे. सध्याच्या सस्कृतोद्धव वोलॉ्नी किती प्रदेश व्यापला आहे व बोलणाऱ्या मक्त ल्येकाचीही सख्या किवी आहे ह्याविषर्यी विचार करू, इडिक म्हणून जो वर्ग नाहे त्यामध्ये सस्टृत मणि पारह्याच्या धर्म अथाची अवेस्ता अशा दोन भाप्रा येतात. सस्छृतपासून निघालेल्या प्राइत्त भाणि प्राकूतोद्धव प्रचलीत असलेल्या सर्व बोली ह्याच वगांखार्ली येतात, उद्धाच्या मातृमापेचा मान मिळालेली मागधी, वौद्धी वाड्मयाची पाली, श्रोकृष्णाचे यादद बापरीत असलेली शौरसेनी, महाराष्ट्री, द्विवाय जञैनाच्या धर्मम्रथांची 'मापा व त्या, सर्वांपासून निघालेल्या हिंदी, वगाली, पतायी, रिधी, मराठी, युजगथी, नेपाळी, राया, असामी, कारिमिरी, डोमरा बगर हिंदुस्थानातील मापा इंडिक वगोतच मोडतात हिंदुस्या नातल्या सध्याच्या योटींत पुन पुष्कळ भेद आहेत. दिंदांचे उदाहरणार्थ मिथिल, मगध, मोतपुरी, कोसल, ग्रजमाषा, कनोती, रजयुती सय मापा, बुदेलखडी सर्व मापा-हे सर्वे मकार हिंदीचे आहेत, पजायीपापन तर इतमे काहा मापेचे प्रकार निघाले आहेत की, पजायातील प्ररयेक जिल्ह्याच्या यास्यास प्टकेक भाषा येईल, कार्डी जिल्ह्यात दोन दोन, तीन सीन भाषा आदेत सिघी मापेचे सिराई, मिचोला, लारी, मुल्तानी ब कच्छी इतके प्रकार आहेत मराठीचे चार प्रकार आहेत. कॉफ्णी, दक्षिणी, गोमातकी, खानदेद्यी वगैरे प्रकार शेत युजराथीचे सुरती, चरोत्तरी, अमदायादी, काठेवाडी अस चार प्रकार भसिद्धच लाहेत. नेपाळींचे तर इत्तके काडी प्रकार याडेत की, प्रत्येक डागरांच्या पलीकडे माषा एक व अर्लाकोे मापा एक अशी स्थिति साहे. त्याच प्रमार्णे नदीच्या एका तिरायर भाषा एुक व दुसऱ्या तिरावर मापा दुसरी, साघारणपणे पाऊणशे माणसास एक मापा पडत ह्या भापाचा अम्यास अद्याप म्हणण्यासारता झाला नाहीं हे रारीकसारिक मद खोडून दिले तर मुख्य असे चारच प्रकार दष्टास पडतात त भाल्या, कामाऊ, गार हाल, थार हे शेत. आर्यमापेचाच इस्रणिक किवा पारश्विक म्हणून एक वर्ग पडतो. त्या वरा दश्शवें ] भाषेच्या जाती, १३७ अध्ये जद विवा पुराण फारक्ली भाषा! येते, सस्कृतर्शी तिचें विक्षण साम्य ' सांपडते, त्यांमधील कोणतादवी रछोक घेऊन त्यांमध्ये स्वरभक्रियचे वाही साघारण फेरबदल केले म्हणजे तो न्छोक वेदांतील कचेसारखा धाटतो. शद ह सरे पाहिळे असतां भाषेचे नांव नव्दे, हिंदुस्थानांतील आयोचा प्रमाण अथ जसा येद तताच पास्छी लोकांच्या पवित्र अरपास कुंद अवेस्ता ग्हण- स्तात. हा सवध अथ टहोकवद्ध आहे. प्रत्येक स्होकाचे दोन माग असतात; अवेस्ता ग्दणजे मूळ आणि त्यावर जी टीका आहे तीस झेंद ससे नाव साहे. कालातराने मूळासवर्धी ज्ञान कमी वमी होत गेले आणि टाकाच जास्त सर्चभान्य शोत. गेली. ह्याच पुस्तकाच्या कारही भागास गाथा म्हणतात. आणि हा गाथा त्याचा देव झरतुष्ट ( जरत्वष्ट ) ह्याने टिंद्विला सदी त्यांची समजूत आहे, सस्ृतपायून जशा प्राइतत भाणि पाली निघाल्या स्थाचप्रमाणे ह्या मापेपायन पेश्दवी व इजपरेप नावाच्या भाषा निघाल्या आहेत. हिंदुस्थानात पारशी रशिवाशी कायमचे झाल्यामुळे ब पुढे सुसल्मानाशीं राज्यकर्ते ह्या नात्याने जास्त परिचय झाल्यामुळे ह्या भाषार्शी जपल्या बराच समघ आल्म. इराणिक वगोत पाच मापा येतात. पासे- यन ( सध्याची ), कुर्दिश, पस्त असिदन, आणि अमीनियन; त्यापैकीं पहिल्या तीनच आपणास विचारात घ्यावयाच्या झाहित, कारण उत्तर दिंदुस्यानातीळ कारही प्रातात त्याचा अमल अद्याप चाट आहे, पजाव- मध्यें पुस्त मापा बोलणारे पुष्कळच आहेत, बटचिस्थानातील डोंगराळ आत सोडून दिला तर वाफीचे कुर्दिशा भाणि फोद्रीयन याच्या मिश्रणापासून झालेलीच मापा बोलतात, तुराणी झथया टघुरेनियन भाषेचे होन वर्ग पडतात. आपणास उत्तर दुराणी वगा्थी काहीं क्तेव्य नाहीं. कारण त्याचा हिंदुस्थानाशी' काही सवध येत नाहीं. दुसरा दक्षिणी तुराणी वर्ग, ह्या वर्गपकी हिंदुस्थानात मचलित असलेल्या पुष्कळ भाषा येतात. त्यामध्ये सयामी, फावोजी, लोंझोस ( मध्य सयामात चाल्णारी >), अह्षदेशयात चालणारी खाति, पेधूच्या सासपास चालणारी चिनी, अझदेद्याच्या ईशान्य कोपऱ्यातील शान, आणि उत्तर ब्रझदेशातील पलाडूग अद्या मापा येतात, व्यापुढचा हिमाल्यातीछ मदेद्यात चालणाऱ्या मापाचा वर्ग, ह्या मदेद्यात मापाचा ऱ्श्ट माप्राशास्र साणि मराठीमापा. [ प्रकरण इतक्य बजपताट झाला आाहे की, त्याची एक म्हणून कोणतीई सख्या देणे अशक्य आहे प्रत्येक चार चार गाबास एकेक मापा पडत्ते मोल्या, लेपच्या, लिव, मर्मी, युरुग, नेवार, मागनह्यू, सुतुवार, सपी, कारी, हंडेशी, डेन्वार, पाहरी, कास्वार, पारव्य ह्या त्यापँकॉ मुख्य होंत. ह्याद्यिवाय मध्य नेफा ळातील भाषा वेगळ्याच. त्या काहीं तेवीस आहेत असे म्हणतात. बही बगात २९६ उपमापा येतात. कोल भापेंत ९ उपभापा येतात नुराणी भापेशो प्रज़च येणाऱ्या उत्तर हिंदुस्थानातील ह्या माता झाल्या, त्याच भागेद्यी सयघ येणाऱ्या काह्य मापा दळिण हिंदुस्थानात चान झाहेत त्यामध्य माडणाऱ्या भापापैकी तेलगु, वामील, कानडी, मल्याळी, तल्वु आणि दुर्गम संस्थानात चाल्णारी कोड, ह्या मुख्य होव. निलगिरी पर्वताच्या डॉंगराळ प्रदेशातही मापाचा पुष्कळ 'मरपणा भ्राहे, तुडुचुदु गर, इरुलर, कोहतर, वरोरे मापा तेथें चालतात तिंइल्द्रीपात सिंद्दली भाषा वापरतात, सिहृली मापा कोणत्या मापेपासन झाली इं सागता येंे कठीण आहे तिच्यात पुष्कळ भाषाची सरभेसळ झाला साहे, सम्राट अद्योकाच्या मावानें महेन्द्राने ऱ्या वेळेस वुदधधम्पेची तेथील लोकास दीक्षा दिली त्या वेळेस त्यांन आपल्या पवित्र माषेचाही प्रसार मोट्या जारीने केला सिंहलीमध्ये सस्छृत शब्दाचाही मरणा बराच आहे. पाली आणि सस्कृत ह्या दोन भाषाचा सपर्क तेथं अगोदरच चार असलेल्या मापार्शी घुदमिप्छप्रचारकामुळे आला अता रीतीन सिंदृल्दीपाच्या मार्पेत सत्दत, पाली, आणि तंहेशीय मापा ह्याचा मिलाफ झाला साहे. हिंदुस्थानात चालणाऱ्या मापाचें हे साधारण दिग्दर्दांन आहे आवा ह्यापैकी &रेणतीने किती पदेदा व्यापळा झाहे हें पाहू, १ पुस्तुमापा वालणारे लाक सुमारे नऊ लाख अहित पज्ञार्‍च्या वायव्य डोंकापासून हिला सुरूवात होते. पेद्यावर, इजारखोर, सिघुनदाच्या पूर्वे कडील खोरं ह्यामध्य हींच मापा वापरतात पाबातील डोंयगळ प्रदे- आात, कारिमरात डागा नावाची माघा बोल्तात डोआमभापा बोलणाऱ्याची सख्या अजमार्से सात लाख पर्यठ येते. तिल्य लगतच पतावी 4 भाषाच! एकदर वशविस्तार देवर्री नोडल्य आहे तो पद्धावा, * प्रयम जोंडलेळा नकाशा पहावा दश्वे ] "_ भाषेच्या जाती, १्३्टृ भापेचा प्रदेश आहे. पाश्विमेस सिंधुनर आणि पूर्वेकडील सतलज नदी- पर्यंत आणि डोगराळ प्रदेशापासन तो थेट सुल्तानपर्यंतचा प्रदेश पजा ची भाचेने व्यापला माहे. पजाबातील कोणतेही शहर घेतलें तर पजायी भाषा म्हणजे एकच मासल्याची बोलली जाईल असे माही. त्यांतल्यात्यात शुड, पजाबी रावी भाणि पियास ह्या दोन नद्यामधील प्रदेशात बोलली ज्ञाते. खरें पाहू गेल असता पजावीमाषा हिंदिचीच एक पोटमापा आहे असे म्हणामयास काहीं इरकत नाहीं, कारण त्या नात्याने प्राशतंपैकी शौरसेनी प्राकतशीं तिचा सवध फार येतोसा वाटतो. पज्ञात्री भापेनें लिपी माम निराळी उचलली आहे. माषा जरी आरयोद्भव साहे तरी दतर भापाप्रमाणें ल्पिी देवनागरी मुवून ऊर्डु आहे, व त्यामुळे ,मापा सुद्धा चुकीने ऊर्दूंचीच एक पोटमापा आहे असा कधो कधी गैरसमज होतो. सिंघो भापेदीसुद्धा हाच तऱ्हा आहे. चिंधी मापेंत लिहितांना दोन प्रकारच्या लिपी वापरतात, भापा सिंधी, लिपी मात्र उदु असते. किंधा तीच भाषा “ गुरुमुसी ” म्हणून एक लिपी आहे तींत लिहितात, पज्ञावीसांषा ब्रोलणाऱ्मांची शिरोगणाति साघारणपर्णे एक कोटी साठ लाख आहे, , ह्याच माशी लगतच सतल्ज नदीच्या दक्षिण आणि पूर्वेस हिंदी मापेचा अमल सुरू होतो. आण हिंदुस्थानातील कोणत्याही बोळी फेसा हिन जास्त प्रदेश व्यापला साहे. हिची पश्चिमेच्या बाजूची सरष्टह सरहिंदपर्ये ) जाते. पुढें नैकव्येच्या बाजून खालीं जात जात पत्याळा आणि भाचलपूर सस्थानातील अरण्यातून चाट काढीत काढीत पजावीच्या अनुरोघाने येऊन जसल्मीरजवळ ती रिंधीची माठ घेते. नत्तर पश्चिमेच्या चाडूस वळून पुढे जात जात एका ब्राजुस गुजराथी टाकते आणि थोडे पुढे जाऊन मराठीच्या पराताच्या इ्द्दांशीं हद नेऊन मिडबिते. इदोरच्या जबळ आसपास तिन्ही मापाचा असल थोडावहूत दिसून येतो. पूणेजवळ बगालींची आणि [तची भेट होते. हिदी भाषा बोलणारे लोक पुष्कळ अहित त्याची सख्या सहा कोटी, सात लक्ष रेस्ट इजारावर आहे. सर्वात ह्या मार्पेतच मरणा विदोष आहे. ही मापा अतिशय मजेदार आहे, हिंदुस्थानातील प्रत्येक मार्पेतोळ चागुल्पणा ह्या मापेत उतरला १४८ भाषाद्यास्थ आणि मराठौमापा, [ प्रकरण आहे. भापा अतिशय डील्दार, श्रवणहारी, माव थातील मानाप्रमाणे प्रगट करणारी, कानाला! गोड, बोलायला गोड, अर्थाला गोड, परिस्थितीस साजेशी, सम्य, सौम्य, गर्भार, मदु, असे सर्व काही गुण एकवटलेले आहेत. हिला सस्कृतच्या सगतीनें भारदस्तपणा झाला आहे. उर्दूच्या व फारत्नींच्या सहवासाने वोल्ण्यातील लेचेपेचेपणा नाहींसा झाला आहे. गुजराथी आणि वगालनें झापले उच्चारमाधुर्य दिलें आहे. मराठानें आपल कणखरपणा देऊन आपल्य त्या भाषेशी स्नेह जार्त ठेवला आहे. हिंदी भाषेमध्ये याट्मयसपत्तिद्ी पुष्कळ आहे, व सध्या जारीने धाढत जआाहे., ब त्यामुळे मपत अव्वळ अखेर जिवतपणा दिसतो, तुळसौदास, सरदास, 'कचिचरिनफार नामाजी आणि त्याचा शिष्य प्रियादास चगेरनीं मापेवर पुष्कळ उपकार के? आहेत व तिला ओजस्विता व सामर्थ्य आणून दिले भाहे. ह्या तिच्या सर्वकष गुणानोंच इतर मापा योलणाऱ्याचर तिर्ने सरळ टाकली आहे. च भापेची महृत्त्वाकाला शी आहें कीं, आपल्य तागा सर्व हिंदुस्थान- अर 'चाल्यवा, थयुरोपमध्यें प्रत्येक देद्यात भाषा! नियळी भाहे, परतु व्यापार राजकारण व इतर सर्मा भानगडीचे व्यवहार सर्व देश्यातील लोकाशीं सुरळीत पिनवोभाट चालावेत एतदर्ध एक भापा वापरणे फार हितायद होतें. त्याप्रमाणे तेथीळ ल्येकानों मच भाषा वापरण्याचा भ्रधात पाडल्य आहे. युरोपमधील इतर भापाचे आणि फ्रेंच भापेचें बऱ्याच यामतीत घुळतें म्हणून तातून व्यवद्दार केल्यास अडचण पडत नाही, त्याचप्रमार्णे हिंदी 'मापेच माह. तिचा सयध हिंदुत्यानातील सार्योद्गव मुख्य बोली शा अगर्दी निकट आहे. पजायी, सिधी, गुजराथी, मराठी, वगाली, भोरिया अगेरे मापा बाल्णाराना दिंदी भाषा समजण्यास अडचण परत माही, ऱइणूनच हिंदी भाषा अखिल हिदट्स्थानची भाप्रा व्हावी अस किव्येकार्चे आहे, व तसे ठरावहा काही. अधिफारी सस्यानीं केले आहेत, अशा व्यवस्थेने लोकन्यवद्दार जास्त सुकर होईल ह्यात काही राका नार्ही. दवेक्लेल्या वरच्या वर्गाच्या लोकात व्यवदारासवर्धी ज्याप्रमाणे ग्ल्शिने ठाणे यळकावले अहे तच स्थान हिंदीस द्याव अर्रे त्याच म्हणणे साहे. काहीं काढी विद्यालयाच्या अम्यासक्रमात हिंदीचा समावेदाही केला याहि. ज्ञ्याप्रमाण देशात लिपी पटक असण किवा नाण, मापें एक असण यस्त दहदार्वे ] » भापेच्या जाती. ॥. 33.4 आहे त्याचप्रमाणें आचार विचार सुकर सुगम झोण्यासाठी एक मापा असर्णे देंतुद्धा त्यापेक्षांही न्याय्य आहे. ह्याला सरी अडचण द्तिण हिंदुत्थानची, हिंदोस अवि हिंदुस्थानच्या एकभापाल्वाचा सन्मान देणे हा विषय कितीही मोहक असला तरी दक्षिणेकडे पाहिळे म्हणजे तो मोहक प्रश्न वाजूस सारावासा घाटतो. हिंदी मापा आरयोद्धव असल्यामुळें दुसर्‍या इतर आयोद्धव मापा बोळ- णाऱ्यास हिंदी भाषा बोलण्यास व समजण्यास अडचण पडणार नाही हें खरे तरी पण कानडी, तार्माल, तेल्यू व मल्याळी व आणखी इतर मापा बोळणाऱ्यांची वाट काय ! त्यांना हिंदीतील काहीसुद्धा समजणार नाहीं, सस्वृतमधीळ तत्सम, तद्धव वगेरे भातीचे तेवढे शब्द समजतील, तेसुद्धा सर्वांना नव्हे तर थोड्या सुशिक्षिताना, पण पुढें काय ? व्याकरण निराळें, एकदर मोडणी निराळी, एक आार्योद्धय तर दुसरी दुराणी, बरे दिंदुस्थनाचा प्रश्न काढल! तर दक्षिण हिंदुस्थानातील लोक सोडून चाळ- णार नाहीं. व ते कांददी कमी नाहींत. तेव्हा त्याचा विद्ञार अवश्य कर्तव्य आहे त्याना तर हिंदी भाषा मराठी भापा चोल्णारास जितक्या थोडक्या वेळांत व सोप्यां रीतीने समजेल तद्या तर्हेने समजणार नाहीं. तर मग त्यापुढे दोन मार्ग राइतात. एक त्या सर्व द्रवीड खछोफाना ही भाषा शिकविणे किंवा दुसरा मार्ग म्हणजे सर्य हिंदुस्थानानेच ह्या स्वदेशी मरपेचा अमिमान सोडून देऊन दुसरी कोणती तरी भाषा उसनी भाणली पाहिजे आणि तिचा अम्यास आयोळ्धव भापीयावरच नव्हे तर सर्व द्राविडी मापीयावरसुद्धा लादला पाहिजे. अशी भाषा म्हणजे इग्लिश, आता राज्यकः गौची भाषा म्हणून तिच्या अध्ययनापासून पुष्कळ फायदे होण्याचा समव आहे. तरी पण येथे केवळ आर्थिक फायद्याचा हा प्रश्न नवन देशातील भापेच्या भमिमानाचा प्रश्न आहे व तो प्रश्न भमिमानास न इुलविताच सोडविला पाहिजे. श्रम तर दोन्हींत सारसेच पडणार, द्रपिडी लोकाना हिंदी काथ किंवा इग्रजी काय दोन्ही भाषा परक्याच, उळट दिंदीपेक्षा इग्रजी शिकण्यास जास्त वेळ व प्रयास लागतील, हिंदीमध्ये असलेला सस्कृत शब्दसमूर द्रवीडी लोकांच्या परिच- याचाच असतो, तसा इग्लिचिमधील नाहीं, इंग्ल्शा न आणतां ज्र १४२ मापाझयास्र आणि भराठीमापा. [ प्रकरथ 'हिदांच एकमापा म्हणून कायम केली तर सिंधी, पंत्तावी, मराठी, गुज- राथी वगेरे भापांवातत्याना तरी इग्कि्य शिकण्याचा भ्रास पडणार नाह. दीच्या बाबतींत केव्हांडी फायचारचे क्ल्म झाहे. हिंदी भाषेच्या नांवावद्दल आणि तिच्या पोटमापांबद्दळ वराच घोंटाळा आहे. विद्वानामध्यें ह्याबद्दल द्विमत आहे. काहीचे म्हणणें असे आहे की, हिंदी भाषा एक आहे थाणि पूर्वेकडे व॒ पश्चिमेकडे र्‍या काही निर" निराळ्या मापा बोटल्या जातात, त्या हिदीपासूनच निघाल्या आहेत. दुसरे कारही लोफ असें म्हणतात का, शिंदींमध्येच दोन वर्म आहेत. एव पूर्व दिंदी आगि दुसरा पश्चिम हिंदी, पूर्वेकडच्या य्रांतांत चालणाऱ्या 'माषा, अलाहाबाद. बनारस वगेरेकडे चालणारी आवदी धुरेवी भाषा, रेघागोडवाण येथें चाटणारी वाघेटी भापा, याण दिलासवूर, रायएर, च॑डोटानागपूर येथील छत्तिसगडी ही मापा; ह्या सर्व पहिल्या पूर्व, हिंदीच्या वगात येतात. दुसऱ्या पश्चिम हिरदांच्या वर्गात «नज- 'मापा, बुदेली याणि फनोत्ती मापा ह्या मोटतात. हिंदी भापे- मर्घ्यें मसे दोन वर्ग परवापदेत मानले जात नव्हते, डो० माडार- कर वगेरे विद्वान लोऊ ह्या सर्व मार्पांना एका हिंदीच्याच पोट- मापा म्हणत झसत, दोन्डी वर्ग दोन ग्राइतपासून निघाले यादेत म्ह्णून चरील पिघानास जास्त वळकटी येते. शौरसेनी अपभ्रशापासून पश्चिम हिंदी. मापा. निघाली आढे. ओोरसेनी अपभ्रद्यामध्ये सस्छृत दाब्दाचा मरणा बराच आहे, मनुस्टृती वगरे अथात मध्य देश म्हणून जो पिन देश उल्लेखिला साहे त्या देव्यामध्यें सप्या पश्चिम हिंदींच वापरली जाते. दोन्डी वर्गाच्या मापात लागणाऱ्या विमक्तिपत्ययात घराच फरक आहे. कृ, कौ, के, छ बॅभेरे प्रत्यय नञमार्येत वापरतात, आयदी मार्पेव * का भत्यय छावतात. आसपासच्या मापाच्या सानिघ्याचाही परिधाम मापेवर डाला आहे. पत्राबीची पाश्चिम हिंदविर आणि बगार्लची पूर्व हिंदीयर क्रियापदाच्या वगरे स्वरूपात छाया पटलेल्वे दिसते, हिंदुस्थानातील चागल्या भापापेक्त बगाली एक आहे. वाडूमयाच्या दृष्टीने वगाली भाषा फारच्ध सपक्न झाहे. बगाल्मघील लोक शर्व वाडदा- द्वे ] भाषेच्या जाती. श्ड्३े तच पुढें आहेत. काव्य, शास्र; राजकारण वगेरे महत्त्वाच्या बावतीत गाली लोकानी हिंदुस्यानातच नव्हे तर सर्व एण्यीवर चागले नाव 'मिळविळें माहे. अश्या लोकाची मापाही सर्वांच्या पुढे असावी ह्यात काय नवल १ कविवर रथीन्द्रनाथ टागोर ज्या भाषेत झापल्या कविता गातात, एय्बीशचद्र राय, जगदोदचद्र बोस हे ज्या मापत आपले शास्त्रीय शोध आपल्या वगरधूस सागतात, जदुनाथ सरकार बघ राखल्दास बानर्जी य्या भाषेत आपल्या इतिहासाची जाणीव आपल्या लोकास पटवितात ती भाषा सर्बीत अग्रस्थान मिळविल्यायेरीज कशी राहील १ बगाली भाषा ललित वाड्मयार्न तर फारच सुसपन्न आहे. बगालासारखे माडार दुसऱ्या कोणतांतही सापडणार नाहीं, बगाळा भाषेत उच्चारमाधुर्यद्दी पुष्कळ आहे. सस्छृत शब्द उचल्म्याची भदृत्ति फार दिसून येते, ती इतकी झी, मार्पेत त्याच्यामुळे दोन प्रकार दिसून येतात. रिकल्यासवरल्याची 'माषा निराळी आणि गावढ्याची भाषा "निराळी, गावढ्यांच्या भाषेस “सस्कृतचा पिेष स्प नसतो. क्‍्ल्कत्ता जर मध्यावर धरले तर त्याच्या पूर्वेस र्गवूर, मेमनसिग, डाका, बारिसाळ वसेरे ठिकाणची एक पोट- भाषा दिसते आणि पश्चिमेस नडिया बंधेरे परगण्यात दुसर्‍या पोटभापा चालतात, पर्णे किंबा दिनाजपूर ह्याच्यामव्ये इिंदिची हद्द सपते आणि खगाली सुरू होते, उत्तरस भआासामाप्येत हिमाल्याठील द्राविडी भाषा येतात दोक्षणेस एका पातस ब्रज्मपुञ्रा नदाच्या पूर्येस असणाऱ्या टेकड्या येतात. तेथ काही डोंगरी कोक असतील पुढें जात जात चिततागागपर्यंत बगालीचा अमल कमी कमा होत जातो पुढे हिंदोशी. समघ आल्यामुळें रफ धेडगुजरी प्रगाली तयार शोते, पश्चिमेस सजमदाले सरेकब्याना चगालीस अडवून घरें आहे वगाला भापरा वोलणाऱ्याची सल्या दोन कोडी पाच लाख शत्र्यायशी इजारावर याहे. तिच्याच पुढ आसामी मापा येते, चगालीचें याणि आसामीर्च बरेच -साम्प आहे. खालच्या वाजूस सोरिसामध्यें ओरिया किंवा उत्कल भापा प्रचारात आदे सुउनस्पापासून गऊमपर्येत समुद्राच्या किनाऱ्या किनाऱ्यान दी मापा जाते. ओरिया भाषा पोल्णार लोक २० लख आहेत, दक्षिणेस ओरियाचा सवघ तेल्यू मापशी येतो. पाश्चिमेस द्दि १४४ भाषाधयास्य साणि मराठी मापा. [ प्रकरण येऊन तिच्या पीके एका वाजूस गुजराथीचा आणि दुसऱ्या बाजूस मराठीचा प्रदेश मुरू छतो. डि गुनराथीने पूरवेकड्या बराचसा उत्स व्यापला आहे. ह्या मार्पेतटी बराइूमय चांगळे आहे. दखपी पुस्तयेष्टी द्या मार्पेत घर्रांच बादेर पटतात. उद्य किया गहन विषयावर इतर्कीर्शी पुस्तके नसतात द लरे आहे. बहुतेक टोकाचा कल अमेरिकन लोकाप्रमार्णे ट्ष्मार्चीच उपासना कर- ख््याफडे असल्या कारणाने सरस्वतीच्या आराघनेक्टे विदोपर्से कोणाचे लक्ष नसतें. प्रेमानद, मिरावाई, नरसामेट्टता ह्यांच्या काव्याने भापेस बिश्ेष मा आली आहें. साक्षर गोवर्धनराम न्रिपाडी याच्या सरसवती चद्ानें कोगत्याशी मापेस खार्ली भाह्ावयास छायटे थाहे. लैन मागीय किवा यळूमपथी वैण्णव किवा रामानुज मतानुयार्‍यी ह्यांच्याकडून गुंजरार्थीत झालेल्या धादविवादाने वेदांती वाइमयाचीष्टी उणीव मरून काढली भाहे, गुभराय देश ज्मा सपन्न तशी मापादी सपन्न आहे, लोक से सुखी, सुखास लालचावलेले, शांतिप्रिय तशी भाषाही शातिंप्रिय आहे. ऐकण्यास रम्य दिसण्यास गोडस अशी गुजराथी भापा झाहे. अगदी बीरथीची भाषा देखील इतकी जोरदार हागत नाही, गुजराथी मापा दरबारी दिसते, गुजययमधील जमीन जशी वाळूमुळें सुसमुशीत आहे तत्षी मापाडी अससुझीत भाहे, वगालीपमार्णे गुजराथी मापेत सस्कृत्त शब्दाचा मरणा बराच असतो. मराठी भाषा जितकी सस्ठृतपातून दूर झाहेशी वाटते तितकी गुजराथी दूर साडेशी वाटत नाहीं. मराठींत सरइत शब्दाचा जितका अपभ्रश्ध दछोतो तितका युजराथींत होत नार्ही, पण णो शोतो तो मान फार चमत्कारिक शोतो. गुजराथांत तीन पोटभाषा झाहेत, | त्या. तिन्डीत म्हणण्यासारसे अतर नाहां. सुरतेस एक प्रकार, अम- दाबादेस दुसरा आणि काठेवाडात तिसरा असे गुजराथीचे टीन प्रकार आाहेत, ह्या मापेच्या पश्चिमेच्या इद्दीचा प्रभच नाहीं. कारण सर्व दिशा समुद्रार्ने व्यापली आढे. उत्तरेस मारवाडी भाषा आणि राजथुततान्यातील राजस्थानी, हिंदी वगेरे भाषाचा मुंळूख आहे. पूर्वेस व दक्षिणेस मराठी आणि तिचाच एक पोटमेद खानदेशी म्हणून आहे, त्याचा प्रदेश येतो. पश्चिमेकडे थोडासा कच्छी माषेशीं सवध येतो व तिच्या पर्ीकडे दशवे ] माषेच्या जाती, लश्‍्प उत्तरेस एका बाजूने विंधीही येते, अगदीं प्राचीन काळी इ अदेश लाक यांमिर, मिल वगैरे मूळ एतदेशीय लोकानी व्यापत्ा शेता य त्या भापाही लाडी, भामिरी वशेरे लेल्या, त्यापैकी काहींचे मवशेष नर्भदेच्या काठी बघ्ती करून जे लोक राहिले प्याच्या भापेमध्ये दियत येतात धुढें गुजर नावाचे लोक पजाऱ, राजपुताना, माळवा चरेरे प्रातातून आलि चर्णि त्यार्नी ह्या सुपीक, सपद्न देशात वस्ती केली अरे इतिदरा सागतो. गुर्गर लोक मूळचे उत्तरेकडचे पुराणग्रथावरून असेंही अनुमान निघ- ्यासार्स्से आहे की, हे गुर्जर लोक कुजेणावे सेगक जे “ गुह्यक ?” लाचे बशज असाबत, कुवेर म्हणजे देवाचा खजींनवीस व हे त्यावे सेवक, ल्याभधी सपत्तीयद्दहळची त्याची आतुरता त्याच्या घशजाभध्येंही सध्या सापडते ह्यात कार्टी आश्चर्य नादी. गुजराथ थतिदाय वाघ! प्रदेश आहे. दागर,नद्या,अरण्ये अर्ची काह्दी फारशी नार्द्दीत त्यामुळे बरील प्रदेशांतून मनुष्य खालीं येण्यास निघाला ब वर जर राद्वाण्यास नीट जागा किंबा खाण्यास भरपूर अन्न मिळाळे नाही तर बिनघोक पार्ली गजरात यावे. ह्या देषाच्या सुगमतेमुळेंच ह्या दक्ावर पुष्कळ लोकाच्या स्वाऱ्या शात्या, महा - मारतातीळ कृष्णसमकालीन यादव, सि्तपूर्व ४ या शतकातील परदेशीक आक य स्वदेशीक मोरबे, नतर पहिल्या शतकातीछ शक व नतरचे गुर्जर, पारशी, अख, तुर्क बगैरे पुष्कळ प्रकारचे लोक आठे, व आपापली कारही तरी झाठवण ठेवून गेळे गुजराथी भार्पेत शतर मापाचे फार मिश्षय ' आदे. मूळच्या लाटी वगैरे भाषा, शौरसेनी प्राकृत, सस्कृत आणि वर सांगितलेल्या लष्करी टोळधाडीच्या माषा, घ्या परब एकवटून गुजराथी बोली बनली आहे. असे अरी आहे तरी सस्वृत्तने भापला ठसा भापेच्या सर्व स्वल्पावर हुवेहुब उठविला आहे. खस्छठचा झाणि टिका सवध सुटून फार दिवक्त झाले नावेत अर्ते भाते. रजपुतानी आपला याणेंदारषणा व जोरकसपणा भापेस काठे- बाडात दिला आदे. मिहार्नी द ठाकऱ्या ( तत्वर )नीं आपल्या सत्कारा- अद्दल $ कार * उच्चार तुरतेच्या गुजराथोस अपण केला आहे. व्यापाऱ्या- मपघील थदाओोडीने उद्धवणारा माडसोरपणा अमदावादेच्या गुजरायथींत दिप येहो, गामडोीयाची गुजराथी मापा कार्ही निराळीच छागते. १* शद “मापाझ्याख झाि मराठी माषा. [ प्रकरण त्याच्या सोलीर्ये साम्य मारयाडी मापेशी बरेचसे येते. एका यायय शुजराथीचा रामघ कच्छी भापर्शी येतो म्हणून यर सागितळें झाहे, कच्छी अध्ये कारा गुजराथी साणि काष्टी विधी ह्यार्चे मिभण सापडते. गुघराथी भाषा थोलणार््यांची संणर्‍या १७०७७३०००० आहे. मुबई इलारन्यातील मुख्य मापापैकी शिंधी शी एव भापा साट, तिच्या तीन दाथा मारेत य शिंघच्या तींन भागांत तिषींचा थमल झारे, थरच्या गैदार्नांत परेली म्हणून जी माषा साहे ती घापरतात, उत्तर शिंध- मध्ये एिरेकी मापा व दक्षिण विंघग्ष्ये छारी भाषा यारपतात, ह्या सर्व भाषात फारशी शन्दांचा मरणा फार खा, ददाव्पा, सहराव्या शतका- बायून मुसुजमान सारणे पार्डीमागें छागळे आहेत. शिवाय मोंबताली उत्तरेध पुलतान, पश्चिमेख पटचिस्तान ह्या देशातील बोलीचा मरणा आहे. चार प्राफत मापापै$ पैश्याची म्हणून णी एक म्रारत माषा शोती सी गाघार ( कदाहार ), पिद्याचपूर ( पियाउर-पेश्यायर ) यौोरे प्रदेशात यापरीत असात. ख्या विंघसध्ये मोटत अवलेला प्रात व त्याच्या उत्तरे फडचा प्रदेश पूर्वी वैयाची मापा यापरीत असे, पैशाची मापेचा मुदस थराच विस्तृत होता, सच्या नरी त्या मार्पेतील कार्डीशी लिखाण उपल्ब्ध नाहीं तरी योली असताना तिनें वराच देश ब्यापला होता. तेव्हा सरध्यांची चिंधी जुन्या पेशाची मायेच्या भपश्नष्ट स्थितीपाचून उद्भवली असावी अस! विद्दानाचा तर्क आहे. पैश्याचींचा झमल्ह पूवी घर कादमीरपर्यंतशी असे. कादमीरी मांधेच्या दोन शाखा पैद्याचीपासूमच निघाल्या ' झाहेत. हिंधुनदाच्या उत्तरेस ब पूर्व पजावात ल्ह्ाण्डा वगैरे मापा बोल्तात र्‍याही पैद्याचांउक्धभवच साहेत ह्या सोडून आता दक्षिणेकडे, मराठीकडे वळू. श्षेनफळ किंवा प्णक्‍दर दृष्टीनें महत्त्वाच्या बावतींत मराठपेचा दर्जा पराच वर ठरतो. हिंदुम्यानातील एकदर माषापैडी दिंदांच तेवढी प्राडी मापची बरोमरी करू शकेल, किंवा काहीं बावतींत बेडी ठरू डाकेल. बाराच्या सर्च भाषा फारच माग राहतात. हिंदुस्थानच्या मध्य अेंदूपासन-नागपूरपासून मराठीला सुरुवात हाते. पुढें जात जात सिघोनी बैवळमधून सातपुडा पर्वताच्या झोळीनें ती नर्मदा नदीच्या काठा- छाठार्ने थेट पश्चिमेकडे येते तिच्यावर्ची बाजू मिछाच्या नाना बोर्लीर्नी दरदावें ] माप्रेच्या घाती, र १४७ च्यापली झाहे. त्यांचा प्रदेश दमणगगा नदीरर्यंत येतो. पाश्चमेकडची हद्द खार्ली थेट ' गोव्यापर्यंत अरबी समुद्राने घातडी आहे. गोव्यापासून पुनः आत शिंरून कोल्हापूरच्या छत्यपतीच्या सस्यानांतून कृष्णानदीस ती भेटते. कृष्णानदी जवळ जवळ थोड्या म्रांतापुरती कां होईना मराठी आणि कानडी ह्या दोहीमधून जाते, नतर वायव्येकडे वळून मिरजवरून विजापूर, सोलापूर यंगेरे मातांतून मराठी भापा गोदावरीची गांड षेते. मिजाम सरकारच्या राज्यांत गेल्यावर तेड्यू मापेशी तिचा संबघ येतो, चो पैनगगानदीपर्यंत टिकतो. नतर ती पुनः पूर्वेस वळून चांदा सागर॒कड्े मोर्चा वळवून नागपूरची भजल गाठते. महाराष्ट्रांतील नवा ज्याप्रमार्णे वाकड्या वाकड्या नागमोडीनें वाहतात त्याचप्रमागे भाषेची ल्िति झाहे, शी सर्व जर इद्द पाहिली तर किती तरी चेडीयाकडी झालेली दिसेळ, फोठेंशी सरळ नाहीं. वऱ्हाड, महाराष्ट्र, कोंकण सर्व घेऊन मराठी योल- णाऱ्यांची द्विरोगणती काह हजार कमी लञास्त नाही सर, दोन कोटी, सहासष्ट लास, सत्तर हजारावर येते. आतांपर्यंत सर्व आार्यमापा झाल्या. त्यानां उत्तर हिंदुस्थानचा भ्रदेदा आणि दक्षिणेफडचा कांही गरात व्यापला झाहे, दक्षिणेत छच्णानदाच्या खाल्ल प्रामुख्यानें अद्षी कोणतीहि आर्थमापा वावरत नाहीं, द्राविडी मापांनींच सर्व दक्षिण व्यापली आहे. ह्यांनाच पूवी तामुळी अर्से नांय शेते. परतु तें ना्टीसे होऊन सध्या द्राविडी नांवासाल्श' त्या मोडतात. ह्याच जातीच्या यादी भाषा उत्तरेस बठथिस्थानात च हिमाल्याच्या डोंग- शाळ प्रदेशांत आहेत. त्यावरून निघणारी अनुमार्नेही काही याहेत. खर्य खोक यर कोठें तरी शेते द लाष, भग ते ( झा्टिक ) उत्तरघुया- जवळच्या प्रदेशांत ससोत, फिंया मध्य आशियात असोत. दिवा मेसा- पोटेमियातीक दोन नाच्या मधील प्रदेद्यात असोत, त्ते मूळ हिंदुस्थानात नव्हते. काश विद्ानाचे ससेंशे मत आहरे की, यार्य ल्गेक मूळ हिंदु स्थानांतील, व पुफ तेथून निघून वाह इगथात गेले य का टोळ्या पश्चिमेस युरोपसटावदे भाऊन राहिल्या. पथ इं मत साता कोणी *मानात नाष्टांत. कारण ते जितके 'णग्गसमत झयावयास पाहिखे तिने नाह, इतर नबीन शास्रांकडून मिळालेला पुरावा ह्याच्या विष्ट आहे." श्श्ट *भापाशासर माथि मराठडीमापा, [ प्रकरण आर्य लोकाच्या घशे परून साल्या, व यास्ते झारते समोर येणारा मुद काबीय करूं शागल्या, ते येण्यापूवी टिदुस्थानच केवळ न्हे तर पूर्य भागि दिण ह्या दशाकर्टाल थागियासटाथा मांग तुराणी मापा बोलणाऱ्या स्ेकारनी व्यापला होता, यार्यमापा पोल्णारे रोक थायब्येयटून डोंगराच्या सखि्डीवून टिंदुस्थानात शिरले व प्रथम उत्तरेच्या पाच नदीच्या खोऱ्यातील मूळचे द्राविशी किंया दस्यु झाजूवाजुच्या डोंगराच्या दऱ्यात शवळछून देऊन पाच नदीच्या सुपीक खोऱ्यात यशयाग ब देवतांची स्तवर्ने करीत राहिले, दध्मिगेन्या बातूनें जास्त षास्त खालचा प्रदेचा आक्रमण करण्याचा त्याचा क्रम इळू इळू 'वालछाच शोता. थटचिस्तार्नांत एवा कोपऱ्यात थारुह्दी नायाचा मापा द्राविडी स्वरूपाची माहे ती ह्यामुळेच, पूर्वीचे दस्यु शो$ आर्पीच्या भाड भाले सपतील य त्याच्यापुंढ टिवाव न लागस्यामुर्ळे त्याना डोंगरपोऱ्याचा भाखण धरावा शागला. झायोनी पुढें गगेचे सोर वागीज्ञ केर्ले; व च्पद्धती ध सरस्वत्ती नद्यामधील मध्यदेश, कुरुक्षेत्र, मत्स्य, पांचाल धरे देशाना त्यांनीं लार्तच धार्मिक महत्त्व दिलें. तेथील अनार्याना दुसरा काही उपायच मव्हता. कार्टीनीं नेपाळातील डोंगराकडे बवाहर्ना ससामातील डोंगराळ प्रदेशाकडे आपला रस्ता सुधारला सध्या तेथें त्याच्यामध्ये प्रचारात अडलेल्या बोली द्राविडी स्वरूपाच्याच आहरेत. अमार्याच्या काही टोळ्य़ा आर्याच्या जाचामुळे झोसाड दक्षिणारण्यात झाल्या. स्पाचे वज सातपुळ्यामर्ध्ये मिल, गोंड, नाग वगेरे आहेत. लोकसशख्येच्या मानानें अनार्य लोक आयांच्यापेक्षा पुष्कळ कमी मरतील पण भापाच्या सस्येच्या दृष्टीने ह्या मापा आर्योद्गव भाषाना खात्रीनें मार्मे सारतीळ, माषा आणि पोटमाचा इतक्या आहेत. फी, त्याना नेाळ वगैरे उत्तरेकडच्या प्रातात एक मर्ल मोठें जाळेंच पसरळें आहे, त्यांची -साघारण वरवर माहिती मिळविणे सुद कठीग साहे, मग त्याचा सागो- पाग अभ्यास दूरच. बाकीच्या इतर कुलक भापा जरी सोडून दिल्या वरी द्राविडीपैकी हिंदुस्थानातील चार भाषा महर्धच्या झाहेत. स्कतर्चे आणि त्या मापाचें पूवी सस्तृतीच्या व्राव्तींत देवाण घेवाण वरेंच झाले याहे, द्रविडी लोकानी आर्य लोकार्शी टक्कर देप्याची बरीच घडपड केली, *मार्य लोक नघ्ते फार प्राचीन कारळी रिंदुस्थानात उपरे शोते. तर्सेच टू इडावें ] मापेच्या जाठी. श्श्रृ द्रविडी लोकही हिंदुस्थानात त्या द्टानें उपरे झाहेत अस्ते म्हणण्यास कारही इरकत नाई कारण ते लोकसुद्धा रानटी स्थितींत मध्य आदियात किंवा उत्तर चीनच्या मैदानात कोठें तरी हिंडत होते ब नतर रिदुस्थानात शिरे. हिंदुस्थानात आर्याच्या पुप्फळ अगोदर ते शिरले, माडणात मान्न आयोच्या उच्चतर सस्कृतीपुढे त्याचा टिकाय, लागला, नादी ब म्हणूनच दक्षिणेचा व डोंगरपठारीचा आाथय त्यांना करावा लागला, त्याच्याशी आलेल्या सवघाचा आयोच्या सस्कृतीयर परिणाम झाल्याखेरीज राहिला नाहीं ब तो सध्या प्रत्येक वावत्तात दृग्गोचर होतो. दोन सस्स्तींचा छदा पहला म्हणजे त्याचा परिणाम दोहोंसद्दी भोगावा लागतो. आर्याच्या भाषेंत ब्यजनापैरकी मूर्घन्यवर्ग नव्हता, फारण हिंदुस्थानायाहेरील यार्थ मापात तो सापडत नाही, मूर्थन्य उद्चार द्राविडी मापातूनच झाल्य आहेत. श्रीकाणीची पूजा, शिवाची पूजा किवा लिंगपूजा, नाग वगेरे देवताची उत्पात्ते, सुताणेतावरील विश्वास घ समघुती, इत्यादि गोष्टी मुळ आर्य सस्फृततीत नव्हत्या, त्या द्रामिडी सस्कृतीतूनच आल्या झाहेत. विने सामानिफ यायर्तीतडी पाह थोडेसें आर्य सस्दृतीस घाणी करून ठयले सझाध घव युद्ध स्वरूपद्दी द्रविड लोकातच सापडते, मल्वारमधील मअद्रि माहाणातील चालीरीति, आचारविचार, धार्मिक समघुती वगेरे गोह थूयीच्या येदीव_ सार्याभ्याच हवटुय आहेत. आजउालपरयत्त त्या जशाच्या तशा प्रचल्ति साहेत, खालच्या द्रविड देशात आायोंचा शिरकाव वराच पुदे शाला श्री रामचदराच्या सकेवरच्या स्वारीच्या रूपानेच सयानी प्रथम शिरकाव पेला थ॒ त्याच घेळेस दक्षिगेंतील बनचरी घ छवगी राश्वाशाना झार्य सत्तृतीचे थुटके पाजले, महामारदात सहदेय दशषिषेत करहटक ( सप्यांचें ५ झऱ्हाद ? ) मार्गाने आल्याचा डक्ेस यारे. शष माधाशास्र भागि गराठीमापा, [ प्रफरण सेग्या' त्याच्या येव्यांवरशी साई गरतीया द्रविण देशांत शिरकाव शात्याया दाग?" झाटे, सगत्ति "हॉबिसदधानेशी एक गोष रागिण्यात येते, तिर्म्यांतशी हपिपर्थी उकेर गापटप्यासागयया यादे, धूर्य मेरु पर्वताच्या भावती किरतो दे पाहून विप्प पयंतास त्याचे येपम्य याट, यागणि स्पाच्याबद्दढ मत्ठर,ठत्पन झाला. तो गेरूषचा उच होऊ स्गत्य, त्याचा परिणाम सया झाला या, पदिणेफटे खर्य ( खर्य सग्फतीचा 1) दिणेना. शर्थ अंधकार झारा, तेग्दा सर्य सोव विष्याच्या गुरूषरे- भगस्वीक्ये गेले ध रापट निवारण्यारा ह्यानी त्याची प्रार्थना चेसी, आागरतीनी कबूल बेल शापणि पीप्प शोटाटन दक्षिणेकडे मोर्या [फर विला, गुरु पमोर भाल्या- मुळे धिप्पार्ने सांदरानें मान घायतूनं नमस्वार वेला. मी. दशिऐेकट्रून भरत पेई तो ताच ग्दा अंग गुरूना सारितरे, ध्हॉव्र फारशी दक्षिणेतून झाले नाहीत, य विचारा विंध्य माध जता झे तत्ताच आहे. शावरून येबदेच निघते फी, आर्यसत्र्तीचे निशाण दक्षिणेंत नेणारी पदिला आर्य अगाई्त फुपीच असावा, असो, यापल्यास लारत खोल जावयाचे कारण नाष्टी, ण्या देशात द्रथिए गूळ चार भाषा सोल्ल्या जातात ह्या देदाचा सझाणि त्या स्ोकाच्या रात्तीचा दर्जा समजप्याय इतकी माई्ती बस्ण भार. द्रांबिडी नायालाली मुख्य चार भाषा मोडतात, त्यमाल, तेल्यु, वानडी, मल्याळी ह्या त्या शोत. दुसऱ्या आणखी तुट, कुडागु, कोटा, खोंड, राजमदाली, कैकाडी यगोरे आादेत. ऱ्याम्रमार्णे सार्य मापाच्या फाहदीं खुणा झाद्देत त्याप्रमाणे द्राविडी मा्पेतडही सर्वस्ाघारण अश्या फार्दी खुणा साहेत. त्यावरून द्रविडी रिका ओळसल्ा जातो. पदार्थाची ल्यि ठरवितांना सचेतन, अचेतन अवे दोन माग पाडतात किंवा ज्याना घुद्धि आहे ते आणि ज्याना घुदि नाडी ते अशे दोन भाग पाडन, लिंगे ठरविण्यात येतात, आर्योळव माषामर्थ्ये नार्ये विमक्तिप्रत्ययाशिवाय उच्चारतात. नामाचे मूळरूप म्हणज प्रथमेचे अर्से मानतात, तसं द्रविडी मापा मानीत मार्हीत, आर्योळ्भव मापात क्रियापदास उपसर्ग लावल्य म्हणजेच त्याचा अर्थ खदलण्याचा समव असतो. धाडसांघितात घातूचा अर्थ उदल्त नादी त्से द्राविडी भापाचें नाहीं, या माषात. घातसाधितातही दहावे ] भाषेच्या याती. ५५१ मूळघातूच्या अर्थात विकृति होते. ठ्कोमापेप्रमार्णे क्रियापदाच्या मूळ स्वरूपात त्या पिकृति करतात व घ्यामुळें निरनिराळे अर्थ किंवा संबध साघतात, झाणि कोणतीही आर्योद्धव भाषा बोलणाऱ्याला द्रविडी माषाची जी ओळख आहे ती त्याच्या खणसणणाऱ्या आवाजाची साहे. आयमापाचे जे निसर्गत सौदर्य किंवा श्रवणमाुर्य झाहे ते कोणत्याही द्राबिडी मार्पेत नादीं. भाया फोठेंडी आजनाजूस बोललेली ऐकली म्हणजे कोणी माडतादेत की फाय अदी समजूत होते. किंबा एकाचा मातीच्या *» मडक्यात खडे घालून वाजविलेल्याचे घ्वानि उमटलेले वाटतात. & लिहिणे त्या माषाभिमान्यास क्षण कठोर लागेल हूं खरें, पण अत्ता काहीं तरी कर्कशपणा किंवा कणखरपणा त्या सर्वात आहे यात काही संशय नार्ही. मराठी माषा घोल्णाऱ्या प्राताच्या दक्षिणेस प्रथम द्राविडी भापापैका कानडी प्रथम छागते. मल्वार किनार्‍्यावरीळ सदाशिव गडापासुन तिला सुदयात शोते. तेथे तिचा कोंकणी किंवा कारवारी मराठीशी सवध येतो. नतर थारवाडच्या पश्चिमेकडून वेळगाव हुकेरीवरून कागळ व झुरूदवाड सस्थानात येते. तेथे कानडीचा चागल्या अस्सल मराठीशी! सजघ येतो. नतर मिरजेच्या पलीकडे नाऊन पुढे भीमा नदीच्या काठाकाठाने ब्रह्मपुरी, केळीगाव, पाडेगाव वगैरे झोळाडून येद्रच्या आसपास येते. ही तिची उत्तेरे- कडील हद्द झाली. दक्षिणेकडून सदाशिव गडापासून निघून सह्याद्रीच्या पाश्रम घाटावर चढून होसूर, कोईमतूर प्रातातून पूर्वंवाटाकडे वळते. कानडी भापा बोल्णाऱ्याची सख्या नेब्वेद लाख आहे. शद्ध कानडीचा मासला होतूर सस्थानात ऐकण्यास सापडतो बेळगाव वगैरे प्रात'- मराठीची थोडी फार भेसळ सापडते ह्या पेत वादूमय बरेच आरे कल्नड-मारत म्हणून एक ग्रथ माहे, सघ्याही भापेचे अभिमानी बरेच कडवे आहेत मराठीचे उच्चाटन करणे हच त्यानीं आपलें घ्येय ठरविलेले दिसत. ह्याचा मासला सर्मेत क्घी कधी पाहण्यास सापडतो, १५१ भाषाझास झाणि मराठी मापा, [ प्रकरण आर्पेल्ही धाद्सय यरेच साठे. त्यातील काडी धुर्वे णच बाराव्या स्ातकाती” साहे मापेस कांशी शाखा फुटल्या नाष्टींत. सस्थृत शब्दाचा शा मार्पेश पुष्फळच भरणा आहे. सझपर्दी द्लिणेकडची भाषा तामील ऐय. सर्व टराविटी मापेंत हिचा नयर यराच घर लागेल शिर्मे प्रदेशदी थराच सत्र्यापला साठे. तामील पोल्पाऱ्याची सर्ण्या एक कोटी ऐं लाय झाडे मद्रासच्या थोल्या उत्तरेपायन तामीळ थोटपारे लाक सापडतात साणि शिदत्पानच्या थेट दक्षिण टोकापर्यंत त्तामील्य नापा 'वाल्ते पुलकित ते कपकामोरिन धर्यसचा प्रदेश तामीलचा स टे. त्रावणफोर, भिवेद्रम, सिलानचा उत्तर भाग, शातदी तामील्च बोलतात. सर्व द्राधिडी मापात ष्टी फार पनी, डौलदार आणि सुसपप्न अशी आहे, काव्यात श्षेगतामील म्हणून प्राथिक भाषा घापरतात थोल्ताना फोडूनतामील म्हणून ली मापा आहे ती बापरतात, एुन्यात घुनें वाड्मय ह्या मार्पेत झाठव्या शतकातर्छे सापडते, शी योली लशी षुनी साहे तशी त्या प्रातातील समावरचनाही आतिदाय घुनी भाहे. झायाच्या घुन्या प्रथात वर्णिलेल्या कार्ड चालीरीति त्या देशात अद्याप प्रचलित आहेत. तेथील ब्रा्षणजात धमांच्या बाबतीत आति- शय फडसी आहे. ह्या जातीतून मोठमोठे घर्ममवतक उत्पन्न झाले आहेत. लबुद्री ब्राह्मण म्हणून एक छुनी जात साहे. ह्या आ्राह्मणाजेयळ तामील भार्पेत स्वंतत्र रीतीने लिडिलेळे निराळे बेद आहेत न्नाह्षणाची शो घात फार करमनिष्ठ आहे. त्याची सस्ृतीही मोठी दांडगी साहे, त्यावरून द्राविडी सत्कृति किती जयरी होती त्याची कल्पना येते आर्य येथ याले ) त्या वेळेख आर्य सस्कृतीचा आणि द्रविडी सस्कृतींचा झगडा झाला व त्पामच्ये घरी आर्य सस्कृति तावून सुलाखून निघाली तरी त्यामुळे द्राविडी सस्काति फमी ठरत नारदहदी दश्चिणेतील मोठमोर्ठी दवारल्ये द्राविडी संस्कृतीच्या मोठेपणाची अद्याप साझ देत आहेत. चौथी द्राविडी भाषा मल्याळी मलबार क्निऱ्यावर छी मापा चाल्ते. मगल्णेर, भिवेंद्रम वगैरे ठिकाणां तिचा कानडी तेल्पूद्धीं सवध येतो शे मापा बोल्णारे रोक सत्तर लाख साहेत कोचीन, भ्रावणकार सस्था नात. हॉच माषा चाल्ते सामील सघाणि मल्याळीमर्ध्ये फारसा फरक ददार्वे] « माघेच्या नाती, श्‍्प्र नाहं पूर्वी एके काळीं ह्या दोन्ही एक स्वरूपातच शोत्या असे म्हणतात. भेद झाले ते 'पुर्ढे काळातराने झाले. हयासेरीज आणखी बारिक सारिक भेद आहेत, कानारा जिल्ह्यात तद. भाषा चाल्ते. कुंग सस्थानात कुडशु वोल्तात मद्रास इलाड्य़ातील कार्दी डोंगरी नाती तीडा नावाची भापा वापरतात बगालमध्ये खोण्ड म्हणून एक रानटी जा] खहे. ती द्राविडी सोण्ड भाषा वापरते. जापल्या इकडे कैकाडी म्हणून एक लात आदे त्याचा घदा वुरुडापरमार्णे टोपल्या विणण्याचा असतो खेडेगावात ल्म़रकायीत वाजत्र्यारचे कामही ते करतात, ते लोक ली मापा बोलतात तीही एक द्राविडी “* केकाडी ?? म्हणून आहे. कादं लोक ह्या केकाड्याचा पुर्वीचे ले केकय लोक त्याच्याशी सबघ रावतात, ५ण त्यात काही अर्थ नार्दी. मैकेयाऐकी यश्वपति नावाचा एक राजा वेदर्पि भनकासारखा बेदाती होऊन गेळा. त्याने उपनिषद चाल झाग्मानात्म वादात पुष्कळं भाग घेतल. त्या झश्वपाति पैकेयाची शस्छृति बोणीकडढे आणि सध्याचे पैकड्याची सस्कृत्ति कोणीकडे |! सवघ खावण्यांत काश तरी पुढचा मागचा विवार पाट्टप्यास नको फाय द्राविडी भाप्राची हिंदुस्थानच्या दक्षिणमागावर सश त्रिमागणी माहे, हिंदुस्थानातील कोलेरांयन आणि तिचेटी त्रक्षी मापाचा उाेस केला उणले इं विवेचन पूर्ण होईल कोलेरियन णातीत सताल, पुडारी. खाऱ्या, छाग, मोर्चा, धनरे भाषा येतात ह्या सर्च भाषा रानटी लोकात प्रचलित आहेत. तिघेरी ब्रज्ीमध्ये नेपाळी मापा, सयामी मापा, शिकिमी असामी, मगिपुरी, इिमालयी अरे भाग पडतात, भापाशयज आायि मगठीमापा, * [ प्रफरण श्‍्५्य भाषांची घर्गपारी जास्त स्पष्ट होण्यासाठी याली भाषांचा तक्ता देतीः-- . मापा ऱ आर्य झसवा ज्ञायोद्ध रमापा 1; सेमिटिक टपुरेनियन आफ्रिका ब ममेरिरॅ- ] व्हत | ण इतर भापा [ | ] ] दार . अरधी ऐवु समक वन दक्षिण वश | प्रौक, हेंदीन | र्ग | र. | अरगीयनन घस्फृत परियन रश्षियन चिनी ा आ. दक्षिण प: | | | तील द्राबिडी माषा, अर्तमान योली (प्रात [. ब्तंसानफडीन पर्शियन कानडी, तामील, तेढ्यु इस्लेश फरेच 9 पाही | कु्दिश मल्याळी, यरे, । (अपभ्रंश पुस्छु | | अधविशन बर्तमानंधोटी हिदी, यमा, युजरायी, मराठी वगेरे, प्रकरण ११ बे. र्‍ाण७$णणण मराठीची पूर्वापेठिका, मराठीचे पूर्व खरूप अजमावण्यास रास्छृत्त, प्राहत-पाली-अपभ्रश ह्या भाषारचे खरूव काय आहे हे पाहिलें पाहिजे, त्याचा क्रमार्ने विचार करू, प्रथम सस्क्रतच काय स्वरूप शोते तें पाहू, मागे एया मूळ आर्थ भाषेपासून पूर्वेकडील ब पश्चिमेकडील सर्व देशातील मापा तयार झाल्या म्हणून सागितले. आये माषेपासून इडो-युरोपियन ब इडो-इराणियन असे माषेचे दोन प्रकार झाले, त्यापैकी पहिल्यात युरोपमधील सर्व भाषांचा अन्तभाव होतो व दुसऱ्यात पर्शियन, सस्रत व सस्शतोळव इतर सर्व भाषा ह्याचा होतो. खरे पाहिळें मसता सस्झतचें बोली ह्या नात्याने प्राचीनत्व मध्य भाशियामध्ये ज्या वेळेस आर्याच्या टोळ्या रहात असत त्याच्याही भागे नेण्याध हरकत नाही. चारण युरोपमधील लिथूनियन भाषा आणि सस्हत (वेदिक) ह्या दोहोंमध्ये प्रत्यय चतेरे चावतीत उघट उघड-च्युत्वत्तीच फारस साहाय्य न घेता-्साम्य काढता येते. तेव्ह्य सस्छृतचा बोळीपणा आयांच्या मुख्य सोळींतून एक टोळी फुटून लिधूनियामध्ये ज्ञाण्याच्या पूवीपर्यंत जातो क तितका प्राचीन तों मानला पाहिजे यार्योच्या प्रवासात मूळ टोळीपातन पुष्कळ दाखा फुटल्या, प्टक इराणात राहिली ब दुसरा रिंदुस्थानात माली. फारकत झोण्याच्या वेळेस सुद्धा सस्कृत बोली म्हणून वापरत असावेत, कारण झंद-अवेस्ता ( पारदाचें घर्सपुर्तक ) मघीक त्योक वथ येदाच्या अशचा ह्यामध्ये विलक्षण साम्य सापडते. थोडीशी स्वर-व्यजन-_ प्क्रिया केली म्हणज त्यातील कित्येक शोक थेट वेदातील व्रचेसारपे दिसतात. लिधूनिपन भाषत किंना झेंद-यवेस्ताच्या भाषित कितीहि साम्य सापडले तरी हिंदुस्थानात आर्योची वस्ती होण्याच्या अगोद्र ज्या ज्या ठिकार्णी त्यानी वस्ती केली त्या त्या ठिकाणी ते असताना त्यांनी वापर- ३००० १०... २५६ मापाशार्र आणि मराओेभापा, [प्रकरण 'हेल्या बोलीचे मग ती सत्कृत यसो वा इतर यार्यमापा असो-पूर्ण स्वरूप ळर्गे कठीण झाले आहे. तिच्या स्वरूपाचा विचार केवळ तास्विकच होणार. हिंदुस्पानात आल्यानतरचा मान सस्कृतच्या स्वरूपाचा विचार -सांगोबाय होण्यासारखा आहे. काळाच्या दृष्टीने सस्ऊतमध्ये पुष्कळ रूपातर झाले आदे, व निर- ग्नेराळ्या काळच्या चाड्मयावरून प्यास निररिराळी नावेही मिळाल खाहेत. मतिश्य प्राचीन काळचे वाड्मय म्हणले वेदाच्या “चा होत. त्याच्या नतर ब्नाह्मणकाळीं थोडासा भाषेंत फरक झाला, उपनिपत्काळीं पुन थोडासा भापेत फरक झाला आचार्यी पाणिनीनीं भाषेस णें एक स्वरूप दिल तेंच पुढे पुष्कळ दिवस चाल्लें, साघारणगण प्राचीन आणि सर्वारचींन सशी सस्कृतर्ची दोन रूपे ठरतात पहिले वेद, घ्राझमण, उप- निपदें ह्या म्रमात सापडते दुसरे रामायण महामारतादि काव्ये, नाटके व वपु वगेरे वादूनयात सापडते. त्या दोन्हीं स्वरूपातील मुख्य मुद्दे खाडी देतो, वेदाचे सस्छृत म्हणजे एक स्वरूपाचे आहे 'मशातला भाग नाही, नाव प्टुकच असलें म्हणजे स्वरूप एकच असर्ळे पाहिजे असा सिदात ठरत नाई. वेदाच्या सर्य घन्रचा झाठ अष्टकात किंबा दद्दा मडलात प्रथित केल्या आहेत. कार्डही म्डर्ले-पहिले साणि दहावे वगळून बार्कीर्ची सर्व कोणकोगत्या तरी एका घडपीने रचिली आडेत. पहिलें व दहावे ह्याचा कर्ता किंवा द्रष्टा कोणी एकच "काचे त्त्याचे वशज नसून पुष्कळ जिरनिराळे शतर्चिनसमद्रष्टे आहेत. इतर प्रत्येकाचा कर्ता एकेक कथि 113 ब त्या त्या कपीस ममद्रष्टा म्हणतात पहिल्या च दहाब्या मडलात नेक म्हर्पौर्ची वक्ते गोविली झाहेत. पहिल्या व इतर साठी मडलात कल्याविषयी जरी असा मिज्ञरणा साहे तरी माषेसब्धी फारसा नाहो. -परदु दद्दाया घ इतर नऊ मडलात माषचे विलक्षण भतर याहे दहावे मडल इतर नऊ मडल्वरोबर लिहिलं गेलं नसावें ते उत्तरकालीन 'उरधिण्यास इतरही-देवताविपयक, वेदातविपयक--गोषी खाहेत. त्याचा पैवेचार री वाज्स ठेवला व भापेचाच केवळ पिचार फेला सरी तो त्या मडलास उत्तरकालीन ठरविष्यास पुरेखा साहे. “ या ते दाविष्ठ नव्या सकरारवे ] मराठीची पूर्वपेठिका, १५७ अर्कम्‌ इय मनीपा इयमद्विना गी* ” ह्या योळींत * नव्या झ्कम्‌ 0 किंवा “ मनीषा इयम्‌ ९ ह्या शब्दाचा सांध पुर्वीच्या एकते नऊ मडलात होत नार्ही किंवा झालेल्याचो उदाहरणें फारशी नाहींत. दहाव्या मडलात असले सि होण्यास तुरुवात होते. पाहल्या एक ते नऊ मडलात उच्चारसौकर्यार्थ किंवा बृत्तुसासाठी य? आणि “व! चा उश्चार * इय 7 आणि ' उभ ? ससा करावा लागतो.“ त्यवक यजामहे १7 हृ वाक्य “ भिक्बक यजामहे * असें उच्चारावें लागतें, दहान्या मडल]त शा प्रकार कमी कमो होत जातो. पूवीच्या मडलात *र॒ ? प्राचुर्य सापडत, तर दहाव्या मडलात त्यामळ * ७? भ्राचुर्य सापडते, "६ 7 'घातूस' नु 1 सागम होतो, तर पुढे त्याचा रूपे आठव्या गणाप्रमाणें सापडतात. मुख्य गोष्ट हदी का, पूर्वीच्या मडलातील घुने शन्द- शंम्‌, भवस्यु, बिचर्षीय, बीति इत्याद दहान्या मडलात सापडत नाहींत. ह्यावरून दहावे मडल फार पुढें रचले असाये असा तर्क आहे. तेव्हा प्रत्यक्ष वेदाच्या मापेतहद्ा मापर्ची दोन स्पष्ट रूपातरे आद्वत वेदाच्या पुढची महणाची भापा, आहे, तब्दा त्यामध्ये प्रतिमा जरी इतकी नसली तरी बणनशत्ति चरीच' दिसते वैदिक भाषेतील खाचाखोचा अ्ञाह्मणाच्या भापेतशी सापडतात ली यास्क, पाणिनीय वगेरे निरुक्त-व्याकरणकार वेदास * व्दे, सवल्यायम्‌, दाशतयी र छन्दास 7 इत्यादि उललेखाने ओळखतात व तांद मापस । याम ' असे सबोघतात. रामायण--मारत्यादि महाकारन्ये, नाटके वगैरे सूघकालोतर वाद्मय पाणिनींना योजलेल्या ** श्फ्ट मापाशाख आणि मराठींमापा, [ प्रकरण येतात, नाडी असें नाहीं. पण त्यांची वासलात “ सपंप्रयोग ? म्हणून स्टावतात. ह्या पाथिनीय सस्छत किवा लौकिक सस्छृतचे कांदीं विशेष स्ञाह्ेत, ह्यामध्ये उ्यणि वैदिक मापेमध्ये फारच मिन्नत्य दिसते, पुढच्या संस्कृतमर्थ्ये ' तुमन्त ' साधण्याचा प्रकार एकच साहे. वेदांतल्मासारपे तुम, तवे, तचे, असे, घ्ये इतके प्रकार नाहींत. त्यांचप्रमाणे लौकिक संस्टृतमध्यं पूर्वकाठयाचक स्वा, य किंया त्य ह्या प्रलयांनी वनवतात; यण तेंच वेदामध्यें त्वा, त्वी, त्याय, त्वनिम्‌, त्वानम्‌ इतक्या प्रत्पयांच्या साहाय्याने बनवण्याचे निरनिराळे प्रकार याहेत. वेदांत वाररलेले क्रिया- वदाचे '* मर्सि, ध्य, प्ट॒” वगेरे प्रत्यय पुढे नाहीसे शाळे आहेत; झाणि त्यांची जागा “ म, घ्ञम, त ? सा प्रत्ययारनी पटकाविली झाटे, भवसग, अदश्रर्‌ इत्यादि र्‌ फारयुक्त रूप नाहोंशी होऊन रफारचा सवशेषही « शी ? ह्या धावूपुरताच रादिला माहे, असु, दर्दात, ररेळीक, व्रि इत्पादे क्रियापदांर्चे रूपप्राचुर्यी पाणिनीय मार्पेत मगदीं भाढळत नार्ही. सत्रोततरकाठीन मापेस “ पागिनीय ? म्हणण्याचे कारण उघडच आहे. पाणिनीय भाष! म्हणजे त्यांच्या अष्टाघ्यायींतीळ माषा नव्हे, कारण ती सर्व सत्रमयच आहे. ज्या भाषेचे व्याकरण पाणिनीनीं बांधले, ज्या मार्पेतील शब्दाच्या धटमेवद्दळ, रूपावद्दल, किंचा ज्या मापेचा वर्णविचार, शन्दविचार व वाक्यरचना ह्याबद्दल सूत्रे बांघर्ली त्याव भाषेस पाणिनीय माषा म्हणणें सयुक्तिक आहे. सत्र कालोत्तर मापेची एकदर मांडणी पाणि- नौच्या सष्टाथ्यायोतील सूत्रांनी सगतवार लागते. बेदाच्या मार्पेत अ, इ, उ, क, ल इर्‍यादि साघे स्वर, ए थो, हे सयुक्त स्वर व त्याच्या स्घीने होणारे दीर्च प्रकार हे झाहेत. गुण, पद्धि हे फरक्डी शोतात. व्यजमाचे त्याच्या उच्वारास टागणाऱ्या स्थानांभ्रमार्ण पाँच वर्ग केळे आहेत. पूर्वीच्या झार्य मार्देत मूर्थन्याचा वर्ग नऱहता असें म्हणतात. च ह्या वर्गाची सर्व व्यजने आर्य लोकानी येथील द्राविडी मापा बोडणाऱ्या सनार्य ल्येझांपासून उचलली यस्य तर्क साहे. पणं त्याच्या उत्पत्तीची संगति ळामण्याचा प्रयत्न केळा आहे. उदाहरणार्थ “रपूर्व “न्‌! चा * गू २ फरावयाचा असतो. “स्‌? च्या पूर्वी ड, ४, उ, ऊ, च, ऐे, यो सेक प्यादा स्वर आल्य तर * सू, चा “ पू * होतो. त्याचप्रमार्ये कार्ड झफरावें १ मराठीची पूर्वपिठिक्ा, श्प्र्‌ दन्य व्यजनाची मूर्थन्य व्यजने वनतात. -.* कत १ पासून * कट श *कते २ पासून * काट ?: एथाति ! पासून “पढवि ? * मुद्‌ ? पासून * मर! असे शब्द होतात. व्यजनाचा विचार काह प्रातिद्याख्यात परा खोळ केला माहे. खु, घ, छु हू, यू, धू, फू इत्यादि व्यजनास चाऱ्याति- शाख्य सार्घी बने म्हणत नसून सयुक्त व्यजर्ने म्हणते, कारण प्रत्येकाच्या उच्चारांत ह-कार हा महाप्राणो्वार येतो, खुन्य-ऱ्ह; घ>गूप-६्‌ इत्यादि. शब्दाच्या रूपात फारसे फरक दृष्टीस पडत नारींत, नामें अ-इ-उ-बइ-_ कारान्त भाहेत व बहुतेक पाणिनीय नियमाप्रमाणे चालतात. व्यजनापॅक्‍र्म सक त, धू, भू, स्‌, इत्यादि व्यजर्ने शब्दाच्या शेवटी सापडतात, लिंगे तीन आहेत. वचनें तीन आहेत. सबोघनासह विभक्ति आठ आहेत, “ द्वेवाः ? बद्दल देवास: ! 4 देवेः ! बद्दल * देवाभिः ? रूपे घेदात सापडतात. विशेषणे नामासारखीं चाछतात, सर्व प्रकारच्या नामाना लांग- क रीतीनें पाहिलें असता एकच आहेत. ढोबळ रीतीनें किंवा बरवर पाहिलें तर त्याच्या एकद्र रूपामर्घ्ये फार फरक दिसतो. कायमचे प्रत्य7 खाली दिल्याप्रमाणे आहेत. एकवचन अनेकवचन १ >», सू झसू र म्‌ न्स, अस्‌ ३ मि, म्‌ ( रूपातर-मा 0), ऐस, भिस्‌ ४ ए म्य्स्‌ ५ असू, अत्त्‌ म्यतू ६ अस्‌, सु,स्य साम, नाम्‌ ७ ह सढ स्परान्त किंवा त्यंजनान्त नामाना हेच प्रत्यय लागतात, हे प्रत्यय सस्कू- तनें कोडून तरी पैदा केले अशातला माग मुळींच नाहीं. पाहेल्या आर्य- भापेवून पर्यायानें शे प्रत्यय आठे आहेत. कारण ह्या मययारची मूळ रूप किंवा रूपातरें इसऱ्या सर्योद्धव पाश्चात्य भाषात सापडतात, सत्य एकवचनाचा घेऊ सार्वनामिक * स? मध्ये ह्याचें मळ आहे. खाच सर्वनामार्ये वत्रिलिंग रूप । सा>शेर्तेतह्या त्स! सवृ १९६८ भाषाशात्र आणि मरारठीमाषा, [ प्रकरण धुालिंग व त्त्रिलिंग प्रथमेच्या पुर्ढे असलेली व्याति उपलब्ध नाष्टा. द्विती- येचा प्ट्कवचनी प्रत्यय-एक चिन्ह * त्‌ (कर्धी कधीं ) यागि दुसरें चिन्ह * म्‌. ' ही दोन्दी चिन्हे : त्‌ ? आणि ' म्‌ ! कोणत्या तरी सर्व- नामापायून माठीं आहेत, ' त्‌ । चिन्हात सावंनामिक अहा माहे हया- बद्दल दाकाच मकों. 'स्‌? प्रत्ययाच्या मावतींत जें आपणास माढळून आलें तर्ठेंच ' त्‌ ) ( तत्‌ ) मघ्येंशी माढळून येईल, कधी कीं स्‌ बद्दल त्‌ येतो, आता राहिळी “ म्‌ । ची गोष्ट, वेदामध्ये “ इत्‌ ? वापरलेले माढरळते. त्याच्यात लिंगाचा मथवा विमक्तीचा काहीं सवघ येत नाह. “' चेत्‌, नेक, स इत्‌, तमित्‌, तयोरित ”? बगैरे पुष्कळ उद!इरणें * इत्‌ * चद्दुल देता येतील, ह्या.“ इव ? दी. यगदी. सल्या अवलेले दुसरे एक सवेनाम भआाहे, तै ५ हुम होय, व त्यापासून निघणारे दुसरे * असु ? ( इदम्‌ र्‍्व्हतून-अम्‌ >” असेही फटक सर्वनाम आहे. ह्या दोन्दीमध्ये इ आणि म्‌ असे सवयव आहेत व दोन्हीशी मर्वेनामसवद झाहेत. सध्याच्या शुजयथांत एम म्हणून र्जे एक सत्यम सारत बोलण्यात येत ससर्ते-(* अर्थे ह्यायरपी) त्याचाही सधध ह्या * शम? सर्वनामापर्यंत येऊन पोहोंवतो, सर्वसाधारण नियम लर वाघावयाचा म्हटलें तर तो असा होईल. 'इ दा जो अवद्षेष दिसतो त्याल दर्शक धर्वनामाचा अवशेष म्हणाबयास हरफत नाष्टी ह्या साबनामिक “ इ ? पावूनच तृतीयेच्या एकवचनाच्या *ञा ? प्रत्ययाची उपपत्ति छागते. “ अयम्‌ ? ह्या सर्वनामातीळ “ झ ! पासूनच बहुतेक सर्व विभक्ति प्रत्ययाची उपपत्ति लावता येते व त्या ' अयम्‌ ह्या सर्वनामार्चे छुदा मूळ “ इ! ह्या दर्शक सावनामिक अवरेघात सापडते, तुतीया आणि चतुर्थी ह्या दोन विमक्ति अतिदाय जवळच्या आाहेत-ए॒क दुसररीस प्रसवते-इें मार्गे सागितलेंच साहे पंचमीचा प्रत्यय ' तू ? झारे ६ झात्‌ ! नाही, पचमी झाणि तृतीया अद्याच फार सल्य़ झाहेत. * तेन? म्हटले काय आणि “ तस्मात्‌ म्हटले काय दोन्ही सारखेंच. दोन्हीचा सर्थ एकच, घष्ठीच्या * स्य ! प्रत्ययाचें मूळडी खावंनामिक माहे, “स्य र ची उत्पात्ते वेदात वापरलेल्या त्यत्‌ ह्य सर्वनामापासून लागते. स्थ-त्यम्‌-त्यत्‌ असा क्रम लागतो; व च्याच्याच जोडीला! स, तम्‌, ठत्‌ दाटी करम लागठो. खसमींच्या * इ ! प्रत्ययाची तीच गत. प्रत्यय सार्वनामिकच झाडे अकरावे ] मराठीची पूर्वपिठिका. १६१ आतां यहिछे भनेकवचनी मत्यय-एयभेः-- एट ( प्रात >), आमिः मिस, म्यः, म्याम्‌ 3 स्यसू इत्यारि सर्व प्रत्यय म्य (मि) नें सुरू होवाव. “म्य"मधध्ये ' अभि * हा उपसर्ग आणि *झ ? हे सावनामिक चिन्ह अर्शी दोन आहेत. ह्या दोकेंच्या मिश्नरणानेच वर दिलेळ सर्व प्रत्यय चनले आहेत. काही सर्वनामाना * सामू, आम ? ह प्रत्यय लागतात. $ साम्‌ ? मर्थ्ये आम ? प्रत्यय व सह सार्वनामिक चिन्ह असावें. मान, कर्तू, तत्यिवस्‌ वगेरे शब्द पाहावेत, मत्ययाची मूळे शोधण्याचाच सेवढा येथ प्रश्न होता. तेवळ्याकरता वरील विवेचन पुरेसे आहे, साता क्रियापदाचे प्रत्यय पाहू. क्रियापदाच्या रूपात सस्सतमध्यें बरीच गाडबड' दिसून येते. रूपाची भगद रेलचेल; काळ तर्‌ आहेतच, पण * अर्थ ! सुद्धा अगदी खतन रीतानें वावरतात. क्रियापदाच्या अर्थाना काळाइतर्के महत्त्व आहे. कियापदाच्या आहार्थ, विध्यर्थ, सकेतार्थ वगैरे सारख्या अथोना स्वातत्र्य सस्कतमध्येच फक्त आहे असें नाही तर आर्यो कव इतर पाद्मात्य माघातद आहे. वेदातील भचा ज्या भार्पेत भव- शुठिलेल्या आहेत त्या भाषेंत ज्याप्रमाणे डुप्कळ अर्थ आहेत, त्याचप्रमाणे ऑक मार्पेतही क्रियेच्या अथाचे? मातुर्य आढळून येतें, काळापैकी वर्तमान, दोन भकार असे पोटमेंद झाहेत, धातूच्या मूळ रूपात झात्मनेषद साणि परस्मैपद असा फरक मानला भातो. * स्वताच्या * दुसऱ्याच्या उपयोगासाठी ! असा त्या शब्दाचा अर्थ आहे, क्रियेचे फळ कर्ल्याकडे छाईल अशी ज्या वेळेस अपेक्षा असते त्या वेळेस आत्मनेपद वापरावयाचे असतें, ज्या घेळेस तेंच फळ दुसर्‍याकडे नाईल अशी अपेक्षा असते त्या वेळेख परस्मेपद वापरावयार्चे अवत्ते. ज्या वेळेच सरऊत माषा सक्यात्र बोलली जात होती त्या वेळेख कदाचित्‌ सद्या चद्धता कमी कमी होऊ ल्यगली. चप्या तर ससा काँह्ॉच नियम नाश. घावूनीं साभ आपलें मूळ स्वरूप कायम ठेविले साहे व त्या स्वरूपातच च्याच्या मूळ पदाचा याग लागतो, उदाइ०-दाऱ्देणे, भादा (रताताठी) 34 चळ. १६२ मापाशात्र च्याणि मराठीमाप्रा, ₹[. मकरण ट्या घेणें, शॉ-छवडर्णे, आस-बसर्णे. घातूनीं दाखविलेला अर्थ कोणाकडे णातो ह्या इष्टीने ह्वा फरक झाला. र ह्याच्याशिवाय घातूत * ग्रणाचा ? फरक आणखी पडला आहे. सस्शत मधीळ एकदर नियादर्शक धावूचे दहा गण मानले आहेत. प्रत्येक गणाचें निरनिराळे व्न्द आहे. ते चिन्द घादूस चिकटावयाचें असतें व तदनतर पत्ययाची योजना करावयाची असते. दुखऱ्या आणि तिसऱ्या गणा कियाय इतर सर्वे गणास चिन्हें आहेत. हॉ. गणाची चिन्हें अथवा आगम सखर्वनामोतन्नच आहेत. असे दाखविता येण्यासारखे याहे. प्रथम गणाचा *अ * हा 'ठस्मे ' ह्याचा अबदेष आहे. चौथ्याचा ६ य? आणि ददाव्याचा “ अय ? ह्यामध्ये कोणत्या तरी साहाय्यकारी क्रियापदाचा अवशेष भसला पाहिजे, सातवा ध नववा झ्ारची चिन्ह एकच आहेत असें दिसते. सात याचा € न ' नवव्याच्या “ना ' पासून आला यसाषा व त्यामर्ध्ये सावेनामिक अश असावा, पाचव्पाचा त्नुर आणि आठव्याचा ' उ ! हे सबढ असवित. आठव्या बणाचे * कू * श्यित्राय सर्वे भानू रकाणन्ठच आहेत. ह्याच्यामधील र्‌ चा आणि सातव्या किंवा नवध्या गणातील न्‌ चा सबघ तेव्हाच दाखविता येईल. ह्याच्यादी मार्गे जाऊन असेंही म्हणता येईल कीं घावूची अद्यी दह गणात बाट्णी झोप्पाच्यापूर्यींची स्थिति अजमावता येण्यासाररवी आहे, त्या पूवीच्या स्थितींत दोन गणाचेच फक्त घातू असले पाडिजेत. एक “ झ ? चिन्हाच्या गणाचे घात झाणि दुसरा ' ज्‌ ' चिन्हाच्या गणाचे धावू. तिसराषट्री एक वर्ग झाहींडी चिन्ह न पत्करणार्‍या घातूचा असावा, सस्कृत माषेच्या पथम स्थितींत गणाचे महात्म्य इट्के नसावेंधे वाटते, गणारचे जें स्तोम भाजले ते भाषेच्या पुढच्या त्यिठीत, कारण घातूपाठातच गणाच्या चिन्हाना बेइमानी शोणारे घातू पुष्कळ सापडतात व दुसरं, काळाच्या दष्टीनिंखदा दोन माग पाडतात. प्ट॒क सार्घघाठुकाचा ब॒ दुसरा आर्थघातूकाचा, पहिल्या वर्गात धर्तभान, भूतकाळचा एक प्रकार, आहार्थ, विष्य्थ हे येतात. आणि बाकी राहिलेळे सर्व ल्कार आर्थघादूकात येतात अशी त्याची विब्देवारी आहे. ह्यापुढे क्रियापदाच्या काळाचा कर्म कसा लागतो ह पाहू, मुळ्याव ६ अकरावे ] मराठीची पूर्वोपेठिका, *“ १६२३ ह्यापुढे सबघदशक सर्वनाम येतात, सार्वनामिक रूप (तेंच कालपरत्वे प्रत्यय पदवीस प्रात झालेले) हेच क्रियापदाचे मळल्व असलें पाहिजे. व ह्या द्श्ने वेदामध्ये सापडणारी भूतकाळादी रूप पदि पविसरा प्रकार शच पहिला असावा व नतर इतर काळ उत्पन्न झाले असा- आहेत ह्याबद्दळ शकाच नको, कारण त्याचा रूपं बनविण्यास एकाच्या बाब- तींत 'तृ? झाणि असू ह्या चाहाय्यकारी क्रियापदाच्या रूपाची मदत घ्यावी ळागते, व दुसऱ्याच्या याबतींत एकट्या * सर्‌ 7 चें साहाय्य घ्यावें दागते. तेन्हा हे साधित भविष्यकाळ * तृ! आणि । असू ह्या दोन धातूचे घर्त- "घातूसाधिते अर्थाच्या दृष्टीने अपूर्ण असत्यात तेळा पूर्यी भ्रियादर्शक स्पा. पासूनच त्याची उपपात्त लाडली पाहिजे. काळाच्या उत्पत्तीचा इतिहास अक्वा असावा, आता त्याच्या मत्ययाचा थोडासा इतिद्दास खाल दवेतो, * शेन्द आगि सस्कृत भापामर्घ्ये “म्‌ * हृ द॒सावनामिक अवशेष असून काह विमर्चाच्या प्रत्ययात दिसतें. ह्या * म? चे दुसरे रूप * मि ? सस्कृतमध्यें प्रथम परुपाच्या एकवचनाचा प्रत्यय होऊन वसले आहे. ' म्‌ ? चा उच्चार थोडासा नरमावला म्हणज्ले *व ? हातो. दिव- 3-4 भापाशात्र याणि मराठीमापा, [ पकरण त्याचा अपभ्नश् * हि ! झाला असला पाहिजे. ' सि २ प्रत्ययात * अस्‌ 7 घावूचा अवशेप्र असावा. तीच गोष्ट तृतीय पुरुषवाचक मत्ययाची. ति. ? खणि * अम्ति? ह्यामध्ये तत्‌ ह्या सर्वनामाचा सवघ दिसतो, किंवा ' अर्‌ ? ह्या घादूच्या सवघाचा सदय येतो. * अन्ति * मधीळ अनुनासिक, आगन्तुक असावा कारण तुतीय गणात तो वेपत्ता होते. द्विवचनाच्या * थ? मध्ये स्या घावूचा सराय येतो. * तस्‌ ? & * थत ह्याचें नरमाव- *ेठें रूप आहे, झातमनेपदी प्रत्ययददी अशाच तहेनें व्युत्पादिता येतात. काश प्रत्ययात सार्वनामिक अवशेष सांपडतात, व कार्हीत इतर घातूच्या ९ साहाय्यकारी ) स्साचे भबद्चेप सापडतात. भूतकाळात “म? आगम लागतो या “अ? चा यागि दुसरा नका- राथी जो: अ ? आहे ह्याचा सत्रघ आहे. हे दोन्ही एकस्वरूपाचे आहेत. साधु म्हणजे वागले ख साधु म्हणले न-दागलें, त्याचमरमार्णे * अ-जामात्‌ ! ईं रूपड्दी नकाराथींच आहे. ते क्स ! नकार लो दाख- वायऱचा तो क्रियेच्या अर्यावद्दलचा नव्हे हें प्यानात ठेवलें पाहिजे, “ अ- बानात्‌ ? झ्यामध्यें जो नकार मानाबयाचा तो क्रियेच्या काळाबद्दल्चा आहे. वर्तमामकाळाची कल्पना त्या ज्रियापदाच्या रूपात नाही एवढाच अर्थ भूतकाळात लागणार्‍या “ अ ? आगमाचा घ्यावयाचा आहे. अशाच तऱ्हेचा * अ ! चा उपयोग अन्यत्र दिवन येवो, * उत्तम ! ह्याला औय? लावला तरी त्याचा अर्थ बदल्त नाहीं. उत्तम झाणि सनत्तम ह्या दोन्हीचा अर्थ एकच, * एक? ह्याला * अ? आगम लावला तर : एक! ह्या शब्दाने येणार्‍या कल्पनेचाच तेबढा निषेध झेतो.' नैक ? किंवा * अनेक ? म्हणजे एक" नाही, दोन, तीन, कार्ही, इत्यादि, इतरद्दी उदाहरणें पुष्कळ सापडतात. ५ अपश्चिम कुरू पितुक्‍चनम्‌ ” हें एक मराठीतही एक उदाहरण आहे; ४६ अचपल मन माझें नावरे आवरिता ” इ० सस्छ्तमधील मुख्य मुख्य परत्ययाचा हा इतिहास आहे. ह्याच्या पुढे प्राइत मापातील प्रत्ययाचा इतिद्वास देणें ओोघानेंच प्रात शोते. पण तो विचार करण्यापूर्वी दुसच्या एका मुद्याचा विचार वरणे आहे. व तो विच्चार सस्कृत आणि प्राकृत ह्यामधील दुवा साधण्याच्या उपयोगी पडेल, सरस्ुुतत मार्घेत टापटींष, नीटनेटकेपणा, मारदस्तपणा बगेरे भे गुप करावे ] मराठीची पूर्वपाडिका, १६५ दिसतात त्या युणानी कारही वाबदुकाचे डोळे दिपवून “' मूळे च्याघात व अरण्यास त्याना प्रदत्त केलें आहे, ह्या गुणांमुळेच कित्येक विद्वान जोक ' सत्दृतसारपी प्रत्ययाती बजवजलेली भाषा कर्षीदी लोकाची 7 बोली? नसली पाहिजे, असा तिच्यात्रदळ कायमचा होरा ठोकून देताठ, स्याच्या म्ते*लोकांच्या नेहेमीच्या वापरात झसलेल्या थोळीमध्ये इतकी नियमश्यद्धता आढळून येत नाही आणि सस्कृतमध्ये तर नियमझडतेची घराकाणठा झालेली माहे, त्यामर्थी सस्कृत चोली नसावी. जाणि पदित स्येकानीं आपल्या मतप्रदर्शानास किंवा बादविवादास मारद्स्तपणा येण्या सार्डी सस्क्रत ही एक आथिक मापा बनविली असावी असे विधान करून अस्रत भाषेच्या सिद्धतेची ते उपपात्त लावतात. ग्राथिक भाषा बोलीपेक्षा निराळी भसत हृ खरर॑ साहे. मापेची-नागर व बोली, क्रिभा शिष्ट व अशिष्ट-मर्शी दोन रूप असतात परतु नागर काय किंवा दिष्ट काय किंवा आधिक काय, ह्यारका कोणतेदी मा्पेचे खरूप असो, त खरूप भापोयाप बनत असत. भाषा उत्पन्न करण्याचे काम कोणाही बुद्दस्पतीच्या दावून डॉर्गे शक्य नाहीं, तिकडच्या काह! पाश्चात्य पडताना स्थ सश्गात कारही विशेष प्रकारच्या न्यवद्दारात एकच भाषा उपयोगात असावी, ह्या सदि- बहेन ' एस्परन्टो ! किंवा ' इडो ? नावाची मापा. वसधिण्पाचा प्रयत्न झारमिळा पण असल्य प्रयत्न कोठें थक्वखी हेणार आहे ! सर्वच ओंकस्‌ झालें, ह्यात काही आश्रय नाई. मापा का एक दोन दिवसात तयार शोणारा माल आहे ! का आपला पडितार्नी आपल्या धुदिमत्तेच्या नोरा- बर त्याला तयार हषे म्हणाबं आणि त्यानें लागलींच तयार व्हावे, भाषा ही इळू हळू बनत असत्ते व तिला बनवणारा घटक समाज. आपरे मानवी पकणकटे बृहस्पति तिच्यापुढे हात टेकतील्च पण यरच्या त्या खऱ्या बहस्पतीचेडि काही चालणार नार्ही, एवढेंच फार जार्ले तर म्हणता येईळ की, सस्टृत फार फार प्राचीन काळीं बोली होती. सध्याच्या बोांचा आणि तिचा सघ तुटून पुष्कळ दिवस झाले आणि यैय्याकरणांनी त्या भाषेस नियमानी बाधून टाकून वायमर्दे स्वरूप दिले. सस्हत बोली नव्हती. ग्हणणान्या लोकाच्या विसावा पराग येथेच घेतरा तर १६६ मापायास्र आणि मराठीभापा, [ प्रकरण अस्थानी होणार नाहीं, कारण त्याचा उपयोग पात मापाच्या पाबती- तही झापणास दोईल, सत्कृतचा गीर्वाण भाषा म्हणून साभिमानाने उछ्ेस करतात ६ सरे, परु त्याचबरोबर तिला मतमापा म्हणूनही संबोधतात. मतमापा उ्द्षणजे चघ्या तिचा * बोल्ह ? म्हणून कोठे उपयोग होत नार्ही, एवढाच अर्ध घेतला तर काहीं हरकत नाही, प कधीं काळींसुद्धा झे माप्रा जिमत नव्हतीच असे ते लोक प्रतिपादितात, भापेच्या जिवतपणार्ची खरी चिन्हे तरी काय साहेतत ! आगि तीं संस्कृतमध्ये आहेत कॉ नाडीत १ मतमापा म्हणून जे सत्छृततरा उणेपणारने संबोधतात ते व्णत्त्याग, वर्णलोप, वाढ चगैरे भापेच्या तिमतपणार्ची चिन्हें सापडत नारदीत म्हणून कौं काय १ सस्छृत्त हवी बोली शेती हॅ आपणास सिद्ध केलें पाहिजे व हें जर सिद्ध झालें तरच ह्य असल्या नियत सस्सतपासून कमाने पालि प्रात अपभ्रश चर्तमानकाटीन चोली उत्पन्न झाल्या सझाहेत ह्या बिघानाच्या सत्यतेस प्राठिंबा मिळेल. सस्छृतच्या प्रत्ययात सार्उनामिक अवदोेष आहेत सर्वनामाच्य काला- तरान प्रत्ययात लव होणे हच एफ मापा बोलल्य गेली असल्याचे चिन्ट साहे सर्वनामापायन प्रत्यय साघप ह्यांत सस्दृत्नेच तवर्ढे विदोप असें काय केलें ४ फगातील इतर भाषा जें करतात तेंच सस्टत्त भाषेने केळे आहे. ते सार्यनामिक अवदोप असून सुद्धा डेतर घुन्या मापा बोली ठरतात साणि त्याच्याच योगानें सरकृत राय बोली ठरू नव हा कोणत्या भाषा शास्त्रांतील न्याप्र २ सस्छृत्तमध्ये प्रत्ययाचा चजपजा? व समासाचा मोजड पणा फार आहे म्हणून ती वोली ठरू शब्ध्त नाडी हें एक त्या नारित पाचे म्हणर्णे भाई. प्रययाचा वजयजाट व समासाचा यातटपणा ह्यानी चर सस्ते बोली होऊ शक्त नाहा, आणि हवे जर तिच्या मार्गातील अडयळे समजञाबयाचे, तर पाली जाणि प्राकृत ह्यामध्य ते काय कमी आहेत 1. पाठींतदी प्रत्यय आदत तिकडीठ पाश्चात्य घुन्या मापाठडी प्रत्यय आहेत, समासाचा बोंचडपणा पाहतात त" परमायधीस नेला. आहे. साल्यविसांधव नाटकात तों पद्ववयास सापटतो. वरं उच्चारसीवर्याकडे पाहावें तर प्राकत- मध्ये ती नाह. कारण व्यस्त स्वर उच्चारावे लागतात, आणि ईं करणें अकरावे ] मराठीची पूर्वपिठिका , १६७ योलणाऱ्याच्या व लिदिणाऱ्याच्या दृष्टीनें सस्वामाविक भा, ऐ दोष अतून सुद्दा भारत च पाली बोली ठरतात व मुनि मराबीर व महात्मा चौद! ह्यानी आपल्या नवीन घार्मिक मताचा प्रसार अगदी सालच्या लोकात त्याच्या नेहेमीच्या भोलॉंत केला अस म्हणतां येते. तर तेच दोष अवून सस्क्त सुदा ब्रोली का ठरणार नार्दी १ ज्याप्रमाणें आपण इकडे सस्हतपासून प्राकृतद्वारा वर्तमानकालीन योळी उत्पन्न झाल्या अरे म्हणतो, त्त्याचभ्रमार्णे तिकडे लॅंटिनपासून सर्च रोमॅन्स ( इग्लिगा-फेंच ६. इ, ) मापा उत्पन्न झाल्या असे म्हणतात, मापाचा स्वमाव, फेरब्रदळ वगेरे सर्वकाळी सर्वे ठिकाणी सारखेच होतात. शिवाय हॅंडिन काय किंबा सस्कृत काय, दोन्हीही वैदपूर्ववाल्ीन आर्याच्या टोळीच्या उपयोगात असलेल्या भाषाचे विशेष प्रकार होत. तेव्हा दो्यत स्वमावसाम्य सापडणे हें चमत्कारिक नव्हे, नाटकातील पाठे प्राश्‍त वापरतात हें एव प्रमाण प्रात बोली छेत्या द सिद्ध करण्याकरता साणतात, १ण सस्कृत बोली होती ह्यालाही से. तितकच जोस्दार प्रमाण नादी काय १ सस्टृत भाषा म्हणजे सर्वांची अन्वळ- पासून भसरपर्यंत एकजात ' बोडी ' होती अस कोणी म्हणतच नाहे, आह्षणाची, राजाची वगरे घरऱ्या लोकाची बोटी ती अतू शरमेल भ्लॅच्छ, अनार्य वगेरे अन्यजातीय व अन्यसस्ततीचे ठोक निराळी एकादी बोली वापरत असले पाहिजत कारेण मनूने म्हॅच्छ मणि दस्यु ह्याच्या भाषेचा बेगळाच निर्देश केला आहे. यास्क, पाणिनी वगैरे वैय्याकरण '*उन्दासि * आणि ' भाषायाम्‌ ? असा मापाचा भेद करून सत्कतसमर्घी ' भाषायाम' असा प्रयोग वरततात लोकात संस्कृत माप्रा किंवा घोरी असल्याचिय़ाय असा प्रयोग करणें दाक्‍्य नाहीं, यास्काच्या ग्रथात तर 'प्राच्य उदीच्य' असा लोकाच्या भाषेमध्ये असलेला प्रातिक भेदही उल्लेसिला माहे. ( दातिल्यनेपु प्राच्येपु दानसुदीच्येपु, निरूच २.२) पार्गिनीच्या सष्टाध्यायीतछुद्धा त्यानी काही खञ गावली झाहेत. त्याबल्नद्दी रास्त चोली हाती ह्या विधानास बळकटी येते. *। नादिन्या जोश पुजस्य 7 एकशुति दूरात्सनुदी ?“ वाक्‍्यस्यटे, प्ड॒त उदात्त” ''पत्य- मिवादेडयूद्रे 7”, भादिनि शब्दापूर्वी च अपशब्द वापरण्यापूवी पुय शब्द द्वि श्ष्ट मापाशख सारी गराडीमाधा, [ प्रर्रण *व सट उधारू नये, इत्पादि, घ्या सर्ज पूघात सरएव योली शेती असा स्व घ्यामि नियठो, त्पावममार्गे फ्रियाप्रदाची फाड रूपें झारेत त्यापरून सर भगदाोंच शका रष्टात नाहीं. “* खाद खादेति सादति कुरू ठर इति करोति, “6 खा सा लाशे, फर, कर, फरतो, फामासार्री मर मर मरत्तो इत्यादि. हया एक मकार मोदन सक्य खतूर्‌ विथ थाना ग्यादोवि. एर्वे सयम्‌ सम्पपद्रवि-माव घेव, पेय पी, लाह्या खा अशा तरेन षा पोट मरतो. हा दुखरा पकार, तिरारा प्रकार णमूल घावूखाधिताचा जीवना नश्याठि, एस्वप्राह ग्रह्मावि इत्यादि, दष्टादश्री, केशाकेशी हे सर्च प्रकारचे पास्परचार बोलीरिबाय केवळ माथिक मारपेत प्रचाराठ असणे शक्य नाष्टा, तेव्टा रस्त दी पोलो अपलीच पाहिजे, - ५४ सिद्ध डान्दायसदन्ये ” ह्या वार्तिजाठे पततर्लीमेंशी सस्छत चोली दोती ही खाश दिली सारे रामायणावसुद्धा एतुसमान लागि सीतादेवी ह्याचा सशोफवनात साद व्यावष्टारिक धे धोप्या शा सत्त माप्रेत शाला सस सागित& साहे. आता रास्फृत्तमध्ये योटीला लागण्यपा भिततपणाचा थाथणी कार्टी चिड सापडतात की नाहीं श॑ पाहू सस्ृतमध्ये काही वर्णाचा लेप होतो. झष्टींचा अपप्रश ऐोठो. यास्काच्या निरुक्तात सतल्श॑ उदाइरमे आहेर. ( १) आादिलोप-उदा०-स्त , सान्त, ( अलोप ) स्कप--क्धरा ( खादा-मराठी ) ६२) अत्त्यलोेप-उदा ०--यत्वा,गत ( मलोउ ). ९ ३ ) उपघालोप-उद1०-जग्मतु जग्मु ज्मा, ग्मा, इ. ( अलोप ) । (४ ) आदिविपर्यय-उदा०-ज्योतिस्‌ ( युत धावूपावन धौलितर ज्युिंटर ) (५) वणोपनेनं-उद्य०-यास्यत्‌ ('स्या'पासून), मर्या (“ भ्रत्त्‌ पावन) कोगत्पादी वोर्लींठ हे असले फरक्त झालेच पाहिजेत. असे फरक आले तर मापा कर्षी कारळी जिवव चोली होती असे ठरते सस्कवमघीळ फरक वर दिलेच यहित ह्याथिदाय गुण, शद्धि, सप्नसारण, किंवा भर्मम मापेच्या धर्तीवर अन्लाउट, उम्लाउट, स्वरमाक्ति वगेरे फरक आडहेतच. सकर ] मराठीची पूर्वोरेठिका, १६९ सजातीय वर्ण लागोपाठ आले म्हणजे त्यापैकी एक नाहींसा होतो, उदा ०० जर्हीदि आणि जहि अद्ली दोन्ही रूपे हित, श्रष्पेनन7नर ब शेवलदधः मिळून शाध्पजर, शेडूच अनुक्रमे दाब्द देतात, अद्य प्रकाराने पाहिलें म्हणजे बोलीस लागणारा जिवतपणा घर्णाच्या त्यागात, आागरमात, विपय- यो] सस्कृतमापेमध्ये पुष्करच सारडतो. वगत्यारग, दर्णागरम बर्णविपर्यय हवे कायम झालेल्या व लोकाच्या हरदमेष बोलण्यात नसलेल्या भापत सापड- ण्याचे कादींच कारण नाई. तेव्हा सस्ट्ृत ही बोली असलीच पाहिजे. इतका मुराचा मिळाल्यानंतर सस्ठृत दी पाडतांची भाषा किंवा न्या करणाच्या साच्यात धाळून तयार केलेळी माषा कशी ठरते व तिळा अव्यल्पाधन असेरपयेत ** मुतमापा ? असा टिका का मारावा १ संस्कृत एके काळी बोली दोती झाणि भापा बोली म्हणून बाषरली म्हणजे त'त्त नाना प्रकार होऊन त्या- मधून उपभापा, पोटभाषा उत्पन्न होतात तीच गत सस्टत भापेची झाली असले पाहिजे, अपभ्रद्ा दोऊन पाली, प्राइत यँगेर भाषा शोऊन सप्या झापंण ज्या माप्रा थोल्ता त्यामध्य सर्कृतचा परिणाति झाला असली ब्रादिणे, यास्पाच्या निरुक्तात प्रान्य, दाश्षिणात्य, उर्दाच्य अशा शब्दाने फले प्रातिक भेद उष्लेसिले साहेत त्याभब्येंच पुढच्या देशपरत्वे समोधल्या गेलेल्या मारत मापाच्या नावाचे बीज साहे. सत्शत भापा जरी दिष्ट, नागर बनली दोती तरी बोली असल्यामुळे कालपरत्व, प्रातपरत्वे तिजमप्यं फरक शोत ोते ब भद्या फरकाची जाणीय यास्कास भसत्यामुळेंच त्याला उप्लेख करणें माग पडलें. सस्टृत भाषा योली भर नसती व केरळ नागर स्वरूपातच जर असती तर असे प्राठिक मेद असण्याच यारण फाय ६ सस्फृतच्या योलीपणावद्दल्च्या जद्या शका आरेत तशाच प्राशतयदलदशी आहेत. प्रात भाषा कध कारळी बाली असर्णे वय नार्ही असें कार्दी सोफा म्हणण याट. सस्दृत्मधोल पर्णोधार, दर्द सिद्धि, वावयरचना * अगैरे गोष्टींकड सहज जरी नजर टावली तर सस्टृत बाली रशावी अस म्हणण्याकटे सहसा धुद्धि घायत नादी पण प्राकृूताची रिधति त्झा नादी. प्रात मापाचा प्रव्येक धावततीत घरयर दिसणारा पुरावा दर फारच ऐेचा- ठेचा माहे, महात्मा युद्ध च मदायौर यानी मापल्या घर्ममलाचा प्रसार य पुरस्कार लोकाच्या योरलतच देल्य ६ खरे. परतु भरला ऐतिद्रासिव पुराय का डव १७० माषाद्यात्र आणि मराठीमापा, [ प्रकरण चाजूस ठेवून केवळ मापार्चे स्वरूपच पाहिले तर दका दुणावेल ह्यात वाह सोटें नादी. पाल्य व पुढील प्रारत ह्या बोली नव्हत्या अद्ची ग्बाह्य देणारे त्याच्या स्वर्पातील्च मुद्धे खार्ल्ल देतो. ही एक बाजू माटलेला साहे, त्या मुद्दयांना उत्तरेही यादव. प पहिली गोर शब्दसिद्धिगिपर्या, अय्वडत्त, ओवार, झोभास केयम,. गस, कस, सस ९ मृत, मरा, मद, मठ, मय इत्यादिसारठी एक स्प ) चाअ ९ वात, वाक, घात साठीं ) यस शाज्द पाहिले म्हणजे अस उच्चार- सौकयांस विघातक शब्द नेईमांच्या व्यवहारात भाषरता येणे शक्‍य याहे कीं नादीं अशी जमरदर्त दका येते ईं झाले उव्दावददलचे वरे, व्याकरण" पहार्यि तर तेंही काहो साधार देत नाहीं मापेनतर व्याकरण येतें हे खरें पण व्याकरणार्ने तरी प्रामाणिकपणाने मापेताल खाचारुणा नमूद करून ठेवल्या पारिजेत प्राश्‍ताताक कोशतेही न्याकरण घेटल तरी सम्कृत मूळ श्न्दाची प्राएतात ठाया बशी तयार कराययाची ह्याचीच ते व्याकरण माडणी करत प्राकृत शब्दाचे प्रारत म्हणून स्वतम सस्तित्य कोणतेच व्याकरण मानात नादी झाब्द प्रारत कसे नले डे सारितले पाहिजे, पण ह्यायिपर्या तीं व्याकरण कादोच थोल्त जादींत , त्यात नियम दिले. ञाहेत ते सुद्धा मरपूर नाहात झाणि सर्व राब्दासादे त्या नियमारनी लागत नाही. नाटक वगैरे प्रघात प्रारत आहे. पण परारत शेख असताना कोपपतेही नाटक लिहिलें गे नार्री त्यामुळे इ'ब्दसिद्िवर्चा जो आश्रेप तो त्याउरद्दी येतो. नाटकात किवा इतर काव्यात ज काही भ्राक््त गय अधवा पद्य धाइूमय सापडते व्यात प्राश्‍तमधीठळ म्हणी किया वाकप्रचार सायडत नाहींत अन्य जर वस्तुस्थिति आहे तर प्राश्‍त ह्या माली होत्या हें तरी क्वूल कसे कराययाचे १ प्रात भाषा बोली असतांना वालणाऱ्या यार्य लोकाचा आणि एतद्ददीय अनार्थ लोकांचा संत्रध मालय होता अनायांच्या अर्हिग आरर्योच्या मापामापामप्ये देवाण घेयाण यरच झालें असले पाहि सर्चे अवून तुद्धा प्राफत बाइसयात सआनार्य शब्दाचा फारसा मागमूस दिसून येत नाही, इवादि इत्यादि, दा पूर्वपक्ष साहे ह्यालाही उततर माहे व च्याप्रमार्णे सस्हत पोली देती हॅ सिद. करता झाळे त्याचप्रमार्थ पाश्‍तही बोटी शोन्या शे सिद्ध करतां अऊरावे ] मराठीची पूर्बैपिठिका. २७१ येण्यासारखे आहे. वर दिलेल्या मुद्दयापैमर काहीं मुदे सरे आहेत. ते कचूळ केळे पाहिजेत, पण ते कवूल केले तरा काहीं एक मिघडत नादी. प्राकृतच्या सध्याच्या स्वरूपात. जे दोप दिसन येतात ते बऱ्याच अर्शी प्राकूत व्याकर णाच्या सदोपनेमुळें दिसून येतात, लेग्यकाऱ्या किंवा वैय्याकरणांच्या दोपा-- मुळे भाषा कशी सदोप ठरणार! झाणि तद्यी ती ठरवू नये, हेमचद्राने लिटि- लेल्या “देशीनाममाठे” कडे पाहिलें तर प्राकृत माषा अनार्यींच्या भप्पाच्या सपर्कापासून भलितत राहिल्या अस कस म्हणता यईल, सस्रुत शब्दाच्या छाया म्हणून प्राऱत शब्दाची वाट प्राशत व्याकरणाच्या साहाव््याने लावता येते ब ज्या शब्दाच्या आर्यत्वाच्या शिक्कयायद्दल सशय आला त्याची उपर्पति “ देदीनाममाळ ” त गोवून देमचद्राला लाबाती लागली. प्राक्त पोली झेत्या त्याबद्दल वाद नाझ पण त्या योली होत्या भेव्हा ! सकत नतर कीं आगदी पहिल्यापासून ९ आर्यडरोक ऱ्या वेळेस दिंदुस्थानात उतरले त्या वेळेस त्याच्यामध्य सस्कृत भापरा गिष्ट होऊन रसली होती घरच्या वरच्या दर्जाचे लोक नेददमींच्या ्यवदारात सस्कृत वापरीत आणि दतर खाल्चे लोक निराळ्याच भाषा वापरीत असत इतर अनार्य लोकाशा यशयाग करणाऱ्या किंया भाखा दिस स्तोर्ने गाणाऱ्या भरर्यत्राह्षणाचा जरी सध नसल्य झाला तरी इतर आर्य कारागीर, हरहुन्नरी, पोट*रू लोकाचा समध स्वास झाला नसावा वह्या सववामुळच सस्कृतमाधा भरण होत शोत पालीच्या शपितीप्रत येऊन पाहोष्ली, ब पुढ प्रारतची ममल तिनें गाठली पुढें जपभ्रश नायाच्या भाषा झाल्या च नतर योली झाल्या प्रात भाषा फार फार पाचीन काळीं बोळा दाला. प्राश्‍ताचा उगम प्रयमपासूनचा आहे थेदाच्या भाषच्या बरोबर प्राश्‍ूत ग्यालच्या लोरात चाडू हार्‍्या एक चाघो वैदिक रास्टृत-पाणिनीय सस्रत-हविक सस्कृत असा फर्म दिष्ट रास््तचा दिन येत! तर दुसर्‍या बापूस प्राश्‍ण-प्राश्‍ तिफ-प्राकृतिको छत्य असा फम यालीचा दृष्टीस पडता दाहा आघ मिरनिराळे अगर्दी स्वतभ रीतीन बाइत होते. प्राकृत भाषा मूळ हिंदुस्थानातील अनायोच्या थ थाटेरून झाल्ऱ्या थार्याच्ग सस्ऱत मागेन त्याच्यायर पिल उण वर्चस्व साल्यून त्या सर्यावर झायत्वाचा झिका मारला रला हैं म्हणणें मापाशास्रातीठ नियमास सोडून आहे. प्राकत भाषा अनार्य कधीरी ठरणार नाष्टींत, त्या १७२ मापायाख आणि मराठीमापा, [प्रकरण "मापा अनार्य छोणात बर्थारे प्रचश्‍ित नव्हत्या, झनार्य लोढाच्या फार माचीन फारळी सुद्धां मापा निराळ्या शोऱ्या, माश्‍तमापा याय छोकावच प्रचलित ऐोत्या. सायोच्या यसाद्तीत लोडाची सख्या वाढत चाल्स्या” मुळें मूळच्या अरराल तेजस्वी ार्यशस्छृतीपावन काटी आर्य दूर दूर ऐक लागठे अणि अनार्य सर्ऱतीशी जास्त मिरळू लागले. ह्या प्रत्तीचा परिणाम एकमेकाच्या माप्रेवर झाल. जे कारही थोडे सार्य मूळच्या सेजच्यी रारऱतीला पारसे न ऐता सारखे नार राहिले त्यामींच घेवटी रास्त मापा माथम ठेवल. योच्या टोब्या जश एकामाधून एक येऊ लागल्या तः मागच्या मूढल्यार पुढे रेट्ट ल्गगल्या, व हळू हळू उत्तर श्दुस्थानचा सर्व प्रदेदा त्यानीं व्यापूरे टावला, वसाट्टतीच्या वाढी- मुळे सामत्याग फराचा लागला च रपानत्यागाच्या अनुपगाने येणारे रूदीमप्ये, मापेम्ये, अनामध्यें य इतर वार्यीत फेरबदल शाले, त्यामुळेच भापॅमध्ये प्राश्‍तर्चां झापणार निरनिराळीं रूपे दिसतात. पाली-शौरसेनी- मागभी-पैशाची-मुद्दाराट्री (य त्याचे अपत्नश ) अर्शी निरनिराळीं देदापरत्ये नार्में मिळण्याचे ऐंच कारण आहे. मारपेत रूपातरे किंवा सपभ्रश शोण्यार्ची इतर वारणें अरातील्च पण त्या सरवीत अनार्याचा सप्फ़े ई कारण जास्त शराषण्यानें माहे. प्रात भाषात बरारतीच्या भरती 'घरून च उच्चारह भरून एकच उत्पत्तीचा प्रम लागतो. वेदिक काळात दिष्ट भाषेच्या अपभ्रष्ट छाया भात लोकात प्रचल्ति होत्या, प्याच पुढच्या प्राएतच्या थ सद्य,कालीन बोळीच्या जननो होत. प्रातपरत्यें स€कृत भाषेच्या निर" निराळ्या छावा झाल्या मगघात जी छाया सुरू झाले तिला मागधी स्दैणू लागले, इमुसेनाच्या राञ्यात जी छाया सुरू शाली तिला शोरंडेनी म्हणू लागले, पिद्याचपुर-पितताऊर-पेट्याबर जवळ जी डाया सुरू झाली विल्या पैश्याची म्हणू लागले. महाराष्ट्रीच्या नावाबद्दल जरा वाद आहे, महाराष्ट्री हें नाव प्रातलय मिळालें आहे तें सस्छृत्ची एक छाया 5 मह्दाराध्रात १ सुरू होती म्हणून तिला म्हणू लागले क, त्या नावाचे दुसरे कारही कारण आहे £ देशावरून माघेस नाव पडतें हे खरे पण हा. नियम मद्दाराष्ट्रीच्या वावर्तीत सरा आहे की काय ( प्राकूत, गद्य आणि भद्य ह्या दोन स्वरूपात सापडते, त्याऐकॉं गच्च शौरसेनींत लिहिलें माहे व अकरावॅ ] मराठीची पूर्वपिठिका,, १०७३ नुसते ' प्रात? असे म्हणत, ज्यायर्थी ते नाव सापडत नाहीं त्या अथी चाकोच्या प्रात माघाना ज्याप्रमाणे ज्या ज्या भातात त्या वोल्ल्या जात होत्या त्या त्या प्रातामरून त्याना नावें मिळार्ली त्रे प्राकतळा महाराष्ट्री, हें माव मिळालें तें कारही ज्या प्रातात ती भाषा बोल्ली जात होती त्यावरून पडलें नाड हे उघड भाहे. महाराष्ट्री म्टणजे महारा भातात नोलण्यात अस- लेलो मापा असा अर्थ नसावा. सर्व राष्ट्राची-मोद्या राष्ट्राची भाषा असाही त्याचा अर्थ असाया, “ मराठा ? ह्या शब्दाच्या च्युत्पत्तीतवर्धी लले तफ पुढे येतात तदत ह्याचं आदे. मदाराटी भापा सर्वमात्य झालेडी असावी म्हणून न्याझरणकार “ प महाराषट्रीवत्‌ अथवा प्राश्‍ूतमत्‌ '* असें इतर प्राकृत मापाच्या नियमात इवाला देतात सध्याच्या मराठीला णर महाराष्ट्री प्रसवली असें म्हणावें तर ह्या भाईलेकीच्या स्वरूपात किंवा गुणात धाम्य सापडले पाहिजे की' नार्ही ! मराऊतील पूवकाल्वाचक घातूसाधित तेवढे मद्दा- राठ्रावन आले असावं. व दुसरें माववाचक नामाच्या ' पण! ह्या प्रत्ययात मद्दाराष्ट्री ' त्तण * प्रत्ययाचा थोडासा वास येतो, चाकी काहीं नार्ही. अपभ्रश म्हणून जीं एक मधली पायरी आदे तिनें मराठीची उपपत्ती लागते पण तिचा महाराट्रीशी सबघ इतर माषाशी जसा आहे तसाच औपचारिक आहे, विशेष जिव्हाळ्याचे नाते प्रकट शोत नाही. दिवाय महाराठ्री महाराष्ट्रात प्रचंलीत नसून राजपुतान्यात प्रचर्लत शेती अशीही शका काहीं विद्दानानी काढली साहे. दे शफकास्थान आहे परं. हा चसाहतीच्या प्रगतीच्या दृष्टीने प्रात मापाचा क्रम झाला. आता “ सर्व प्राक्ुतचा उच्चारदृष्ट्या कम देऊ. एक वर्तते ह्या क्रियापदार्चे व दुखरे कृत ह्या सु. सु घातुसाधिताचें. १ पाणिनीय भाषा वर्तते क्त २ पाली बद्वति क्त ३ शौरसेनी चड्टदि क्द्‌ः ४ मागची वट्टडि कड पैश्याची वडति कत ६ महाराष्ट्री चट पाणिनीय भार्षेत इत्‌ घातूर्वे बर्दमान कारळी तु्ठीय पुरुषी एकवचनी १७४ मापाणख आणि मराठीभापा, [ प्रकरण सामनेररी रूप य्तंते थसें शेते. प्राशतात प्रायः परम्मैपद सार्यजिक याहे, ' सै! चा £१ सर्व पारतांत सामान्य माहे, 'तिः ची दिर शॉररोनींत दोते. पेछयर्थीत गूदु व्यजने नसल्या कारणाने “ति! ची वि? झायम राददते. गागधींत शौरसेनी ' दि! ची “डि! होते. महाराधति “ति? वी." इ? शोते, * ति ! ची ' दि ! हेणे जितक मजातीय य सलम त्तितर्फे दोणे सजातीय चव सुलभ नादी, ' ति ची * दि? पहिल्या पायरीचा अपभ्रंथध भाहे. ' ति? चा. हृ व्हावयाची म्हणजे ५ ति-दि-डि-दि-टि-इ ह्या परपरेने डोई. म्हणजे £ ६ ? होणें पहिल्या पायरीचा झपभ्रथ नून परिल्याच्या भपश्रशचा अपम्रछ आरे. 'दुषरे उदाइरण * इत ! ह्या घावूसाधितार्चे. ” ( राजयाडे शानेश्वरी प्रस्तावना, ) यर उले सिलेल्या प्राश्‍त भाषाशिवाय आणखी पुष्कळ बालमापा आहेत. मुग्न्य चर दिल्याचे थाहेत. प्रातपरत्ये त्य'मा नावे पडली खआरहेत. एकटया महाराष्राच्या यावतींत मुद्दा लर! डादग्ररत आहे. मागघीचाच सर्धमागधी स्ट्णून एक प्रकार झाहे. ह्याला सर्थमहाराट्रीशी म्हणता येईल, पैश्याची भाषेचा 'चुलिकापैश्याची म्हणून एक भेद आहे. दोन मापाच्यामध्ये एक सधीकाल असतो. एकु भापा मरत चसते य तिथ्या जागीं दुसरी नगी मापा येत असते. पाश्चात्य लोेराच्या मते एक भाषा भाऊन दुसरी मापा तिच्या जागीं येण्यास अजमारो दोनडो वर्थ लागतात, सधिकालाची मयादा त्यानी साघारॅणपणे २०८ वर्षे घातली आहे. प्रात मापाच्या बायतातमुद्धा प्रत्येक ग्रारत भाषेर एक एक निराळाच अपश्रद्य शेता शोरसेनी अपस्रश्व, मागधी अपश्नद्य, इत्यादि झसे प्रकार होतेच, व त्यावरोबर दुसरा किंवा त्या सर्वाचा एकवटून एक निराळाच प्रकार उत्पन्न झाल्य ब॒ त्यालाच ल्येक “ अपम्र्य £ म्हण सागले, मराठी मापेच्या दृष्टीनें ह्या अपश्रश मार्पेचे झापणास फार भहत्त्व आहे, कारण मराठोच्या उत्पत्तीत इतर मापाचा कारही थोडा फार दात असल्हा तरी अपभ्रश्च माघेचा हत वराच आहे व तो कोणकोणत्या चावतींत इग्गोचर होतो इं पुढे स्वठन्न रीर्तानें मराठी मापेचें व्याकरण ह्या सदराखाली सागणारच याह. प्रात मापा, यपम्रश, लाटी, आर्मारी इत्यादि १७६ मापाद्यस्र थाणि मराठीमापा, [ पकरण पद्च मदाय षरत टिट्विले झाहे. सगर्दी घुन्या प्राश्‍त व्याकरणात महाराष्ट्रा ऐ नाय सापडत नार्टी, महाराष्ट्री म्टणून ती प्राहत सापण धमजर्तो तिला मध्ये नाहीत सर्रतमर्धाळ छन्द भ्राश्‍तमध्ये येताना कर्षी कर्घी मपल हिंगे बदलतात. राततसमधील चतुर्थी विमत्ति नाटहंडी झाली माहे, द्वितीया व टुणऱ्या पिमक्तीसार्ठी पी यापरतात. सत्तमीसाठी कर्षीं कर्घी द्विदीया घाटतात. परमपद, आामनेपद ४1 भेद पार काढून टावून सर्व घात एकजात पग्मगीपदी वनविरे थाहेत, दोन विजातीय व्यजने कर्घीश एक्मेकाजमळ येऊ शक्त नादींत. प्रत्येक व्यजनात सपर अरालाच पाहिजे. काळ व अर्थ ह्याचे सस्कअमघील अवडवर प्राहतर्नी यरेंच कमी मेल झाहे. ह्या शाघारण सुणासेरीज प्रत्येक प्राश्‍वला स्वताच्या कारही निराळ्या स्वतत्र खुणा झाहेत. भराराष्ट्री प्राटतात पुढे दिलेल्या खुणा दिसून येतात. १ पचमीचे' प्रत्यय * झो थागि उ कर्धी कर्षी धेगत उदा०-वच्छाभो, वन्छाउ.. धघणाभो-घणाउ, २ * त? चा लोप शेठो, ' पिता । चें * पिसा असें रूप होतें ३ ' य” चा “ल? होतो. पर्याय व आर्यपुत्र हे दाब्द सझनुनर्मे पद्याझ घ सजञउत्त अरे होतात, ४'य चा * ० छेगे, ६ कषा ? शन्दाचे * कटा ! असें रूपातर होते. ' मू? धावूर्चे रूपातर . £ हू. ? मध्यं होतें शोरसेनॉत जरा त्यापेक्षा निराळा प्रकार आहे. पचमीचै प्रत्यय ' दो, दू ? साहेत-रामादो रामाडू. ' त? चा ' द ! छेतो उ. पिदा य? चा य्य होतो * पय्याय खय्यउत्त “च "चा *घ ? होतो उदा०-€" कथा? चे । कघा * होते, ' ननु ? बद्दल ण शेते. सवोध जार्चे' हजे ! रूप मिळतें, * मू ? मधीळ ' मू * शौरसेनींत नाहांसा शेत- । नाहीं. मागधीमर्थ्ये शोरसेनींसारसेच फरक शोतात. अ कार्ही निराळे स्वतनही आहेत. उदाहरणार्थ “सू चा "श्‌, र््॑चा*लू? शोतात. प्रथमेचे एकवसनाचा प्रत्यय * ए ! आहे. “क्ष र चा 'क? शेतो. न्यू, प्यू, ज्ञ, ज्जू, ह्या सर्व सयुक्त व्यजनाबद्दल ज्य हें व्यजन येते त्याच भमार्णे जू, यू, दयु ह्यायइळू “ य ? व्यजन येते. “ अहम्‌, घयम्‌! ह्या सर्वे- नामाबद्दल * इगे * हें सर्वनाम वापरतात. * स्था ? चें रूपातर * चिद्ठ ? मध्ये होतें, पैधयाचीमधील फरक घुदील्प्रमार्थे माहेत. ण्‌ च्याधे न ह्याबद्दल ब. अकरावें ] * मराठीची पूर्वपिठिका, १७७ येतो." न्यू , ण्य, श्व ! शावद्दळ * अजू” येतो, * त्‌ ' आणि ' तद्‌? हयांबह्दळ प्टोतो. “ठू चा “ळ्‌ होतो. “इचा 'दु. १ * गर 7 बद्दल $ रिय्‌ १ शू, य्‌, बददल स्‌ अर्शी रूपें होतात. ह्या सर्व प्राकत माषांबरोबर शिलाळेखांत वापरलेल्या प्राकृत भाषांचा *उल्लेस केला पाहिजे, पाली माघेच्या नतरची ही रूपांतर होत. ज्या म्र्थी शिळालेसात सम्राद अशोकाच्या स्वमावांत नैतिक परिवर्तन झालेल्याचे व त्याने लोकांचें हिंद मन हिंसेपासून वळवून निर्वाणाच्या मार्गाकडे लावण्या- सार्ठी झापले परिवतैन आपल्या साम्राज्याच्या चारी कोपऱ्यांत खोदविले त्या अर्थी ते लेस ष्या ज्या प्रातांत खोदवले त्या त्या प्रातांतल्या बोलीमध्येंच *'खोदवले असले पाहिजेत. त्या लेखांचे सन खिस्तपूर्व २५२--२४२ पर्यंत येतात. देशपरत्वे बोलींत पडणारे फरक श्या छेखाच्या माषेत एष्टीस पडतात. उत्तरेस शह्वाभादगऱ्हि व मणशेर येथ लेख आहेत;, व त्या्‌या जवळच डेहराडून जिल्ह्यांत खाटशी येथेंशी लेख आहत, ह्या दोन्री लागच्या लेखांची लिपी एकच खरोष्टी आहे, तरी भाषत दर्यप्रक्षियेसच्धी फरक पडले आहेत. खालच्या बाजूस तीन ठिकाणा ल्ल आहेत. काठे- बाडात गिरनार, ठाणा जिल्ह्यांत सोपारा, व पवेस गजम जिश्ह्यांत ढवली य जौगड ठिकार्णी तेच लल प्राक्ली टिपॉत टिहिळे माहेत, ह्या. मरप्ये माघेचे बारीक सारीक भेद आहेत. मापा प्राइतच आहे. पण एक केस दुसऱ्यापेक्षा थोडा का होईना निराळा ल॒गतो. ह्याचें कारण गांत. परत्वे मापेमप्ये पडणाऱ्या फरकाशिवाय दु कीक या डुसरे कोणते असणार |! मळ अशोकानें मपल्या स्वमापेत ते जाशरनामे काढले य राज्याच्या चारी सीमा चालणार्‍या भाषांत त्ते लिहविले. < अशोकाच्या वेळेख म्हणजे सिर्तपूर्व तिसऱ्या शतकांत प्रात भाषा सर्वमान्य ह्यांच्या वेळां पाली-माताची मरमराट शेती, त्या इं प्रवालित असावें. पाठी आणि पुढच्या दुवा ह्या सोदोव झिलालेसावरच्या भापा साधतात. ह्या माषाी प्राश्‍व. चीच रूपांतरे द्वोत. सस्इत्त त्या वेळां अजोयात नव्हती असे च यावयार्चे नाई. कारण, बुदाच्या कांडे २- एस्कृतर्चे घ्याकरण भगवा पागिनीने रचलं. त्या वेळेस > श्र तो. माषा बोट- श्‍श्च्ट माषाशासत्र झाणि मराठीमापा, [ पकरण प्यांत भखलीच पाहिजे, त्याच्यापूवी एक दोन शतके यास्काचार्यच्या हेणांतदी खस्कृत तत्कालीन थोली शेती ह्याचा पुरावा मार्गे दिटाच साहे. एवढेच मन्दे तर खुद्द प्राकृत शर्दभान्य झाल्या असतांना देतील सस्कृत कांट ठिकाणी बोठली जात शेती. महर्षी पतजलीनें झापडे व्याकरण-मह्यमाप्य किडिले त्या वेळीं सस्कृत बोली अखादी असा तर्क करण्यास धुरेसा पुरावा आहे, पतठंजटीचा काळ * अरुणद्यवनः साकेतम्‌ * मप्ये उद्लेलिटेल्या मिनन्हर ( मिटिंद ) "च्या स्वारीच्या वेळाने ठरण्यासारसा आहे, खिस्तपूर्व १५.० पर्यंत संस्कृत कोठें घुरळक तुरळक पाहिजेल तर म्हणा पण बोलली णात शेती शं लाख. मापेच्या बावतींत नकी काळ सागणे जण धोक्याचे ससते. सअमकी माषा अ्रूत झाली केव्हां भ दुसरी तिच्या घागी , सी केव्दां ध्या प्रश्नांची उत्तरे शतकातच दिर्ली पाहिजेत, भाषेचे आयु- स्यनशी मोठे असल्यामुळे तिठा जन्मण्यास व मरण्यास झातेके लागली तर त्यांत नवल कसचे ! शिवाय एक भाषा शत होऊन नाहींद्यी होण्या च्या मार्गाख लागली असतानाच उत्तर, भाषा थपप्रश म्हणून सरू अयते. त्यामुळें एका भापेच्या काळातच दुसऱ्या तज्जन्य भाषेचा काळ मिळतो. यशीच स्थिति सत्छततची शालेली झाहे, प्राउत मापा जरी सर्वमान्य झाल्या होत्या तरी सस्एत्त मापेचा अवशेष खिस्तवूर्य दुसऱ्या शतकापर्यंत सांपडतोच. प्राश्‍ृतमध्ये भ्रय लिहिण्यास इ. स. च्या पहिल्या शतकापासून सुरुवात झाली, शातवाइन हाळ राजानें लिहिलेले दृुगाररसमय ७०० काव्यांची गाया वगेरे घन प्राकृत बाइ्मय ज्या वेळेस लिहिले त्या वेळेख़ प्राकृत मापा बोल्ल्या जात असाव्यात. त्यांचा काळ खित्तपूर्व ५०० पावन खितस्तोत्तर ३०० पर्यत घरला तर चावगें शेणार नाह. पुढें कार्ही दिवस शद, काप्व, शुत, चालक्‍्य वगेरे सनातनघर्मराजाच्या प्रोत्सा- इनानें सस्छृत मापेचें आणि सस्छृतत वाइमयाचें पुनवरर्जावन झाले; पण स्थेकामध्ये प्राइत म्हणा किंवा तदुद्धव अपश्रद्य महणा चालू झाल्या अपश्रद्य मापा साघारणपर्णे इ. जन, ४०० पावून १००० पर्यंत सुरू असाव्यात. ब त्यांच्यानतर सध्याच्या बोटी सुरू झाल्या. अपस्रश्य भाषा सच्याच्या जोलींच्या जननी होत, बाकीच्या सस्छतत पाली-प़ाइत ह्या सर्व भापाचा पखत्पर मातृपणा असरेल पण व्याली हिंदी गुजराथी आावदी, मराठी करावे ] मराठीची पूर्वीपेठिका, १७९ व्हत्यादे सर्वे बोलीच्या प्रत्यक्ष जन्मदाच्या सपश्रश भाषा उरतात. राजवाडे ९ जाने-प्रस्तावना ) यांनी दिलेल कोष्टकडी माषेचे काळ ठरविण्याप उपयोगो आहे. उत्तर सीमा एकच आहे पण पूर्व सीमा मात्र त्यांनी फार पलीकडे नेली आहे. तीही मापांच्या प्रथम स्वरूपाची सीमा म्हणून मान्य दोग्यासारवी आहे. वैदिक श. पू. ३००० पूर्वी सस्क्व 1 ब्राह्मण झा. प्र. ३००० पासून रा, प्र, १५०० पर्यत स्थैकिक श. पू. १५०० पासून ग, ग्र. २०० पर्यंत १ | पाली शा. पू. १५०७--४०० ठा, पू, ह शौरसेनी श॒ पू. ५००---१५० श, उ. "प्राकृत र्र मागधी शश पू. ५००---१५० श. उ. पैशाची शा. पू. ५००--१५० अ, ठ. महाराष्ट्री शा. पू. १०००--१५० शर, उ. री ओरसेनी, मागधी, पे्याची, महाराष्ट्री ह्या चारी भाषांचे अपभ्रंश "० द्यकपातून---५०० शकोत्तर पर्यंत, अज, मैथिली, बगाली, आवडी, काईिमरी, हिंदी, गुजराथी, मराठी 'इत्यादे बोली त्यानतरच्या माहेत. हा सर्व ठोकळ मानाने हिशेत्र झाला, ह्यापे्षाही जरा बारकाईने काळाच्या साधा ठरविल्या पाहिजेत. निदान झपप्रशाचा अस्त आणि चोलोंचा उदय ह्या दोन गोडी आपणास जास्त नक्की केल्या पाहिजेत, कपभ्रशाच्या आत्तित्वाची साक्ष देणारे अगर्दा शेवटचे अथ पाहिळे पाहिजेत्र व त्याचधरोवर वर्तमानकालीन बोलीच्या उदयाची चिन्हे कोण्या अथांत जास्तं ज़ात्त अगोदर' सापडतात, ते अथ पाहिले पाहिजेत, ह्यां दोन तऱ्हाच्या पुराब्यान अपम्रशाचा अस्त आणि बोलीचा उदव ह्याचे काळ ठरतो, अपभ्रशावदळ्चे उल्लेख प्रथम देतो. ₹ त्यापैकी पदिला राजशेखर नावाच्या कवीच्या काब्यमीमासेत, ३ जे. युगे वे. विततार आस्क रररेशे शश डों. गुणे वि. विस्तार. आक्येबर, १९२२ ऱ्ट्र माषाद्रात्र याणे मराठीमाषा, [ प्रकरण सापडतो. काव्यपरीक्षेती सभा कश्ची असांदी ह्याबद्दल त्यानें र्से सागितर्ठे साहे की, पश्चिभेल. अपभ्रश कपि घ त्याच्या पलीकड्धे चिर्जे काढणारे, रगविणारे, रत्नकारादि कसबी त्येक बसवावेत ( पश्चिमेनाप> भ्रशिन कवय । तत पर चिमलेप्यदृतो माणिक्यवधक यैकेटिका* स्वर्श- कार वधेकि लोइकारा अन्येडमि तथाविघाः ) राजदेखराच्या वेळां अप- भ्रश मापा उपयोगाव असल्या पाटिजेत व त्यामध्व वाहमयद्दी तयार होत असलें पाहिजे, राजशेखर नवव्या ृदकाच्या केवी हाऊन गेला भरद्रेटाच्या “* सस्दृत पाजत चान्यदपरूदय इति विधा ” ह्या -छोकावर टीका करताना टीकाकार नमिसाधु भ्रपरळाच निरनिराळे मेद दाखवून त्याच्या ल्क्षणाविषर्यी म्हणतो-““* तस्य च लक्षण लोकादेव सम्यगवसे- यम्‌ -त्याचें ल्छण लोकामधूनच नीट समडून घ्यावें. प्रा ढावदल चौल ताना त्याचे लक्षण-* प्रथान्तरादवसेयम्‌ -१ठर म्रयावर्न समजावे असे म्हणतो त्वावरून त्याच्या वेळेस अपभ्रश माषा प्रचतित असाव्यात... नमिसाधूचा काल अकगवे दतक आहे. अपभ्रदा मापा ह्याच काळाच्या सुमारास जिवत होत्या. ह्यायद्दळ आणखी धरावा दोन ठिकाणाहून मिळतो एक शेमचद्राच्या प्राकृत च्याकरणावरूने व दुसरा प्राहूत विंगलावरून. हंमचद्राच्या व्याकरणात अपस्रद्य धकरणात अपभ्रद्याची दोन उदाहर्‌ रणे दिला ञाहेत. त्यात एवात मुजरायासवर्धी उल्लेख आहे व दुसऱ्यात सुजाळाचा उल्लेख आहे. पैकीं पहिला मुवराजा दहाऱ्या दतेकाच्या मध्यावर होऊन ग्रेला, व मुचाळ हशा १०९४ मध्ये गुजरापच्या गादीवर असलेल्या सिद्धराज राजाचा प्रधान होता प्राश्‍त पिंगल मावाच्या प्राश्‍त छद शासत्रावरच्या अथात ' कण्णा । रातीचा उल्लेर् आड हा कप्णा अथवा कर्ण कल्चुरी घराप्यातला चेदिराञा ११ व्या शतकाच्या मध्याच्या १ हिद्द डिड जइ र्नासरद्वि जञाणड रुज खरोसु द ल टि श्मचद्र २ पदिदिंव असजाद ज्ल॒ जहिं अडाहिउ पाऊ ३ कप्ण वल्ने कुम्म चल्ड पुणवि असरणा, सुरुविकम विकमः जिणिस पुज्य ता कण्णापग्कम कोड वँ्झ, शरा पिं नअरकरावे ] मराठीची पूर्वपिडिका, १८१ सुमारास होता. ह्या दोन पुराव्यावरून इसवी सनाच्या अकराव्या दातकात घुगधुगीत का होईना पग अपश्रश मापा जिमत शोत्या. आवा दुसरी वाजू माडू, बोलीच्या उदयारचें प्रमाण शुन्यात घुने कोठ पर्येत मार्गे नेता यत हे पाहू बोलींततुदधा इतर बोलीशी आपल्यास वाडी कर्तव्य नादी, मापणास आपल्या मराठीच्या उगमाकडे पहावयाचे माहे, तेब्दा त्याच भाषेंतील घुने उल्लेख तपासू . मराठी भाषेतील अगर्दी पहिल्या घुन्पा प्रयाची तार्रस जवळ जवळ नक्की माहिती साहे, ज्ञाने- आरीच्या दोवर्टा ज्ञानरायांनां आपल्या प्रथाच्या समाप्त ीचा काळ एका सझोबींत सागितला आहे*-- ५ श्रे याराशाते वारासर | त टीका केली झानेश्यर | ू र न्लघ्विदानंद बावा आदर ! टेग्वकु जाहला ॥ ज्ञानेश्वरी १८५० शानेश्वरीचा काळ शके १२१२ आहे. चामेश्वरीसारखा प्रथ केवळ सर्थांच्याच दृष्टीनें नव्हे तर भाषेच्याही दृष्टीने सवोत्कृष्ट ग्रथ मराठी मार्पेत लिहिणार्‍या श्री ज्ञानोबाची भाषा किती भरौढ असली पाहिजे, माषेच्या प्रथम स्पितींत येदातासारख्या | चारप्रचान विषयावर प्रथत्चना होत नाडी, सतुष्याच्या उत्कातीमध्यसुद्धा मनाला किया घुढीला बेदात विप्रयातील घडे गिरवण्यात प्रेम बाटणें ही धवट्ची पायरी आहे. प्रथम इद्वियाना प्रत्यक्ष प्रतींत दोणाऱ्या गोषकडेच मन वळणार, त्याच्या 'योगानेच मनाला 'चमत्कार वाटणार त्याच्यायद्दल्च मन विचार करणार व तेच भापेमध्यें उमटणार. वेंदातासारख्या चूढ व इद्रियातांत विष- याच्या प्तीतीकडे मनाचे झाफषण करून घेण्याची पाजता येण्यासाठी बुद्धीचा विकास विलक्षण झाला पाहिजे मराठीमधील ज्ञानेश्वरी ह्य अथ जर पहिला मानाययाचा तर एकदम चंडी प्रांढ अवघ्या भापेस अगदप प्रयमच कशी पात शाल ह्याविषर्यार्चि कोंड पडते शानेश्वर्राच्या पूर्वी चेदातांदवाय काही तरी इतर भावनाप्रधान वाड्मय लिहिल असले पाहिजे. व त्यामध्येच माषेच चाळपण असले पाहिजे, मराठोच्या याट- पणाची अधुक का होईना पण काही तरी करूना देणार वाडमय दुदैवाने आज उपलब्ध नाहीं, त्याच्या अमाची जञानेश्वर्शच्या पूर्वीचा काळ म्हणणे श्ट्र भाषाशास्र आणि मरारठाभाषा. [ प्रकरण सर्व अंधकारमय आहे व त्या निविड अघकारांत कोठें कोर्डे कोपऱ्यात कांडी तुटपुंजे रिलाटेख, ताग्नपत्रे, उल्लेस, आपआपल्या परानें प्रकाश पाडण्याची खटपट करतात, ह्या प्रकाश्याने थोडीशी घाट काढणे शक्‍य आहे. शानेश्वररांतील भापेच्या प्रोंढ भवस्थेवरून ज्ञानेश्वरीच्या पूर्वी कार्श तरी शतके, दोन तीन कां होईना, पण मराठी मापा बोलली जात असली पाहिजे, जानेश्वरांत सांपडणारी उपगेंतील विविघता व त्या ग्रंथाच्या एकदर सोंदर्याबद्दल जरी अंथकर्त्यांच्या वुद्धिमत्तेस भ्रेय दिलें तरी इतकी झब्दसपातति, इतके कल्पनाप्राचुर्य, बाटेळ तसा झाकार घेण्याची भाषेची झमता, मनातीळ भावार्ये हरतऱ्हेने विशद करप्याची हातोटी, वगैरे भाषेतील वरवर दिसणारे, चुदीला पटणारे व हृदयाला उचवळाविणारे असे दोन्ही पकारचे गुण भार्पेत कांहीं ती जऱ्मतांच एकदम येत नाहींत, तेव्हा त्या ग्रथांच्या पूर्वी भाषा योलली जात असली पाहिजे; एवढेच नव्हे सर त्या भाषेत. भावनाप्रधान बालवाड्मस तयार झारे असले पाहिजे; घच तसल्या मस्कृतींत व परपरॅतच ानदेवीच्या कर्त्याच्या बुद्धीला वळण मिळून विकास झाला असावा. त्यांशिवाय असला सवे उत्तर. बाडूमयाची जननी शोभणारा, सर्व उत्तर कवींना प्रतिभा प्राप्त करून , देणार प्रय ती जञानदेवाची घुद्धि प्रसवणार कशी ! अशा विचारसरणीने मराठीचा उत्पत्तिकाल ज्ञानदेवीच्या भागे दोंन तीन रातके नेथ्यास कांहीच हरकत नाही, ह्याच कालाच्या अनुरोधाने काही मिलाले सांपडतात, रावे शिळालेख युटित आहेत. कोठें काही शब्दच सांपडतात तर कोठे एकादी दुसरी झोळ सांपडते. ज्ञानेश्वरीच्या पूवी सत्ता वर्षे हणजे शके ११९५ मध्यें कोरलेला पढरपुरच्या थॉवि्ठलाच्या मादिरामर्घाल शिटालेख आहे, ह्यालाच लोक माविकपणाने '' चौऱ्यायशीची दिला ” म्हणतात, ह्या झिल्स पाठ लांबली म्हणजे मनुध्य चौऱ्यायशी योनीतून मुक्त शहेतो अशी समजूत आहे. आविद्ठलांचे भदिर वाधष्यासार्डी वर्गणी .गोळा करण्यांत झाली होती, त्यावेळेस ज्यानी ज्यांनी मदत केली त्यांची नावें ह्या शिळेवर कोरली झाहेत. जरी नांबॅच पुम्क्ळ्शो थाहेत तरी त्याऐकी काडी नांवं च शब्द मराठांच्या व्याकरणाच्या नियमांनी जखडलेले सांपडतात, उदा- अकरावे ] मराठीची पूर्वपेठिका, , 3 हरणार्थ-'“ चाळावेया, ऐकाचा, रामसंद्रदेवरार्ये, देवरायासी, करनु, संडी, तेयाची, बिलाची आण ? इत्यादि; व शेवर्टी “ स्वति भ्री सकु ११९५ ऑऔमुख सवत्सरे फागतिपुर श्रीविद्ठळदेवरायासी तिसार्सिति फुर्ले दांडे आचेद्राके चालावे आनाना भक्ति मालिआ दत्त पैकांचा विवर ? ही ओळ सांपडते, माळ्यानें शोज देवास फुलांची व्यवस्था ' करावी झासंबं्धी आहे, ह्यामध्ये माषा तुनी मराठी आहे ह्याबद्दल दाकाच नको. ह्याच्या पूवीचा लेख खानदेद्यांत चाळीसर्गांवापावन दरा मैलांवर असलेल्या पाटण येथीळ श्रीमवानीच्या मंदिरात आहे. श टेल शानेश्वरीच्या पूर्वी ८४ वर्षीचा आहे. मागच्या उसापेक्षा शा लेख ज्यास्त स्पष्ट माहे, त्यामध्यें बराचसा भाग नावाच्या यादीने व्यापला आहे. हा लेख ढीलावदीचे कर्ते मास गणिती मास्कराचार्य याच्या चागदेब नावाच्या नातवानें लिहिला आहे, देवगिर्रीच्या सिंधण यादवाचे माडलिक म्हणून असलेल्या निकुम नांवाच्या राजकुलाच्या आश्रयाने ज्योतिप्यास्राचें अध्ययन, अध्यापन करण्यासाठी मठाच्या स्थापनेसबंघी हा लेख आहे; ब मठाला कोण- कोणत्या गोश द्यावयाच्या त्याउ्बर्ची ह्यात वर्णन आहे. लेखाच्या झेयटच्या चार झोळी मराठीचें पूर्वस्वल्प प्रगट करतात. त्या खालीं देतोः--- १ इया पाटणी जें केणें उघटे तेव्हाचा अस आऊ जो राऊला शेता आहकापासी तो मढा दिन्हला | ज्ाज्मणा ले विक(ते) यापासी बहोत्तर ते ब्राक्मणी दिन्द्छे ॥ ग्राह-- २ का पासी दामाचा विसोबा आतू पाढी नग(रे) इया सैला खिद्ध (वें) बाहिरिली आखू पाठी गिघये ग्राइकापासी । पांच पोफली आहृकापासी ॥ पिइ--- ३ छे आाघाणे आादाणाची छोटी मंठा दिन्हळी ६ ले तो घाणे वाहती ते तीया प्रति पाऊि पलितेला | एय(्ल) मविजे तें मढी- लेन मापे मवावे मापाउ मदा अड ॥ अद्धी--- ४ मापहारी | (रोपाचे चूक | तथाभूमिः ॥ चतरा घाटविदयड [ झोड ] आम द पे टकामतामध्य च-व-( रा) ॥ एफल (टा) ॥ पंडितांचा कामत । [वि] ते आम-- श्ट्श भापाणचल्न आणि मराठीमापा, [प्रकरण मीच [उ]रा ॥ घामो [ली]वी (म)सोदि (झा) ह्यामध्ये '?इया, पाटणी, देणें, तेहचा, जाझणा, दिन्हला, तेटिया/ मविजे, मवाये / इत्यादि मराठी व्याकरणाने मान्य केटेष्टा रूप सांपडतात, ह्याच्या मागचा परळ येथील खरकारी थगला बांधीत अधतांना शांपडटेला शिलालेल. -४॥ शके ११०९ मर्प्ये कोरलेला आहे, म्हणजे शानेश्वरीच्या पूवीचा १०३ थपोचा ठरतो. ्याठीठ शेवटल्या दोंनच खोळी मराठीत भाहेत. त्यात अय्या मजकूर माहे. '“* घो कोणी हुविणए शाएन होरी तेच्या येय नाथाची माल सकुडुंथी आापडे ” ह्यामध्ये कोणी, हुविष (९), लोपी, तेच्या, झापडे इत्यादि शब्द मराठी शिकपासे झारेत, ह्याच्या एवींा पुरावा शक २०५१ मधील मिळतो, कल्याणीच्या खाडक्य घराण्यातील सोमेश्वर नांवाच्या राजाने विहलला “' मानसोलास किंवा अभिलावेतार्यचिन्तामणी ” नांवाचा एक संस्हत्त अंथ आहे. सोमेश्वराची राजवट झाके १०४९-१०६१ पर्यंत होती. त्या मंथांतील द्षोन मोळी मराठीची साक पटयतात. त्या झोळी अद्याः--- जेणें रवातळ उणु मधत्यरूपें येद आणियलें मनु डव कवागियले । तो ससारसायर तारण मोह तो रावो भारायणु घो ग्रीची ( गोपी ) लेणे गाश्जे बहुपरि रूपें निर्हगो मथसेक! शेशनेल खुल्युशजम मास वकसे. ह्याच्या पूर्वीचा ्रावणवेळगोळा येथीळ णैन मूतींच्या पायथ्याशी कोरलेल्व लेख आहे ह्यामध्ये दोनच ओळी मराठीत आहेत “श्री । चाठुण्हु राजे करवियरले ” हो पटक ब दुसरी “ श्री गरराठे छुचाले* करवियर्ले ” ही ओळ. ह्यांतील चाचुंडुगाञ किंवा चामुप्डराज़ हा गग- राज घराण्यातील एका राजाचा प्रधान होता असं राजवाड्याचे मत आहे; व त्याचा काळ त्यानी दक ९०५. पयंत मार्गे नेला माहे. गग घराणे दोन ठिकार्णी नोंदले, पटका लेने फारठेंगांत मुखालिंग सहररी रान्य केस घ दुसरीने म्हैथर येर्थ राहून पब्चिमिकडच्या प्देश्यावर राष्य केले, ह्या शाखेला भाळिमेकडील गण ग्हणत व काळाच्या दृष्टीने कर्लिंगातीळ अकरावे ] मराठीची पूरवेपिठिका, १्ट्५्‌ गंगोच्या नंतरचे हे ठरतात, दहाव्या छतकाच्या शेवटी चोळ घराण्यातील * राजराण ? राजाने सवे दक्षिणेकडील राज्ञांचा बिमोड करून झापल्या मतांत सर्व सुखख सामील करून घेतला. हा घ्या लेखाचा च त्यांत उल्लेसिलेल्या चाघुण्डराजाचा इतिहास आहे. झ्याच्याश पूर्वीचा लेख एका ताम्रपत्नावरचा आहे. छ्ाच्यावर वेळ लिदिळेडी नाही. विजयादित्य नांबाच्या राजाचा उल्लेख आहे. . तिये वैश्याख वद्य मष्टमी आहे व ती मगळवार्री पडलेडी आहे, पंचागातील गणिताच्या साहाय्याने वैशाख वद्य मष्टमी मगळवार्री शेक ६५८ मर्ध्ये पडते असे राजवाड्यांनी ठरविळे आहे, व विज्ञयादित्य चालुक्यांची राजवट छ़ीट घ माण्डारकर याच्या मतें सन ६५५. मध्यें सपली आहे. नांवाची मानगड पूवीच्या राजांच्या बाबर्तीत होत असल्यामुळें व कांडी कॉार्शी बिरदे एकाच अ्थार्ची असल्यामुळें थोडीशी वर्वे मार्गे पुढे करून हा लेख मराठौंतील अगदीं पुन्यातला लुना मानण्यास काही हरकत नाही, दह्यामध्ये खालील झोळ मापेच्या मराठीपणाची साक्ष पटंवीत आहेः ५ राज्य करित दक्षिणावसरे दिगुविजय याची बिये करवून करह्वाट व कलेश्वर देयासनिधी कटक मेलिकार करघुतन सर्पयाय करित धरवून पढिअ, ?” हा लेख चिकुडे येथील ताम्रपत्रावस्चा लेख म्हणून भतिदध आहे, * ह्याच्याशी पूवीचा मराठीच्या अरितत्वाचा दाखला आजपयत मंगळने- द्याच्या लेयांत विद्दान लोक मानीत असत, त्यावर शक ४१० दिला आहे. पण ह्याबद्दलची गैरसमजूत दूर झाली आहे. ह्यातील शक ४१७ हा शालिवाहन शक नसून शिलाहार शक आहे. शिलाहार शकाचा आरम वााडिवाइन शकाच्या ७१५ व्या बर्षी झाल. तेव्हा साईलिक वरचा शिलाहार ४१० मधील लेख ११२५ शाटिवाहन झकातीळ ठरतो, मराठांच्या उत्पत्तीर्ची पूयौचिम्हे शक ६५८ मध्ये दिसतात र्से चिकुड येथील ताम्रस्टाच्या आघारानें म्हणता येण्यासारखे साहे, मराठीतील छुन्यात लुने वाढूमय म्हणजे शानेखरी, बिष्णुशम्यांच्या शित्षोपदेशार्चे मराठी मांषातर झाणि तिसरे श्रीपतिकृत मराठी न्योतिपरत्नमाला हं. होय. ऐका शानेश्वरांचा काळ निश्चित आहे. शिहोपदेश्याचे भाषांतराच्या मापेवरून तें शानेशरीच्या पुष्कळ श्द्६ मापाझासत्र आणि मराठीमापा, [ प्रकरण पुढच मावेल वाटते. शानेश्वरात ““ तिये, तेयाचा, प्यावेयाची, कषेवावे- यासी, इयामाजी, पुल, काई, मिया, कवणु, स्वामिये, शेयावा, कुमा- रिया, सांजुळिया, पागियाझावु, मज लागोनी द.६. शन्द भापेच्या शुने पणाची साळ देतात, तेच शब्द हितोपदेशाच्या ,भाषातरात निसळ्या स्वरूपात सांपडतात, उदाद्दरथार्थ तये, त्याचा, प्यावयासी, लेवावयाची, यामध्ये, पेल, काये, स्या, कोणु, स्यामिने, शेवा, डुमारीने, माघळींत, कागियात मला इ. इ. ह्यासर्व शब्दात शानेश्वरीच्या शब्दाचा प्राचीनपणा खास दिसत नाही ज्यांतिपरत्नमाठेचा कता दाके ९६१ मध्यें झाला असें दौक्षितत म्हण तात. त्याने आपल्या सस्कृत ग्रथार्चे भापातर मेले. पण माषा ९६१ मधघीह दिसत नाही. भाषा वरीच नरमावल्यांमुळ॑ ३-४ दातक पुढची ससावीशी वाटते. व त्याळा प्रमाण मापातराच्या शेवटच्या *भोर्वीपुढे रके ११३६९ पावून ११७३ पर्यंतचे आकडे लिहिले आहेत. मापातर करण्यास इततर्वी बर्ष लागली अठावींत भाषेचा नरमपणा घ शेवटचा हिंददेलेला शक ह्या दोन्दी गोष्टीबद्दल नकळकाराल्य ज्ञवायदार घरता येण्या धारे आहे, कारण भकलकाराने किंवा शुद्ध करणारारने ुन्या ग्रथाची छुनी भाषा नरमावल्यार्ची उदाहरणें वाड्मयाच्या इतिहासात सापडतात. शानेश्वरांतील शानोबारायाच्या कालाच्या मार्षेचे दुर्बोध धारणारे वळण काहून सापल्या वेळच्या मापेचा ठसा एकनाथस्वार्मीनी सानेशवरीवर उठवि. ल्याचा ऐतिह्यसिक पुरावा आई, सेन्दा ह्या भ्रीबतीच्या ज्योतिपरत्नमालेच्या अर्वाचीन बळणाबद्दल भाश्रर्य वाटाबयास नको ह ह्या सर्व विवेचनावरून मराठीच्या उत्पत्तीचा काळ नक्की ठरविता ४) भेण्यासारखा आहे शकोत्तर १> च्या शतकाच्या चेळी मराठीस मराठीपणा आला होता असें म्हणण्यास फाशे इरकत नाही वोरीब लेखापऐैकी ६५८ मधील चालुक्य ताम्रपलाचा पुरावा व वाढ्ययाऐकी श्रीपतीची रत्नमाळा, हीं दोन्हीं जरी शकामय सोडून दिली तरी ११०९ कातील परळचा लेख स्पष्टच आहे, व वाढ्ययातील सानेश्वरारचे वषे नकी माहिती आरे. तेव्हा साधारणपणे झकोततर १००० किंवा खिस्तोत्तर १८०८ हा भाषेच्या उगपभाचा काळ मानण्यास कारही प्रत्यवाय नाई. ह्यालाच ट्रिंदी, गुणन अकरावे ] मराठीची पूर्वोपेठिका, १८७ रायी, बंगाली, वज, इत्यादे उत्तर हिंदुस्थानातीछ योलीकडटनशे पुरावा मिळतो. कारण त्या माषांत वोढाय त्याच सुमारास सुरू झालें साहे, एकीकडे वर्तमानकालीन ग्रोडी, जन्मास येत होत्या व दुसरीकडे त्यांच्या जन्मदात्या अपभ्रशा भाषा अस्तप्राय होत टोत्या. अपभंश ह्या कांही निराळ्या भाषा नव्हत्या, प्रात मणि वर्तमानकालीम बोली ह्या दोझेंमधीलळ सधिकाळाची भाषा अपश्नश. देशवरून माघेस नांब,पडतें तसा कांही प्रकार अपभ्रद्यांत दिसत नार्ही, ' अपस्रंश * हृ कोणल्याही देशाचे नाव नव्हते, अपभ्रश म्हणले मूळ ड्चारापासून खाली येणे-मूळ उच्चार नरमावर्णे, तेव्हा ज्या कांहीं चार पांच प्राशूत होत्या त्यापैकी प्रत्येकीच्या सघिकाळांत अपम्रंछ म्हणून एफ मकार झाला, व त्या स्वरूपांत पुद्धां “ माविसत्तहा सनत्कुमारचीरत. ' * तिठिमह!- पुरिसगुणालकार ' इत्यादि वाढ्य़य तयार झालें. संरकृत, मारत, अप- जश, इ. ते भाजाचर नार्ठे देळादरून घडीच नाहीत. ' यण माचे स्थिंतदर्शक नामांभिघान कोणी तरी पंडिताने केळे असावे. संस्कृतपासून प्राकृत, प्राकृतपासून अपभ्रंश्थ व भपभ्रद्यापासून वर्तमान- कालीन बोली कशा उत्पन्न झाल्या हे पाहिले. त्याच्या उत्प्तीवरोबर त्यांचा अदमार्से काळही खाली देतीः-- भाषा काळ , बोदक सस्कवा॒ -. ३००० खि. पू, पाणिनोय सस्कृत ८०० ख्रि. पू. ल्कक सस्कृत .|४०० खि. पू, है. २ २०० स्वि, उ. त ८०० खि. , आंबिक पाली "पल शिलालेेरी प्राकृत ३०० खि. पू. प्राकृत , १०० इ. स. अप्र कं ५००. स. बर्तमांनकालीन बोडी १००३ इ. द, पासून ऱ्ट्द मापाझास्र जाधि मराठीभापा, [ अकरण “मराठीच्या उत्पत्तीयदळ जी कारही मते प्रचलित आहेत त्याना वरीठ बिंवचनात उत्तर मारे, पण व्याच्याशपेक्षा सपिस्वर उत्तर पुढच्या प्रकरणात स्याकरणासयर्घो येयाऱ्या पिये चनायरून मिळेल, कोबी पाीपावून मराठीचा उगम मानतात, कोणी मशाराद्रीपावन मानतात. 'ोणी मागधी, सर्थ- 'मागघीपायून मानतात, इतके » मतवैशित्र्य खापडण्याचे कारण प्रात समजल्या गेलेल्या मापामधोळ सारखेपणा इं झोेय, पालीवासूत किया मागघीपायून उत्पत्ति माताबयाची म्हणजे श्विस्तपूर्य ६० ० पावून सिस्ठो त्तर १००० पर्यंत म्हणजे दौड हजार वर्षात मापात काश फरकच झाले नाहीत अर्से मानण्याची आपत्ति येईल. अशी म्यांति असणें & मापा द्याखाच्या नियमाच्या पिरुदध झाहे, मधले दुवे साघरेच पाहिजेत महाराष्ट्री आणि मराठी ह्या दोन्ही दयब्दामप्ये केयळ नाससा!इरय दिसतें म्हणून महरा ट्रीपासन मराठीची उत्पत्ति मानावयाची नाहीं, मापामापाची नाती ठरवितांना नुसत्या शन्दसाम्पांयर विघवून चालावयाचें नार्ही, त्याला ब्याकरणसाम्याची जोड दयावी लागते. शी फोड अपस्रद्य मापेधी जितकी जुळते तितकी टुखऱ्या कोणत्याही भापेरी छळत नाही एकाव ( सस्कृत ) मापेर्ची स्पित्यतरं कोणती वेव्ह झाली इ मागच्या रकान्यात दिल्या कोटकायरून समदुन येईलच. प्रत्येक स्थित्यतराच्या वेळीं जपर कारण घडून आलल, एका मापेपासुन टुवरी पोटमापा निघ ण्यास मापाशास्त्राच्या नियमाने पुष्कळ कारणे भाहेत. दुसरी सामाजिक कारणाहे पण असतात राम जाठील उलाढालीचे स्व चित्र मार्येत उमटते समाजात खळ्वळ किंया सस्टृतिसस्कततीची भेसळ, घर्ममयाति किंबा राऱ्यक्राति ह्या दोन्दामुळे होत सर्सते ह्यामुळे मापचे शद्ध नागर स्वरूप नार्डीहे डोऊन अपभ्रट होतें. व पुढे काद्दी दिवसानी टुसरी माषा सरू होते वेदिक आर्यांची मापा शद तजञस्वी होती. दण अनार्यारर्की नागलिन्डवि वगेरे जातौद्दी सवघ आल्यामुळे पाली किंवा प्राली मापा उत्पन्न झाली. त्याच तेळेस उत्तर इिंदुस्यानात्त परकी घर्मांचा व मताचा 'घूमघडाका सुरू झेता. मह्यवीर, चुळ ह्या सक्तोयानी सारखे हल्ले चाल- विळे होते व त्यावरोवर कारही परकीयानीरी-मलेक्ताडर वगेरॅनी-श्ते चालविळे, अदी काही दिवस स्थित शेती पुढें दोधनायग-नद-मौर्य- अकरावे ] मराठीची पूर्वपेठिका. श्ट्र्‌ शुग-काण्व-गुस अशा एकामागून एक राजवटी आल्या, त्यापैकॉ काहीनी मोर्य-कुद्यान वगैरे राजानी बौद्ध धर्मांची तळी उचळून धरली शुग-काण्व गुत वगरे राजानी सश्वमेध यज्ञ करून लुन्या कर्मकाण्डाचा पुनरुद्धार केला, व त्याचबरोबर सस्कृत मार्पेतह्ी पुन जोर आणून सोडल्य, पुन इपंबर्घन राजाच्या वेळेस धनातनी धर्माची वाजू सावरप्यास णरी शशाका सारखे राजे होते तरी बॉंड धर्म पुन डोक वर काढू लागला होता, ब स्यावरोबर प्राएत माषाचीही मरमराट होऊ लागली दक्षिणेत मात्र साम, चालुक्य, शक, वर्लाम, क्षत्रप शिलाहार, राष्ट्रकूट राजानी सनातन धर्मांचा पुरस्कार केला. मराठी इत्यादे बर्देमानकाटीन बोलीमध्ये सरएत डाब्दाचे जें प्राचुर्य सापडते त्याच कारण उपरिनिर्दे्ट राणा*या दरबारी सस्कृतला मिळालेला मानच शोय. प्राइतपातून निघालेल्या अपद्रशा पासून सध्याच्या बोली निघण्याच्या वेळीं अशीच दोशॅक्डून भ्रांति डोकावत होती. पवी हिंदुस्थानावर परकी धर्मांच्या व सस्छृतीच्या स्वाऱ्या झाल्या ह खरें, पण त्यातल कार्ह लेक झापल्या देशातील्च द्दोते चाहेरून जे आले त्याच्या डोक्यात इतर्के धर्मवेड शिरले नव्हते, पण ६ थ्या शतकाच्या नतर ज्या क्रात्या डोकावू लागल्या त्या पूर्वीच्या सर्वा हुन भिन्न व जवर अद्या होत्या, एक क्राति मुसल्मानानी केलेट्या स्वाऱ्यारनी झाली ब दुसरी भाति कुमारील्मद् व शषराचार्य यानी विठ्वारात ब दर चारात दवून राट्ल्ल्या बुद्धधर्माच्या बेलेल्या मायनाटानें झाली, ह्या दोन गोष्टींनी समाजात मोठीच सळवळ उडवून दिटी विचारक्राति इतकी झाली कॉ, तिचा पारेणाम अपभ्रशापासून वत्तेमानकाठीन बोली उत्पन्न होण्यात दिसून आला. दक्षिणेत मुखल्मानाची बावरळ काळाच्या दृ्शेने फार पुढे आसी इ खरे. अलाउादिन लिल्नी ह्यानें व त्याच्या मल्िकि काफूर नावाच्या बाटग्या सनापतीने यवनी सस्कृतीच्या निझाणाचे रोक खालच्या लोकास प्रथम दाखविले हं सरे, पण वर उत्तरहिंदुस्यानात ज्या काही गोष्टी घडून येत असत त्याचा शुगावा फार खाल्पयंत तव्हाच लागत असे *“ तुकी मरत फोल्ल्या अध्या प्रकारची तफ्ार शानदेवत्तमकालीन नामदेव आज्ल्या अम- गात करतो आहे. शी तक्रार मडमुदाने सोमनाथाची सुर्वे पोश्ली १९५ मापाशास््र भयाग मराठीमापा, [ प्रकरण तिजबद्दर्थी संठावी, मीक कापूरने रामेश्वश मशीद फार. पुढे जरी यांधडी सप्ली तरी २ व्या शतकापावन खे वावटळ उठळें शेते स्पाच्यातील यान्याचे झपाटे ष घूलिनिपात ह्यानी दिणेतील स्गेचांना परान साधा केली सनायी हयायद्दल शका नाश. दुसरी िचार क्राठि भ्षापल्याच स्परेकानी घडवून साणरी- पद घर्माला गुप्त राजानी जरी टला केला होता तरी तो कघी कधी आपलें डोके वर काढीत सर. सातव्या शतकापर्यंत त्याचे पुरस्कर्ते गनेलोकातमुदधा सापडत अत मग सामान्य ोफात किती तरी असले पाहिलेत, शिवाय नालटा- सारख्या पिश्रविद्याल्यांत राहून एदुपमािरुद प्रय रचनेचे काम बुद्ध मित्‌ करीतच टोते. तेष्दा कुगारिल्मद्र, तफराचार्य ह्यानी बौद्ध धर्मातील्च सनातनी धर्मास खमत खर्शी मते लेकाची मनें वळविण्याकरता प्रति पदि द्यावदल दाकराचार्यावर “* प्रच्छन्नयुद ? असा. आरोपह्टी आला. ह्या दोन्ही क्रांतीच्या सुमारासच अपस्रशापायुन सध्याच्या योली तयार झाल्या. अशा तदेने मराठी एकदा उत्पन्न झाली, उत्पन्न झाली त्याबेळेस ओध अगर्दी ल्हान करागुर्लाएवढा होता. गगेच्या पुढच्या सअवादव्य स्वरूपाची कल्नना विष्णुपदाभवळ किंवा गगोबीचवळ कशी येणार ! येवढेच नब्दे, प्रय'त उगमाजवळ पाप्याचा मागमूसही नसतो. गोदेचें स्वरूप मोठे फार पुर्दे झालें. पण गौतम त्ररपीनी ज्या ठिकार्थी आपल्या जटा आपटल्या तेथें काय आहे १ माविकपणारने तेथें उगम आरे स्स मानावयाचे मात्र तसेंच मापारूपी सरिव्ची गोष्ट साहे. मापा विराट स्वरूप कालांतराने मिळविते, यगरदग प्रथम तिचा प्रवाह मद शुळ झळ असतो वाटेत ण्या जश्या दुसऱ्या बरिणीं, उपमद्या आषा पला करभार घेऊन येतात ध तिच्यामध्ये विलीन होतात तसतसा नदीचा दरयार मोठा होतो. माघेस्तश्दी पोसण्याचें काम इतर मापा व तिच्या पोटभापा करीत भसतात मूळची जी ल्हान मराठी मापारूपी सररित्‌ तिने एर्ढे विराट स्वरूप कसें धारण केळे ह्याचा उलगडा तिच्या उत्पात काळापासून म्हणज्ञे इस. १००० पावून सध्या १९२४ पर्यंतच्या वर्षांपर्यंत तिच्यावर इतर दुसऱ्या मापार्नी केलेल्या परिणामाच्या विवे वनावरून होण्या ठारखा माहे. तेंच विवेचन पुढील प्रकरणात करू. रय भकरण १२ वं. ---१५०४न--- मराठी भाषेवर इतर भापांनी केठेळे परिणाम, ( १) सस्कृत--मराठी भाषा सस्टृत-प्राश्‍त-अपभरशद्वार उत्पन्न साली, बोलो म्हणून तिळा लोक वापरू लागले, तिच्या अर्गी स्वतत्र 'मापेचें अस्तित्व आलें, मराठीपणा तिच्या अर्गी पूर्ण माला. वाढ झाल्या नतर पुम' कार्ही कालानें सस्कृतने तिच्यावर पगडा वसविला. किंबा आजीचे नाते अगोदरचे होतेच, पण थुर्ढे स्वतच झाल्यानतरपुद्धा 'झाषला ताबा चालविण्यास सस्कृतनें कमी केले नाही, प्रात भाषात तत्सम, तद्भव व देश्य असे तीन प्रकारचे शन्द असत. पण त्यातल्यात्यात तकव ( सस्कृत दाब्दापासून झालेले > व देशी शब्दाचाच मरणा बहु- तेक असे. तत्त्सम ( सस्कृत शब्द ) अगर्दी थोडे किंवा नकतेच असें म्हटलें असता चालण्यासारखे आहे. प्राश्‍त भाषानां बोली ग्हणन फार मोठी कामगिरी वजावली हें खरें पण शिंदुधर्मांच्या र्शने प्राइत भाषानीं हिंदु धर्माची फार चेष्टा केली म्हणून र्‍या सवांवर व विशेषत, पाली, मागधी, अर्चमागधीवर सर्व संस्कृत व हिंदुधर्मामिमान्याचा शेष होता. बुद्ध व महावीर ह्यानी आपर्ली धर्ममतें प्रातद्वारा मति- 'पांदि्डी ब हिंदूच्या सनातनीय धर्मांच्या किंवा यत्तयायादिकाच्या धमार भाकृतमध्यें झालेल्या वादविधादानी उत्पन केल्य, सस्स्त पडली पडि- त्ताची-योडक्याची-माषा. धाऊूत पडल्या पेहुजनसमाजाच्या माषा, तेव्हा अर्थातच हिंदुधर्मांची कुचेष्टा जास्त फेलावत गेठी, त्यातच यजर्‍यागातीळ हृत्या घ इतर समाजिक योताड ह्याची भर पडली, भनातन धर्माविरुद्ध उसळलेली टी लर त्यांना मोठ्या झयासानें थायवावी लगली. सस्त भाषेर्चे पुनर्जीवन करणें हा त्यापैकी एक मार्य शेता. घुन्या स्स्क्त अथार्ची नवीन सस्करणें करून सर्व मताचा समन्वय करण्याचा प्रयत्न १५२ भापाऱख आणि मराठीमापा, [प्रकरण झाला, सनातन धर्माच्या मतांत झालेल्या बेटा कादून टाकून त्यामर्थ्ये एकथूत्रता भागून थोडी. यौद किंया घैन मतांचा फेराव व्याप्रमार्णे राजाधयाने झाला त्याचप्रमाणे शिदुधमार्चे पुनरुजीवनशी खावन पमांभिमानी राजांच्या माश्र्‍यानें शाल, नष्ट झालेळे सर्व परत आणण्याचे प्रमत्न झग, फाण्य, सुत्त राजांच्या खमदारनींत करप्यांत आहे. त्याच येळेप प्रात भाषांत सस्छूत शान्दाचा, वार्मचारांचा इतका थेसुमार मरणा झाला की, त्याचा परिणाम त्याच्यापाशून निघालेल्या वर्तमान- कालीन बोलीवर झास्याध्ियाय राहिला नार्शी, शुस-उाण्य ह्यांनी ज्या प्राताषर समळ गाडविशा त्या प्रानांतील सष्यांच्या घोटी लर पाहिल्या तर त्यामर्ध्ये-हिंदी, वगालीमध्ये जवळ जवळ & किंबा उ ७र्द अस्सल स्रस्कृत सांपडतात असें आदळून येईल. मराठीतःशी त्याचा मरणा काश कमी नाष्टी, प्राकृत मापा सवनसुदां संश्कूवमर्प्ये टिसाण करण्याची णी एक सवय पडितांना लागली होती ती सवय बोली उत्पन्न झाल्यापररी चाड राहिली. शानेश्वरानी शानदेवी बोलत लिहिली तर त्याच्या वडीळ बंधूर्नी आपला घे रतशानाचा ठेवा खस्कृतच्या कुलुपात ठेवून दिक, जहिल्यापदिस्यांदा दोन्ही नाषांत धादेभय सारखें तयार शोत होते. अया येळेस संस्कृतचा मराठीवर परिणाम झाल्याखेरीज कसा राहणार ! पंडित छोकांत मराठी मापेचा तिटकारा झे ब यांच्याविरुद ज्ञानेध्वर एकनाथ ह्यांसारख्या अधिकारी लेखकांना तसल्या पडितांचा “ सस्कृत काय देवावायन 'आली 7 य“ देशी लेप काय चोराचे ” अश्या रोकठोक शन्दांनीं समाचार ध्यावा लागला. मापामिमानावद्दल एकनाथस्थामी व॑ स्यांचा मुळया पडित शरि ह्या दोषामर्ध्ये उभा दाचा शोता. एक मराठीचा कैवारी तर दुखरा सस्छतचा अभिमानी, मुलार्ने तर सस्छतच्या अभिमानार्ने ब वाप मराठींत कवन करतो म्हणून पैठणच्या पड्चिताच्या स्ागीवरून आपल्या प्रत्यक्ष बापाचा '* बापपणा ” पार झुगारून दिला होता. इतक्या बिकोपास भापाचा अमिमान पोहोचला होता. पडितात असे एकांडे शिलेदार शेते म्हणूनच सरत्तनें मराठीवर केलेला परिणाम दृग्गोचर दोतो. पुढें राजे शिवाजी याच्या अमदानींत मराठार्नि सस्कृतपावून युन. मदत घेतली, मुसलमानी रियासतीचा अमल लिंकडे तिकळे > मारावे ] मराठी मापेवर इतर मापानी केके पारियाम, १९३ मुरू होता, लेथें पहार्वे तेय फारशी किंवा सारी अिषा तुका शब्द घरादारात, दरवारात, देवघरातसुदा यामनी शब्द, दरबारात तर स्याची रेल्चेळ झालेली. घेमढे मुसलमानी सावळे तेवढे सर्व महाराजञाच्या हृपाळाची तिडिक उठवी व त्यातल्या त्यात इरहमेशा तोंडाठ येणाऱ्या ह्या फारशी शब्दानीं तर फारच किळव आणली. त्यामुळेंच फारकी शब्दाचे राजद्रबारातून उघाटण करण्याचें मदाराजानी मनावर घेतर्छे, माणे त्याप्रमाणे राजन्यवद्दार कोश तयार फरण्यास त्यानीं हुकूम सोडला, ह्या कोट्यात सर्व मदत सस्सृतपातून प्यावी लागली. पेशव्याच्या कार फीदीत हीच प्रदत्त जास्त जोरात चाल्ली, जिकडे तिकडे ब्राह्मणायेच प्रस्य माजल्यामुळे रोजच्या व्यवहारातसुद्धा अगदी * देशी लेणे? घातलेळे शब्द योजर्णे कमीपणाचे ब प्राम्य ठरून त्याऐवणी तत्सम शन्द घापर- ण्यात येऊ लागले, अस्सल देशी शब्दाचा तिटकारा ब भ्याऐवर्णीं सस्कृत शब्दांचा उपयोग ह्या दोन गोष्टी चिपळूणकराच्या मराठींत व सध्याच्या मराठीतही दिसून येतात, मापेस प्रोढत्य भाणणें शच झेवळ त्यात उद्देग असतो, शुन्या बखरीत किंवा जुन्या ऐतिष्टाधिक ल्खिणात सस्कृत शब्द फारसे आढळत नाहीत, मराठीच्या पथ्याच्या स्वरूपात सस्कृत दब्दाची इतकी रेल्चेल झाली आहे की, मराठी) आणि सस्स्त ह्या दोन्दींमध्ये प्राकृत किंवा अपभ्रश ह्याझिंवाय जन्यजनक सवघ मान प्याऊडे प्र्शत्त होते. बर्णमक्रियेच्या नियमाने झालेले फरक लर वाजळा काढळे तर आपण शुद्ध पाणिनीय सस्कृतच सघ्या बोल्त आशेत असें म्हटलें तर अगदींसुद्धा अशास्त्रीय ठरणार नाहीं मधील माझत वगैरे पायऱ्या केवळ वर्णअपभ्रश झाहेत इतकेच बर सागितठेल्या राजवर्टी्या माश्रयाने सस्स्तने आपलें वर्चस्व बोलीवर गाजविले हे खरे पण त्याशिवाय इतरही पुष्कळ कारणें झाळी, सस्कृतशव्दाच्या लोंढ्याखाली * वोली, * बहुतेक घुडूनदी गेल्या ह्याला इसरी जवर कारणें झालीं, शानदेव, नामदेव, एकनाथ, दाखोवत, तुकाराम, रामदास, श्रीघर वगेरे कर्वांनीं मराठींत सारस्वत लिहून माषेची चागली जोपासना केली. पण भ्या विषयावर त्यार्नी वाद्‌मय रचले, तो विषयच भय्या होता कीं, त्यामध्यें सुख्य मुख्य पुष्कळसे शब्द येट सस्झ्तमधून घेतल्या ३.4 नका अ. मापाशारू भाणि मराठीमाप्रा, [ मरकरण शिवाय गन्यतर नव्दते, विपय वेदात प्रतिपादन फिंया इॅवरमाक्तिनिरूपण द्वा ससावयाचा सस्कृत मापेन झसल्या विषया रॅ विवेचन थोटांच्या पन्मापूर्वी सॉकर्डो हजारो वर्षापूवी चालविले होतें. त्यामुळे त्यासवर्धी द्द, कल्पना, उपपादि अलंकार, 'पारिषासिक प्यल्द इत्पादि डर्दमान्य च सर्वतोपुखी हेऊन बघले होते.नामदेव, एकनाय, श्रांघादे कर्वीच्या मराठी पादमयात मराठीत्य तर आहेच; पण कांही शब्द जसेच्या तरे सस्जृतमधून घेतले साहेत, मुख्य गोष्ट म्हणजे मराठीच्या मक्तांना सस्छृतयद्दल कर्घींच परकेपणा वाटला नाहीं. सस्ततनें भे शाळे केले ते सर्व प्रेमार्ने केळे, घ ते परतविण्यार्चे पातक कोर्णी केलें नाह संस्कृत शी एक देवाची,वेदाची व घर्मबाद्मयाची माषा म्हणून तिच्याबद्दल आदर, व मातृमापा म्हणून तिजवद्दल वाटणारे प्रेम ह्या दोन गोष्टी त्याच्या मळाी शोन्या . सस्कृतबरोबर मराठीच्या इतर यहिणांनादि मराठीला शब्दरूपी मेट देऊन आपलं नाते. णाणविलें आहे मापा एकमेकीजवळ ससल्यावर पटकमेकीचा सपर्क म्हणा भगर उपघर्ग म्हणा, पोझेंचल्याशिवाय कसा रारणार ! त्यापमार्ण घगाली छिंधिस्तारख्या दूरदुरून्या चदिणी घरी सोडून दिल्या तरी जवळच्या गुजराथी, म्रज, शिंदी वगैरे आर्योळ्वब मापानी ब कानडीसारण्या अमार्यभापानी मराठीवर परिणास केला झाहे. कविच रिव> कार नामाजी ब पियदाख, कवीर, शेखमहमद ह्याच्या वादमयानें मरारडीत बरेच उर्दु व हिंदी शब्द साले याहत. नामदेवाच्या घेळी ग्रथ भाषेने सर वरेच शब्द घुसडून दिले व ते लोकास समत सत, मासल्यासाठी म्हणून नामदेवाचा गुरू विसाखेचर थाचा एक झमग देतो. सवतरण चिन्हात दाखविलेले सर्व दाव्द ब्रज मापेतले साशेत, £ मूळ ! वदनाचा ' उदान * नेत्राचा | : अगुळ * इस्ताचा स्वामी माझा मुगुटजयाचा “ केवळ्या ? अगळीकाडी । पवित्र तळवटी चरण ज्याचे 11 ४ सेठिते ? मागली पोकू वेडावले | ' अगुळ ? मागी झालीं थकित तया ॥ ४ ढकारा ? वदनाचा आला वणीवया ! लिव्ह चिरलिया नकळे त्यासी ॥ 'खक्भावे अरण * अवारु ? घोडोनी । खेचर विसा चरणी निवटला ॥ खरन्या अमगांठील झवतरणांतील शब्द अजमापेतील सण्या विशेपर्णे अवस त्याचा अर्थ येथें देतो -मूळ-१,उदानुन््, अगुळ्ट< १०, केवळ्याच ११ चारावें ] मराठी मायेवर इतर भापानीं केळेळे परिणाम, १९५ सेठितेर्‍६, पोकुन४, ढकारर १०००, ब्रजमापा कृष्णाची ब त्याच्या गोपगोपांची भाघा असल्यामुळें सर्व मक्ताना ती विशेष जिव्हाळ्याची वाटते असे, सत उत्तरेकडचा असला काय किंवा दाक्षिणिकड्या अपला काय, भक्तिचा जिव्हाळा स्याना सारसाच. रामानद कवीर, घलभ, चैतन्य, नाभाजी, प्रियदास, सूरदास, तुळशीदास, नरसी मेइता, मिरायाई इत्यादि साच्या वाइ्‌भयाशीं इकडच्या लोकाचा परिचय अते, नाभाजीच्या कविचरिनात इकडच्या कारही रामदासानुयायाची चरित्रे गोविळीं आहेत, व महिपतीनें आपले मक्कलीलामृत्त मूळ नाभाजीचा मथ व त्याच्याबरची प्रियदासाची टीका हे दोन्ही पुढें ठेऊनच लिहिला आहे. श्री समर्थाचे मठ हेद्रावाद सस्थानातही पुष्कळ आहेत. वाइ- मयातीछ असला हा विनिमय भाषेवरही उमटला आहे महानुमाब चक्र तीर्थ ह्यानींही एक उत्तरमहाराष्ट्रात निराळाच “ मानमाव ? म्हणून पय काढला त्या पथाचें वाड्मय तयार केलें आणि अन्यघर्मीयापासून अगर्दी दूर ठेव३, अथ लिहिण्याची च वाचण्याची त्याची एक किली ससे, ती किल्ली त्याच्या महतानाच तेवढी माहिती असे. ह्या पथाच्या वादूमयानें बरेच हिंदी शब्द मराठींत आणले. याघरेकरू ले यानेसाठी फिरत, तेही येताना बन्याच भार्पेतले शब्द आपल्या वरोवर घेऊन येऊन मराठांत सोडीत असत, आर्म मापापैकी आणखी कार्ट इतर चर्यमापाचा मराठीशी सवघ आला आहे, दहा सवघ काही साबिघ्यामुळे आहेला नाही, तेर त्या भाषा बोलणारे छोक जेते होते. म्हणून आला आहे. ह्या फार दूरच्या आर्य भाषा आहेत. हिंदुस्थानातीठ षेवळच्या आर्य मापाचा सबघ वर दिला आहे पोचुंगीज, मच, इग्ल्झ इतक्याच लोकाचा आणि मराठी चोलणाऱ्याचा संथघ फार आला, स्त्यातल्यात्यात सुद्धा कॅच लोकाचा फारसा आाठेल नाहीं त्यानी फ्क्त फिरंगी (छप्य्या)) चारले शब्द पुसडळे इतकेंच, पोर्चुगीज लोकांचा आणि अस्सळ मराठी बोल्णाऱ्याचा फार सवच आलय नाई, तो लर आला असता तर जाणवल्या असता, पोतुगीज लोकाच्या वेळेच अस्घक मरठी एुणेंप्रातात सध्याप्रमाणें बोलली खात नून पऐैठणपासून १९६ भापाश्यास आणि मराठीमापा. [ प्रकरण योडच्या मार्गाने पढरपूरपयतच्या टापृत वोल्ली जातत शेती, ध्या टापूतील लोक घे माषा परक्रीयाच्या सपर्कापादून पुष्कळ दिवस आल्प्त राहिल्या ह्या लोफाचा सथघ माला तो बहामनी राज्यात सयलेल्या ग्ठॅछ मुपल- मानांश्यी झाला, य त्याचा परिणामही मापेवर झाल्य पोर्चबीज लोकाचा समथ बव्थिम किनाऱ्यावर रट्टात थसलेल्या कोळी टोकाशी आला. त्या कोळ्याची भाषा अस्सल मराठी नत तिचीच एक पोटमापा होती. द्हिण कोकणातीर मराठीच्या पोटमापेवर पोर्चुगीज मायेचा परिणाम झाल्यासेरींज राहिला नाही, शिवाय पोर्चुगीज लोर वाइसयाच्या, ब धर्मांच्या यावतींत फारच उपद्यापी होते. घमीत लांनी केलेछे उपद्याप अद्याप अगावर शहारे आणतात, घादूमयाच्या घावतींत कोंकणी मराठीत फादर स्टाफन यार्ने खिस्तपुर!ण रचर्ल साहे, इवडे छत्नपाते शिवाजी राज्य करीत शोते ध तिकडे स्टीफन आवळे खिस्तपुराण लिहित होता, पाद्री, नाताळ, शिलाव वगेरे श्वब्दात त्यानी रापला अवशेष मार्गे ठेवला झाहे, शेबर्टी शग्ल्शा भाषेचा सवघ, राज्यकर्ते म्हणून ह्याचा सयध असल्यामुळे इग्लिशमधीरू कित्येक शब्द याजवर मराठींत आहे साहित व अद्याप आणखीही येतील. रोजच्या व्यवहारात हाप्या समा पणात किती तरी इश्ल्झा शब्द आपण वापरतो. चिपडूणकराना ह्या हृग्लिश शब्दाची मीति बाटून त्यार्नी मराठीच्या वतीने डेख लिहिण्यात सुरुवात केली, आणि जाणत्या ल्येकार्ची मर्ने सस्कृतोंदधिकडे आकर्षण करून घेतलीं त्याच्या प्रयत्नास काही योडेसे यचे आळे. परतु असे सारखें कोठवर करावयाचे ! रोजच्यारोज नवे नवे शब्द येणारच व मराठींत सुसडणारच, टेबल, तुक, टाइम, ठेसन, स्टूल, स्वूल, र्कू, ससे किती तरी रोजच्या व्यवद्ायतले शब्द सागता येतील. अनाथ माषापैक्की कानडी, फारशी ( ह्यामध्ये अरबी, तुर्की ह्याचा ५&मावेशय केला आहे ) ह्या मापाचा भराठी्यी सचघ जाला आहे, मक्तिमा्गी जेवढ्या सतानीं मराठीत कवित्व केलें त्यापैकी काही नाथ पथी होते च काहा नारायणपथी होते हा आदिनारायण पथ मूळचा दाक्षिणेतीठ, त्याचा मूळ प्रवर्तक रामानुजाचार्य, मक्तिमागीयाचे मर्त्य दैवत विठोबा. तोंदी विजयनगरचा त्याला “' कानडे परब्नद् १? र्से नाम आराव ] मराठी भाषेवर इतर भाषारनी केलेले परिणाम, १९७ देवाने म्हटलें आहे. कानडी भाषेचा मराठी माषेवर परिणाम होण्यास दे एक कारण, ह्यापुढे बहामनी राज्याठ च पुर्े त्याची पांच शकले झाल्यानतर त्या पाचद्दी राज्याचा कांडी भाग कानडी बोलणारा व काह्दी भाग मराठी बोल्णारा असल्यामुळें दोन्ही भापाचा एकमेकींवर परिणाम झाला, हें हुसर॑ कारण पुढें शहाजी राजे ह्यानी दक्षिणेस स्वाऱ्या केल्या, येवढंच माही तर दक्षिणेंत तजोरच्या पाळीगारापारून जहागीरट्टी सर्पादळी, त्यामुळे त्याच्यामरोबर मराठी बोलणारी पुष्कळ कुड्चे कर्नाटचात जाऊ येऊ लागली व त्यामुळें मापात सरमेसळ झाली शिवाय दोन्ही भाषा अगदी लजवळजवळच्या, एकमेकींच्या शेजाररोंजारी असल्यामुळे एकाचा शेजार दुसरीस मोंवळा ह्यांत काही नवल नार्ही, कामडीचा सबघ मराठी फन्मास येण्यापूर्वीच प्राकृत्ली भाला होता, ऐसमचद्रारने देशीनाममाला म्हणून जो कोश ल्िद्दिला आहे त्यातील १५० दाब्द ,कानडी आहेत. कर्माटक हें नाव महाभारतात आहे. त्याच सरकत शब्दाचा ' फरिनाड ! असा ञपभ्रश झाला आहे. “' कालर्णे, गोघळ, कोड ( जीवाचे ), कोलती, खड्डा, गाडी, युण्डा गुच्छा, गुक्ष, लीन, सडा, झड, अप्पा, आघळणे, आागरु, आड, आपटणे इत्यादि मराठीत सापडणारे शब्द जातीने कानडी आहेत ज्ञानेश्वरीतही काटी कानडी शब्द सापडतात, उदाहरणार्थ-अडाह ( भय ), उळीग (सेवा ), आगर ( जेंबण), उडव, कर्तकटा, कडसण, मातु, मेच्छु, सावळे इत्त्यांदे, फारशी माषेने केळेळा परिणाम पुष्कळ ठिकाणीं दितून येतो काही काही फारशी शब्दाचे परकी स्वरूप इतर्के टस झाल आहे. ब मराठीशी इतक मिसळून गेले आष्टे कीं, फारशी स्वरूप हुडकून काढण्यास फार प्रयास पडतात फारशी भापेचा आणि मराठीचा सवघ थोडीथोडकी माहीत तर ३५०--४०० वर्षे जवळ जवळ कायर राहिला राज्यकते म्हणून मुसलमानाचा मराठी भाषा बोल्णाऱ्याशीं सबघ आलाच, पण सआणखणी दुसरीही इतर कारणें भोंब्ली ह्या फारशी घबघावर दृष्टि ठेवून मराठी भापेच्या त्यितीचा कालकम उठरण्यास[रखा आहे. सन १२९० भावून १३९० पर्यत शुद्ध मराठी भाषा प्रचारात होती. पुढ १३९० पावून १६३० पर्येत फारशी शब्दाचे छोंदे येण्याची कमाळ श्ट्ट भाषाझयाख भाणि भराढीमापा, [मकर झाली. मदामनी राज्यामुळे त्यास जात्तच पोत्साहन जाले, १४५० मध्यें त्याची कमाळ मयांदा होऊन गेली. ह्या त्ोेंब्यास वांधे पाल्याचे १६५९ पायून १७२८ पदत पुष्कळ प्रयत्न झाले. त्यामध्ये शिवामीराचे यांनीं रघुनाथ पंडिताकड्धून १६६९ मर्घ्ये राजव्यवद्दार कोर तयार फर- पिला, अद्या कांशी प्रयत्सांनीं हो छाट कांही दिवस थोपयून धरली, पण थुनः लगेच छत्रपति राजाराम मह्टाराज यांचे कारकीदीत गोशे पुनः पूर्भ- स्थठायर झाल्या, * अमात्य ? शब्द णाऊन त्याबद्दल * हकमत पन्हा? शाग्द भाला, शाहूच्या कारकीदीत तेंच लोण धढे चालले. “ सेना-पसास-- खेढ-बहादूर ' वगेरे फारशी पदव्या देण्याचा प्रथात पन! सुरू झाला, १६२८ पातून १८१८ पयत पत्नव्यवशारांत फारशी झन्द किती तरी येत असत. सध्यां ण्याप्रमार्णे इस्ट झब्द मनमुराद सारण वापरतो, त्याप्रमार्भे त्या काळांत फारशी] च रथी शब्द त्पांना वापरावे छागत. लोकांचा त्यापुर्दे इलाजच चालत नसे. प्रत्यक्ष शिवाजी राजे परी ह्या प्रश्‍्रत्तीच्या विदद टोते तरी मोंवतालची माप्रेची परित्थिती इतकी फारड्ी- मय झाली होती कीं, जरी त्यांनी राजव्यव्टारकोश्य सस्श्त शब्दांचा तयार. करांबेला; तरी खन १६७७ च्या पुळे महिन्याच्या २६ घ्या तारखेस ख्दाबतगाच शाद्ाजी कदम यांना त्यांनी लिहिलेल्या पत्नांत फारशी श्वान्दाची किती रेलचेल झालेली आहे हे मरत्यक्ष त्या पत्नावरूनच दिसेल, तें पनजच खाली देतोः-- र “ स्वस्ति भ्री राऱ्यामिषेक टाक ४ पिंग सवत्सरे श्रावण शु० ७ शुद्धवासरे सातिय कुलावतस श्री राजा दिव छत्रपति यानीं यशवयंतराठ दाहाजी कदम नामजाद कोट वालटयुजनुर यासी आजा केली ऐदी लेल € कोट ?' मजकुरी ? €६समे' 'नामजाद ' आदे व एक * जिन्नस २* ही ? ५ शलक ? थोडा बहुत झाहे. ऐदीयासी त्याच्या लिहिणीयासी व्टिडिणार पाहिजे, म्हृणून त्यावरी तिमाजी नाययण यासी “ जमा करून पाठविले आहे. तैनात * दरमाहे ' होन प्रार ३ तीनरास केले ससेत्त झो ओो॥ पसून * वजावाटा * उसेटी ' भो। '* वजा ' करून चाकी ' चेरीज माहे ? दर मादे * आदा, ' कर्यीत णे, झाणि त्याचे हाते ' कूट ?' मज्- धासवें ]. मराठी मापेवर इतर भापारनी केलेळे परिणाम. १६९ दृ फुरी * ठिहिणियाचें काम घेत जाणें-कागदवाच लिहिणीयामा देत ना्णे-- * मजुरा ? अघे ठेखनसीमा, च्र्‍यंवकसुत मोरेश्वर. ह्या पत्रात झवतरणात घातलेले शब्द फारह्यी किंवा अरबी आहेत. मराठी माषा फारशीच्या अशी इतक्या कचार्टींत सापडण्याची कारणें राजसत्तेच्या वरोयर येणारी इतर हेवी हें सागायल्य पाहिजेच असे नारी. एक राजसत्ता आली म्हणजे तिच्यामरोबर राज्याची साता, दरवार, कारागिरी, घदे, फौजफाटा वगेरे बाबी येतातच, झाणि त्या खवाचा मापेवर परिणाम झाल्याशिवाय रट्टात नार्ही. मुसल्मानात इतर लोका- पेक्षा विद्दे गोष्टी दोत्या त्याच्यात घर्मार्चे चेड विल्क्षण असल्याधळे ते खोक नुसतें राजकारणच करून थाबले नाहींत, त्यानी वळजयगेने कित्पेव* लोफारा धर्मातर करावयास लावल व त्या वाट्या छोकानोंददी भापले झाधिमीतिक फायदे श्वाधण्यासाठी '* मुसलमानपणात प्रत्यक्ष मुसल- मानावरह्ा ताण केली व त्याना लाजवलें. त्याच्या धरादारात भापा फारशीशब्दमयच झाली. सुसरूमानाचे फकीर दुसऱ्या मार्गाने व्याख्याने देऊन आपल घर्मवेड लेकात पसरवीत असत. इतर परकी भापाचे परिणाम झाणि फारशी भापेनें केलेला मराठीवर परिणाम ह्यात फार तफावत झाहे, इतर भापानी काई शब्द झाणून सोडलं टतकच. * थाकपरचना, शब्दसिद्धि घगैरे गोष्टींत इतर मापार्नी शात घातला नाह. पण फारशीची गोर तशी नार्ही, तिनें दाब्द तर सअपरपार दिलेच घ आणखी बाक्यरचगेत व धब्दसिद्रीतरी ढवळादवळ फेल. वाकप्रचार ब म्हणीश फारशी भाषेतील मरत रूढ होऊन चसल्या साहेत, पारशी प्रत्ययाची मदत नवे ॥न्द सिद्ध करण्यासाठी घेण्यात थेऊ सगळी, सूक्त शब्दांना फारशी प्रत्यय लायण्यात काश परकीपणा बाटेनाखा झाला काणत्या माणसाला करी ती विशति-दादीवाल्याला पगडी घातल्याभ्रमार्णै-दिसत असे तरी इतर ल्येकांच्या दृ्ठीपुदे त्याचे मैरूप्य झाकले जात अर्से, हिंदू लोकात धमांच्या यावतीत ज्याप्रमाणे धरमतसदिष्णुता सापडते-वाटेल तो घर्ममते सरन, तरी त्याच्यातील 'वागला तेबदा भाग पेऊन त्याचा परड्रीपणा काढून टाइन त्याला शिंदू- २०० भाषाद्याक्ञ आणि मराठींमापा, [पकरण पणा द्याययाचा ही षी हिंदु लोेकांठ प्रवात्ति दिसून येते ती त्यांच्या मापांमर्ष्ये तृुदां दिवन येते. परकी मापा जाली, तिच्यातील जेवढे येईल तें स्विकारावयाचें व त्याला मराठी रूप द्यावयाचें. फारशी इाब्दाचें तरच झालें, त्यांनी काही दिवस झापले स्वतन अस्तित्व जाणवल; परछ त्यांच्यावर जेत्याची मापा म्हणून कांदा माडमीड न ठेवतां चांगळा मराठीपणाचा टिक्का मारला व आपलेसे करून टाकले, मुसल्मानार्नी लोक वाटवळे असतीछ व हिंदूना सनातनी धर्मात परत येण्यास अशक्य केले असेल, परतु घमापेन्चा मापा उदारमतवादी झसल्यामुळें ठे उलटा प्रकार झाला. फारशी शब्दानाच उलटे मराठीनें बाटविर्ळे आणि आपलेसे करून टाकलें. फारणी शब्द मराठीला किती एकरूप झाले आहेत ह्याची कल्पना खालील उदाट्रणें वाचून येईल. साच्या माणछास ते मराठीच बाटतीळ, इतके ते रोजच्या व्यवहारांत किंवा मापेच्या रोमरमांत लिळळे आहेत, ९ नार्पेः--वदानत, 'इनाम, तार्राख, मजकूर, वजीर, पेट्या, मालिक, खुर्द, बुट्ठक, माहे, कोल, इपम, मुद्याहिरा, जिन्नस, राध, याव, बायत, मिळकत, दानत, सरकार, किष्टा. २ विद्येपर्णे:--वज्ञा, वाकी, माफक, यदा, अस्सरू, बदानत, 'फलाणा, एकटा, खुद, ३ दाऱ्दयोरगीं अव्यये :--देसीट, ते ( चाळीस तें पन्नास ), ऐंवर्जी, बद्दल, शिवाय, नजीक, वरहुकूम, ४ उमयान्वर्या भव्यर्येः--व, मगर, अगर, सबब, लेक्नि. ५ उद्गाराचकः--वस्‌, हा, अल्वठ, बेदक, खूप, वाह, शावार्स/ हाय, खररदार. $ क्रियापिदोपर्णेः-इमेद्, विलकूल, वारवार, पेस्तर, यदा, मुस्कीट, न्नल्द, डान. ७ झियापर्द ( सयुक्त ):-दम घेणे, खरेदी करणें, नवघर राखणे, भादू करणें, कार्श जोडयन्द*--नजरचूक, यंगचोर, राघरत्वा, वाजारमाव, वारावें ] मराठी मापेबर इतर भाषानी केलेले नरिणाम, २९९१ पी ७प्ठऱ 2 लगजाहीर, खरेदीखत, गेरमजीं, कज्जेदलाल, चोजवस्त, घनदोनत, पाढरासफेत, पिंवळाजर्द, बाजारहाट, भोलमशुरी, अरत्री आणि फारशीः---अकतळहुशारी, अल्दुनिया, ऐपझाराम, फदफितुरी, घदागुलाम नफातोटा, जमींनअस्मान, कारही फारशी प्रत्यय--- * २ इः---तोंडो, डोंगरी, वैद्यकी, मार्नरिकि, दोस्ती, मैत्री, कारागिरी. २ गी, साकिः-देणगी;पोटगी, जयावासकी, पाटिटकी, निमकी,पाचकी, ३ दारः- ऐरदार, टुमदार, पीळदार, कत्राटदार, पगारदार, , ४ खोरः---दिवाळखोर, चाडखोर, 'शके खोर, माडखोर. ५ गारः--'कामगार, भाहितगार, पाळेगार, ६ जी --र्‍पुल्याळजी, तवल्जी, ऱ ७ खानाः---चोपखसाना, शिकारसाना, फरासखाना, दवाखाना, < दाणीः--मच्छरदाणी, अत्तरदाणी ९ चेः--नकारायींच-वेताल, वेढव, चेडर, येचच, नापत, नापीक, शैरसोय, गैरसमज्‌त. शेबटीं काहीं फारशी साधे शब्द देतोः-- अद्दक्त, अमदानी, इतराजी, इभ्रत, इरसाल, उमेदवार, कलनार, कारस्थान, किफायत, खाशी, खुलासा, खुद्याडी, गप, जहाबाज, जिकीर, जिंदगी, तजवीज, दाखला, पसत, पोच, फद, फाजील, नामदार, मख्खी, मातव्यरी, मौज, याद, शिकस्त, वस्ताद, शिक्का, समह, समार, हमी, शडिकमत इ. इ. 9$5५४- भरणं १३ वे, न--१४०६-- मराठीचे .व्याकरण. मराठीची उत्पत्ति माणि तिच्या यारमासयधी ऐतिहासिक विवेचन च त्याचप्रमाणे तिच्या सारमापावून तिला डुसर्‍या कोणकोणत्या माषाचा कोणकोणत्या प्रकाराने उपसर्ग पोहोचल्या ह्यासय्धीही विचार मागील प्रकरणात केलाच याह त्त्वानतर मापेच्या व्याकरणाचा साइजीकच प्रश्न येतो. व्याकरणातील याप्रींचा विचार करताना आपणास मुख्य कारण- मीमासेवर भिस्त ठेवली पाहिले. मापेंत ** शुद्ध कसे बोलवे आणि *शुद्ध कसे"ल्हिर्वे ” ईं व्याकरण श्रिकवत असेल व व्याकरण लिहिताना शच अतिम पुर्ढे ठेवळें परदिक्षे, पण मापाद्यात्रावरच्या धुस्तकात हशा उददेद्य पुर्ढे ठेवून कर्से चालाववाचें ! उलट मापाश्याख्राती” नियमार्नी, व॑ दोणाऱ्या व्याकरणासवर्धी चर्चेने '“मापेचें व्याकरण शुद्ध कसें ल्हिावे? ह्या विपयींचा उलगडा होतो. तेव्हा येथे जे काह साझीं मराठी मापेचे व्याकरण देणार आई तें केव्हाही व्याकरणातील उघड उघड 'बार्वीचा ऐेतिद्यासिक रूपपरपरेसवर्धी किंवा कारणपरपरेश्वर्धी अखणार, त्यामुळें व्याकरण म्हणून विवेचन जरा कमी दिसे” पण आपणास गोष्ट पह्दावयाची एकच आणि ता म्हणजे ऐतिहासिक परपण चरोवर चाघली आहे किंवा नार्ही ही दोय सस्कृत मार्पेतीलप्रातिपदिके किया घात व प्रत्यय ह्यांचा विचार मार्गे क्ञालाचे आदे. आता. आपणास कराववार्चे उरलें आहे तें इतकेंच कीं, मराठी मापेतील व्याकरणानें मान्य केलेल्या खाचा- ) खुणाचा, चमत्काराचा तलास लावून त्याचा थाग सस्दृतपर्यत लावर्णे, सस्ठपावन परकृत बोटीपर्यंत हे ले थब्द-प्रत्यय इत्यादिकाचे लोण साठे, तें थाणताना त्यार्नी वार्त कोणकोणत्या पार्टावून कोंडी फोडून याणले व येतांना कार्डी माग मरून वाटेत गळून पडला $ काव, अथवा वाटेंव कोळ्यात फार वेळ रद्दाप्याचा परिणाम त्याच्णयर झाला साहे कीं काय ₹॑ मापणास पाहावयाचे भाडे राराची 'एक मत्गी मोठी "चाळणी यसते. तेरावे ] मराठीर्चे व्याकरण, २९०३ तिच्यातून जे काहीं खार्ली पडले ते ठरलें. चाळणीत कायम राहिकें तें निष्पयोगी भुसा म्हणून फेकून दिले. सस्कृत भाषा बोल्णाऱ्याचा एकच समाच जर असता ध मोंबतालचें षातावरण आर्यमयच केवळ जसतें, इतर मिन्न सस्कृतींच्या किंवा मापाच्या समाजाचें बारेंसुद्धा जर नसते तर प्रकृत मराठीतील यश्वावत गोष्टींचा समघ सस्झ्तशीं सहज लावता आला असता इत्तर भाषाकडे ल्ध्ये द्यावयाचें कारणच पडलें नसतें पण वस्ठुत तशी स्थिति नाहॉ. आर्य लोक अपोदर जेते म्हणून आपली उघ्चतम भाषा व॒ सस्कृति घेऊन झाले, व त्यांच्या माधून भ्रीक, युद्देची, दक, यवन, पलव, काबोज, तुर्क, मॉगल, फेंच, डच, पोर्चुगीज, इग्ल्श, वगेरे मिच मिन्न भापाचे ब सस्दृतींचे लोक आले. त्याच्याशीं व एतद्देशीय जातीशी आयोचा सत्रघ आला. सवघ इतका रेमरष्रीं खिळून गेला आहे की, मापेंतील स्वकीय कोणतें व परकीय कोणते इं मापाशाज्ञाशासिवाम इतरास सागता येणें सशक्प "झालें आहे म्हणून मराठीतील शब्दातच नव्हें, तर त्याच्या प्रत्ययात सुद्धा परकीयत्ब कोठें कोठें दिसण्याचा धमव आहे, व्याकरणात वणीसादे', शन्दसिद्धि व बाक्यसिद्धि हे विषय मुरय असतात वर्णसिद्धीची कोरणें बर्णप्रज्रिया प्रकरणात दिलीं आहेत. शाब्दसिद्धि एत्ययाने शेत असते. प्रत्ययात सुद्धा दोन त”हया आढळतात एका प्रकारच्या प्रत्ययार्ने एक निराळ्या स्वतन अश्या राब्दाची सिद्धि होते. व दुसर्‍या प्रकारच्या प्रत्ययार्ने शब्दाचा एकमेकाशी सबध दाखविला जातो फारशी प्रत्यय मार्गे दिलेच आहेत. येथ फक्त मराठी प्रत्यय देतों ब त्याचें सस्क्त प्रात व भअपभ्नश झा भाषात न सापडणारे मूळ र्पडश्टी देतो --- सस्कृतमध्यें “ क ' म्हणून स्वार्थे प्रत्यय आहे. त्यापासून मरारडीत्त पुष्कळ प्रत्यय उतरले आहेत * आ, इ, 8, उदाह साच, साचा, मिठा, राम्या ( सवोधन ). दुर्गी ( इमरत्यय ) २ ढा ढी, उदाइ-प्वदा,-ढी, तेबदा, तेवढी. डा, डी, उदाइ--मागडा, कुतरडा, २१०४ माषाशास्र आणि मराठीमापा. [ प्रकरण मूळ-ऱसस्कृत “' द्दा 7 नाम, सर्वनाभाना हा प्रत्यय लागतो. मात रूप ! दहु * उदाइ--इददामू--( माकत ) एद्द--( मपम्रय ) एवडो, एवडु, हग्ल्शिम्धॉल 11४2 शब्द असाच आहे. त्याचा अपभ्नश्य 2? झेतो. झाहाग.०, हाहा. वर्‌च्यापैकी टू, द ह्या बणार्चे रूपातर र्‌ मागि ह मध्येद्दी होतें. ३ अइ, आई. उदाह---मिठाई, मलाई, वढा, चढाई, इत्यादि, हा माउवाचक नामाचा प्रत्यय आहे, ह्याचे मूळ सस्ठत * ता? मर्ष्ये आहे. ( सस्स्त ) ता--दा-मा- प्राश्त. ) अथवा प्राश्‍४त ' आ? पाठून झाला झससावा झाणि हा प्राकृतमधील ५ आ ' सस्कृत “क शी सवद्ध अत्तावा, ४ पण, पणा उदाह, मोठेपण-पग( दहाणपण-- पर्णा, हाही एक माववाचक मार्मे बनविण्याचा प्रत्यय साहे, हा सस्छत "त्व? पासून येतो. सस्छत * त्व ! वेदातील * त्वन्‌ पावून आहे. * त्व? वे अपभ्रद्य मायेत रूणतर प्प, प्पण शेते. ५ वंत, चती, ) उदाइ-पेनवत, मान्यवठ, इपावत्त, मत मती, र्तवती' गुणवती. मूळ-सस्छतत वतू आणि मत्‌ प्रत्यय हे होव, दुसरा एक * सारत ? म्हणून प्रत्यय आहे तो ह्यापावूनच झाला असावा भालाईत, पटाईत, लिंगाईत ५ आळ, आर, आरु, ञाळु, उदाइ-रेताळ, रेताड, तोंडाळ, नाठाळ लाजाळु, कृपाळु माझत्तमध्ये हाच प्रत्यय * झाल ? याणि ' झाल ह्या स्वरूभात आहे, सस्कृततमर्घ्ये * रसाल * मध्यें हाच प्रत्यय झाहे. ७ अदळ, इळ, उळ, उदाइ--बोकीडट, घामोळी, गाठेळ, एटळा प्राकुतमर्प्ये " इल ? अथवा * उद्ध * असे प्रत्यय आदित, खस्कृत मध्यें त्याचे रूप इरु आहे. < इ, उदाइ-माळी, धोबी, ठाबोळी, तेली, म्नेजी, मराठी, मुक्ती, इय एक तुदित प्रत्यय याहे. सस्टृत रूप-इक-तावोलिक, हेरावें ] मराठीचें व्याकरण , , २०५ ९ इ, आइनि, उदाइ-ड्रोंगरी, गोळी, ( गोळ ) कुत्री, सोनारीण कुंभारीण, वि मूळ--संस्कृत : इका ? “ इनि * प्राश्‍त इआा. १० अव, उदाह-पाचवा, विसावा. भूळ-चंस्कृत-मक-मागर्षी,-अमए,अपम्रदा-पंचमए.-पंचवपई, ११ स, सर, उदाइ--दुसरा, दुसरी, तिसरा, तिसरा, काळासा, काळसर, लहानसा. ी मूळ-सस्क्ृत-* सृत. ' पाकृत-अर्धमागघी-सृञ, सलिए सलिभ, सरिभ, सर, स , सस्कृत, सरशपावन, (रल्योरमेद:) १२ अर्‌, आरू, र, उदाइ--सोडकर, गावकर, पुर्णेकर, इत्यादि- सस्छृत ' कर्‌ * पाबून. मूळचा अर्थ नाहींसा झाला. हिंदि* केर- १३ आस, उदाइ-मिठास ( बोलणें ), मूळ सस्कृत शब्द वाळ्छा, किंवा आशापातून, १४ घट, आवट. उदाइ--रानबट, वाळवट, चावट, मूळ सस्कृत, वृत्ति अथवा वृत्त भयवा घार्ता पावून. आता नाम, सवनाम ह्याना लागणारे विभक्तीचे प्रत्यय घेऊ. बिमक्तींच्या बरोबर येणाऱ्या नामाचें होणारं एक विशिष्ट स्वरूप-सामान्य रूप ह्याचा विचार प्रत्ययानतर करू. त्याचप्रमार्णे . अनेकवचनावरोबर येणाऱ्या अनुस्वाराची कारणपरपराह्वी नतर सागू, प्रथमेस प्रत्यय नाहींत. घुन्या मराठींत नामाची प्रथमा ' उ ' काराने दाखवीत असत, उदाइ-मास्करु, कुमरु, एकु, भेद, देषु ( शानेश्वरी 9, हा. “३! प्राश्‍तमधील प्रथमेच्या * ओ? चें ऱ्हस्व स्वरूप माहे, सस्कृतमध्ये संधीच्या नियमाने प्रथमान्त अन्त्य * स'चा* ओं? होतो. कोकणी भापेत अद्याप * ओं? कायम आहे. देशी मार्पेत काही शब्दात * उ १? कायम राहेला आहे. उदाइ-बाटसरू, आायसु, गणु, द्विवच्च मराठीत भ्रारततप्रमाणें नाहीसे झालें आहे. परतु एकदोन प्रयोगांत त्याच] अवक्षेष आहेसा दिसतो. ज्ञानेश्ररांत एक रूप सापडते. “* शशिर्यानी प्रकायु | तो मीची णाण -ह्या ओळींत “ शशिसूर्यी ” हे सतमीच्या दविव- चनार्चे रूप दिसते. ऐं राजवाख्यानी शानेश्वरीच्या व्याकरणांत सांगितडे २०्द माघाशाक्र आणि मराठीमापा, [ प्रकरण साहे, मूळ गीतेतील “ प्रमास्मि शशिसूर्ययो; ? ह्या प्रतीकाचें त॑ भापातर आहे, त्याचप्रमाणे लौकिक बोलीत “ तो पाया पडतो ? ह्यात “ पाया” हा शब्दही हिवचनात साहे हें आर्म्शी विनिघशानविस्ताराच्या पका छेखात दाखविलेच आहे, मराठींत अनेकवचनात काटी फरक नाही. क्रियापदाच्या रूपावरून व शब्दाच्या सामान्यलूपावरून अनेकबचन हुडकून काढावयार्चे असतें. द्वितीया आणि चतुर्थी ह्या दोन्ही विगर्तीचे प्रत्यय सारखेच झाहेत. एक वचन---स, ठा, ते, अनेकवचन--स, ला, ना, ते. * स? हा पष्ठींच्या * स्य ? पासून आला आहे, प्राशत रूप स्स दोते. प्राझतमध्यें चतुर्थी नाहींशी झाली आहे, त्याचप्रमार्णे मराठींतशी नाहीद्ली झाली माहे. छा--सस्कृत-१ लग्न-खग्ग-लागी-ळा २ लागथाति-छागइ-छायइ-लाम-ला. ३ लाभे-लाहे-डार्हि (अपभ्रश मापा )-डा, मपक्ष- शाती ' हिं ? नाडीचा होतो. उश्या तीन तःहेनें व्युत्पादिता येतो. ते-सस्कृत तै.--तइ-तहिं अपम्रश हि-लोप., ना ( १ ) पष्ठीच्या “ नाम्‌ ' पासून प्राकत " ण॑ ! देवानाम-देवाभ देवा, देवाना. ९२) वरच्या ' ला ? प्रत्ययापासूनच झाला असण्याचा घमब आहे. तृततीया--प्णकवचन---नें, ए, श्री, अनेकबचन---नी, हदी, इ, शी नें--दोन पकारानीं व्युत्पादिता येईल, (१) नेॅ-छें ह्या पत्ययापासून आणि ' ळे! छगू धातूपासूम 'ळा' प्रमार्णे ९२) नें ह्या परत्ययात लुन्या तृतीयेचा प्रत्यय दुबार आला आहे. न-सपस्कत एन भथवा एणपाून खपश्रशन्न्हण, त म रावे ] मराठीचे व्याकरण, २०७ द एं--हाही एनपासून अपम्रश्व तुतीयाप्रत्यय दू उदाह-- देवे. हा रु पुन्हा अपभ्नद्य अर्हओऱर्‍ ह्या . प्रत्ययापावून “आहे. एुं-एनपासून किवा अपभ्रश अहिं पासून, छा प्रत्यय घुन्या मराठीत * सांपडतो. - शीं-हा प्रत्यय सम ह्या सत्त शब्दापासून. द्वितीयंत असाच एक त्यय भाडे. सर्वे-दा प्रत्यय समपासूनच झाहे. लुन्या मराठीत मिळतो रसी, पंचमी-हून, ऊन हे दोन्ही मत्यय एकच आहेत. एकात * हृ'*्चा छोप झाला. खून---१ हिंतो, सुंतो ह्या प्राकृत पचमीच्या अ्त्ययांपासुन, २ हून हा प्रत्यय होऊन ध्या मराठी घावुसाधिताचे लहानसे रूप आहे. “भी तेथे होऊन आलो. कचेरीत होऊन णा. ? हाच आधार घेऊन हिंतो किंवा हुंतो घ सुंतो ह्या प्राफत मत्ययापावन म्हणण्यापेक्षा अनुक्रमें भू आणि अस्‌ धावूंच्या घातसाधितापासून दोन्ही प्रत्यय निघाठे असावेत «है म्हणणें जास्त सयुक्तिक दिसतें. अपम्रश्थ मार्पेत होतऊ अर्धमागघीत * हुनिया * अशी रूपें सापडतात, चष्ठी-चा 'ची, चें हेच मत्यय अनेकवचनाचे आहेत झा, झी, शें दोन्ही छा, ली. डे, 1 ह दोन्ह सर्वनामास लागतात- * व? व्युत्पादण्याचे तीन प्रकार आहेत. १ सस्छृत य पासून, येदिक सर्वनाम लत पासून मराडीत चच आला आहे. ततत्य, तेथचा, अत्रत्यः-एयचा. ( राजवाडे ) २ सस्छृत स्य पावून, दुसरे उदाहरण स्यमू-चिव चिव करणें. ३ सस्कृत सत्क पावून ह्या ' सत्क शब्दापासून मराठ आणि हिंदी ह्या दोन भाषांतीछ घष्टीचे प्रत्यय आले आहेत * च * । स्तु * पावन आणि, हिंदी क ' त्क २ पासून * सत्क ? द्य शब्द घुन्या शिलालेखांत चष्ठपथी यापरडा आहे, (वैच ) र्भ्ट भापाययस्र थाणि मराठीमापा, [ प्रकरण ह्यापैकी मापाशात्राच्या नियमाने “ च ! चीं उत्पत्ति पहिल्या दोन मकारानींच मान्य होई, तिसरा प्रकार मापाशयाक्ाविरुद्ध आहे, त्यातल्या- त्यातसुद्धा स्य पासूनच * च॒ ? झाल्य असला पाहिजे, सस्कृतमध्ये काही मामाची पष्ठी ' स्य ! प्रत्ययांनें साघतात व कांहींची नः प्रत्ययानें साधतात उदाह--मघुन', शिन: इत्यादि एक प्रकार व रामस्थ नुपस्य हा दुस्य प्रकार, * स्य * चा प्रकार मराठीत उतरल आहे व दुसरा 'नः! चा प्रकार गुजराथीत्त उतरला चाहे. हिंदीतील * क ? पररा कॅर-कार्य-कू ह्या मार्गानें कृ घावूकडे लागण्यासारखी आहे, गुजराथीतील * नु / ची उत्पत्ति कोणी * तन * पावन लावतात, झा, ला हे प्रत्यय सर्वनामाना लागतात. झा-माझा, तुका इ. ह्यार्चे पूर्व रूप मर्दीय, त्वदीय ह्या शब्दात उघड दिसण्यासारते आहे. इय-इप्ने "८ प्राइत ) ह्या मार्गानेच शा “ झा ! प्रत्यय आला आहे. बिंधॉतील घर्णींचा भत्यय ' जो ! ह्या इय-इव्न ( प्राडत ) मत्ययापासन आला आहे, ।_ ह्या सर्वनामाची दुसर्री रूपें * मामक, तावक '" हीं रूपे “ माका, तुका ' द्या कोकणी भापात प्रचलीत असलेल्या शब्दात सापडतात, ला प्रत्यय द्विठीयेच्या * छा प्रत्ययावल्नच आला असावा, सप्तमी-एकवचन-ठ, इ, भां. त, इ, भा- भनेकवथन.. त-अन्सः ह्या संस्कृत शब्दापादन अन्‌ आणि विसर्गलोप, आं-अन्तः ह्याच शब्दापायून, उदाइ--गळा माया, ४.-* माझ्या मतें त्वा. जावें “ तुतीयाच समजावी. “ माझ्या मर्ती-मतानें तृतीयार्थी ससमी. इ-सस्कृत स्मिम्‌, म्हि पालीमध्ये, हिं अपभ्रशमर्थ्ये. ' ह॒ चा. लोप मेहेमीं होतो म्हणून इ. हे साती विभक्तींचे प्रत्यय झाले. सवोघनांत ब प्रथर्मेत फारसा ,फरक नाईी. उच्चार माव दीर्घ करावयाचा. ह्या अत्ययानी वाल्यात हब्दाचा इतर दाब्दाशीं खवघ दाखविता येतो मराठी प्रत्ययाची उत्त्पत्ति अस्कत-प्रारत-अपभ्रशा घ्या तीन अवल्यात सापडणाऱ्या प्रत्ययापापन र!गतते व सस्कृत प्रत्ययाची उत्पत्ति सर्वनामापासून लागते, मरारठतीळ प्त्ययाचें पूर्व सस्रतमधील प्रत्यय दाखवून दिले *इणले मराठी प्रत्यवशे तेरावे ] . सराठोचें न्याकरण, रन्स मूळ सर्वनामापावन निघाले ₹ ओघानेच म्हणणे येते, ह्यासाठी निराळा तोच प्रयोग पुनः करावयास नको. मापेन्य] प्रयम स्थितींत शन्दासघीर संबंध दाखविणारे स्वतन शब्द एकमेकापुढे ठेवीत असत. पुढे काळा! न्तरानें संघघ दाखविणारे दाब्द परतत्र तनले. त्याचा स्वताचा सर्च नाहींसा झाला; घ त्यांना प्रत्ययत्व आलें. दी एक भापेची स्पिदि आरे. पुढें भाषेंत असा एक काळ येतो कॉ, प्रत्ययाच्या अभ्नव' ञास येऊन "त्यावून वाट काढण्याकरता सर्व विभक्तींबाठी किंवा काह बिमक्तींसाठी निदान एकाच चागल्या सुटसुटीत मशा उपयोग करण्यात येतो; ब त्या विमक्षतीन्या साहाय्यानें च्या च्या विभक्तीचा अर्थ पुरा दाखविला लात नसेल त्याच्यासाठी शन्दयोगी झन्पयें घादून अर्यांची पूर्तता करण्याकडे मार्पेत प्रवृत्ति उत्पन्न शेते. झालाच तिकडीळ लोक १01917४०७1 माषा असें म्हणतात. इभजी, फ्रेंच, हिंदी, मराठी, इत्यादि मापा त्या प्रकाराची उदाहरणें होत. मराठीमध्ये अर्शी अब्य्धे आहेत की तीं अब्यर्ये पूर्वी स्वतत्र शब्दाप्रमाणे बाबरत होतीं. त्पाच्चा उत्पत्तिसर् तीं खाली देतोः--- ी छागी, लागुनी-सस्कृत छाग्‌ . ' करता ? कृ-घावू, १ सार्ठी -स्य--मर्ये-स्स--अट्टहिं-(अपश्रश) सन-मठाईि-पारठी, उदाइ- देवस्यन-मर्थे, देवस्प--अद्वहिं-यहइ--देवासाठी. वरून-वर॑; करून-कृत. पासी, पासून--पार्े ( घस्कृत. ) कडे, कडून.--करि, कड सस्कृत. ठायी-स्यानें ( डस्कृत,) ठाणहि, ठायीं ९ अपम्श ) देवाना स्थाने-्देवाण ठाणरिन्देवा गाया. देवा ( अतुस्वार ण चा लोए झाळा म्हणून ), ₹ सर्व अव्यर्ये शन्दाच्या पुर्ढे लापतात व माषीर विभक्ति लागते. कर्धी पष्ठी घालीत भरी नाशीत तरी शब्दाची बष्टी तेथ षष्टी अस्रतेच, रामाच्या साठी किंवा रामाझारठी, देवाऱ्यास्राडी र डबा च त्य धान्यास्नाठ त्याकडे, त्याच्याकडे, पावखामुळे किघा पावसाच्यामुळे, जें एक रामा, देवा, त्या, पावखा-इत्यादे शब्द वर शश स शाग्दाचे २१० भाषाशास्त्र भाणि मराठीभाषा, [ प्रकरण रूप सापदतं झाठाच '“ सामान्यरूप ” अशी पारिमापिक सशा माहे, विभक्तिप्रत्यय किवा शाब्दयोगीअव्यय लावण्यापूर्वी शब्दाचे थे एक प्रत्यय घेण्याला लायक असे रूप होतें त्याला सामान्यरूप स्हमतात. मराठीप्रमारणे विहारी, गुजराथी, सिंघी, पजावी मापामध्येंदी सामान्यरूप शेले. फक्त होत नाहीं ते बगाली आणि भावढी ह्या दोन मापात. शब्दार्च श्रामान्यरूप करण्याची क्रिया बोली उत्पन्न शोध्यापूवी अपश्रश भाषा" मध्यें ब त्याच्याशी पूर्वी पातमध्ये सुरू झाली होती, ' मम ? ही पडी भ्राशे. ह्या पर्ठांच्या रूपाठाच प्रत्यय लावीत. उदाहरणार्थ “* ममाह तृतीया, * ममादो, ममाहि ' हो पदमी, ममास्मि भरतमी, अर्धी रूप शोतात. क्या र्पात ' मम ? हया पीला निरनिराळ्या विभक्तीचे पत्णव शछावले आहेत. अपभ्रश प्राकृतात असाच प्रकार आढळतो. उदा€-”* हक शिजड तउ केहिं विभ ठुहु पुण अन्नर रोसते ? “' मी तुझ्यापद्दल घरत व्याललो आहे, आणि तू तिसऱ्यांबद्दल धरते मारेस, ” झामरघील “' के झ्ाणे रोस्षे ” श॑ दोन अब्यर्ये * तड ? आणि * अन्नश ! ह्या दोन पष्ठीच्या रूपांना लावली आहेत. मराठींत सामान्यरूप यपश्रशद्वाराच आलें झाशे. मराडींत सामान्यरूप क्षाघधण्याच्या पाच तऱ्हा आहेत. १ भा याड २ ड्‌, शड झां, ४ऊ च ५ए 1 १ पहिला प्रकार --पु्हिंगी आणि नपुसकलिंगी सकारान्त नामे ेशात, उदा-पु. अकारान्व-हा्स-हाताचा. बु. आाकारान्त--मान्यास, हिरव्या आन्याप. न. एकारान्त--केळ्यास, न. इंकारान्त--मोत्यास . पु. ऊकारान्त कारही ना्मे--वाटयरा-स, न. ऊकारान्त--कोकराप, तेरावे ] मराठीर्चे न्याकरण, २११ २ हुसरा प्रकार ---इकारान्त तत्समशब्द-कावे-स; कादे-स षु. इकारान्त फार्ही नाम-हत्तीप, भ स्त्री. अकारान्त-केळी स, रीती स. ३ तिसरा प्रकार --_स््रीलिंगी पाहीं मामे-घोडीस-घोण्या-स साडी-स साड्यास ४ चौथा प्रकार--ऊकारान्त काही पु. आणि स्त्री.-- नागे, खाऊ--स बाजु स ५ १चवा प्रकार--स्त्री आाकारान्त-जिमे स, लिभास. 9) ऊेकारान्त--तळू स-जळवास जळपे-स, आता ह्या पाची प्रकाराच्या प्रत्ययाचे मूळ काय असावें ! पष्ठीचे मत्ययच त्याना कार्यीमूत असले पाहिक्षेत सामान्यरूप म्हणक्ने पष्टीच्या प्रत्ययाचें मवाशिष्ट रूप १ हाता स “ इस्त ! हस्तस्य सर्कस, हृत्यइ-प्राफत, हातह--हातभ- हाता-एकवचन २ अनेकवचन सामान्यरूप इस्तानामू-सस्कृत हत्यण प्राशत-हातण- हातअ-हाता, हाता ध्या अनेकवचनी सामान्यरूपात अनुस्वार कसा आला तें पुढे दाग्वविलें आई वरील प्रकारापेका कोणतेंहो सामान्यरूप घेतले तरी त्याची दो ब्युस्पच्ि लागणार, ३ जिहूवा---मिड्वाया सस्कृत-जिन्माए--प्रारत निमे-पकवचनी सामान्यरूप, ४. ३, "निड्वानाम--जिन्माण-जिव्माअ-निमा--मनेकवचन, जिमा मधीळ अनेकवचनाचा अनुस्वार * नाम्‌ ? च्या लोपापुळें आहे. ५ श्वशू-शशधूणामू-सस्कृत षष्ठी. सस्तूध-सस्तूअ-प्राकृत, सासू, सासवा, ह्या सामान्यरूपाना-म्हणजे चष्ठीच्या अपभ्रष्ट रूपाना थून. मराठीत परष्ठींचे प्रत्यय लागतात. स्रामान्यरूपाच अग तयार करण्याच्या ह्या पाची प्रकारच्या प्रत्ययात अपभ्रशपाईतर्‍चा मराठीवर पडलेला ठसा पूणपणे दिसतो सर्व भाकतमाष्ामप्य एक प्रबृष्तीच मामल्याने, 02225... या २१२ मापाद्यात्र आणि मराडीमाषा, [ प्रकरण दिसते. ठी ही काँ, सस्कृत मापेमर्ष्ये झाढळून येणारे विविधत्य-बारिक खारिक मेद नार्टीसे करून मार्षेत छारखेपणा आणावयाचा. प्राश्‍तार्मी सारखेपणा तीन गोष्टींत उत्पन्न केला. आहे. सस्छृतमधील विभक्तीचें माझत्म्य व प्राचुर्य नाहीरे किंवा कमी करणें ही पहिली गोष्ट, त्याचप्रमाणे घातूतील गणांचा व पदाचा मेद नाहीसा करून सर्व धातू एकस्वरूपी बनवणे झे दुसरी गोष्ट, व नामातांल अत्य सर्व ब्यजने नार्दीथीं करून सर्थ नामें स्वरान्त वनवर्णे दी तिसरी गोट. सशा तीन प्रकारानी प्राहतर्नी मापात एकत्रारतेपणा साधण्माकडे रोल ठेवला माहे, विमक्तीचा बाजार कमी करून “' शेषे पष्टी ” ह्या मताचा पुरस्कार प्राश्‍त मापारी श्वागलाच केला आहे. सस्कछृतमघील ' स्य ! व * नाम्‌ । हेच प्रत्यय प्रारत अत्ययाच्या मुळाशी आहेत. १ अस्स, इस्स, उस्स. आह, इह, हह, पहिल्याचेच सास, इस, उस किंबा यास ध वास यशी सपे होतात. देवस्य-देवस्थ-देवइ-दैवय-देवा--अ्शी परपरा थारे. देवाना-देवण-देवअ-दवेंवा-दही अनेकवचनी सामान्यरू शाची पररा आहे स्रामान्यरूपाच्या अनेकवचनात अनुस्वार कसा याला ह्याची उपपच बर दिलेल्या उदाहरणावरून कळून येईलच. नाम-प-स-1. अशी अनु स्वाराची परपरा साहे “ णाम्‌ ? किंवा * नाम्‌ ' ध्या झतुनाषिक प्रत्यथाच्या शोपाचा ध्वाने किंवा खवशेष मराठीतील अनेकवचनी सासान्यरूपावर उठला माहे सत्छतमघील प्रत्यवाती” * मू चा प्रातमध्ये च मराठीत शोप शोतो, ध लोप देवाना तो आपली खूण मार्गे ठवतो ह्याची उदाषरणे क्रियापदाच्या प्रत्ययातही पुढें येणार आहेत. ह्याच अतुस्वाराच्या उप अक्तीस दुसरी प्टक याचू आह व ती राजवाडे यानीं यापल्या शानेश्रर्रीच्या ब्याकरणात धुदे माडली साहे. ते म्हणताठ ---'* सहा विमक्तांत अनु स्वार यादे म्हणून अनुस्वार चिन्ह साहे यर्से म्हणावें लागने दा भतु नाशिक कोटून याला १ अपम्रद्ध व महाराष्ट्री ह्यापावन शा अतुस्वार तेरावे ] मराठीर्चे व्याकरण, २१३ मराठीने उचलला हे म्हणणें ठीक नार्ही. कारण अपभशांत अनुस्वार दुतीया,पष्ठी,सस्तमी, सबोघन ह्या विभक्तींतच तेवदा आहे. चतुर्थी सगर्दाचि उपलब्ध नाहीं, द्वितीया व पचमी ह्या दोहोंत अतुस्वार नार्डी. महा- राष्ट्रींत तृतीया, पष्ठी ब सत्तमी ह्याच फक्त विभक्ति सानुनांस्षक आहेत. चती उपलब्ध नाहीं, पचरमीत ब सचोघनांत अनुस्वार नाईीं. तेव्हा मराठींत सररहा अनुस्वार ह्या माषांपासून आला नाहीं, प्राकृतेतर भापेवासून आला असावा. पल्हवी व सुने फारशी ह्या भाषात आन्‌ प्रत्यय लागून अभेक- चचन होतें, उदारणार्थ मलिक मालिकार्‌, सस्कृतमध्ये 'भा्‌ ? द्वितीयेन्या अनेकवचनाचा प्रत्यय आहे. आम * प्रत्यय पष्ठीच्या अनेकवचनाचा आहे. मराठीतील अनुस्वाराची परपरा झद्यीच असली पाहिके. १7 अमच्या मताप्रमाणे आम्हीं अतुस्वाराची उपपात्ते सस्कृत* नाभ्‌ ! पासून 'लावतों. प्राऊतमधील इतर निरतुनासिक विभक्तीकडे पहाण्याचे प्रयोजनच काय ! पष्ठींत अनुनासिक आह कीं नाही हेंच फक्त आम्हा पाहणार व अनेकवचनी सामान्यरूपाच्या मळाशी पष्टीचा नाम्‌, ' ' आम ? किंवा ५ साम्‌ ? हेच प्रत्यय आहेत. फारशीसारख्या किंवा पल्हुवी सारख्या आाषांपासून येणें दाक्‍्य नाहीं. प्यकच शब्द ' घर ' तिन्ही भाषात घालविला म्हणणे त्याच्या स्परूपांत कसा फरक पडत गेला हे समजून येईल. सस्कृत प्राकृत महाराष्ट्री अपभध्रश प्रात मराठी भ्र्भमा गहम्‌ घरम्‌ घरू घर चद्ुथी ग्र्हाय घररूस घराहोस्स घसस ससमी ग््हे घरम्मि घरहिं घरी घष्टी किंबा १ सामान्यरूप $£ रहेस्स एरस्स स्त नर्र २९ सर्वनामें-- सर्वनामात फारसा फरक नाहीं. पुष्षवाचक, सबघी दइत्पादे प्रकार आहेत. एक, अनेक. एक. प्रथमा--मी, आम्ही बू, , दर्शक, मभार्थक अनेक, उम्ही. २१४ मापाद्यात्ञ आणि मरांठीमाषा. [प्रकरण पक. अनेक, पक. - अनेक, * द्वि. च.--ण्मला, आम्हास-ला, तुला, तुजला, तुम्दास, दुम्हाला. पष्ठी--मज, माझा, आमंचा,, तुझा, तुज, तुमचा. सत्तमी-ऱमाझ्यांत, आमच्यांत. तुझ्यांत, तुमच्यात, झाचपमाणें तृतीयदुरुपीं सर्वनामे. ह्यामध्ये "मी ? डेंप्रथमयुरुप अपभ्रश प्राऊृतातील प्रथम पुरुषी पर्वनामाच्या द्वितीश्रा, पृतीथा किंवा पचमीच्या र्मांवरून आले असावें, ती रूपें अनुक्रमे मड, सया, मापे अर्शी डोतात. म्या ( तृतीया ) हें ह्यावरूनच माले म्राहे, नाम्ही---( अपश्रेश प्राकत ) आंझईइ--* अस्मके * संस्हतपासून तू-- ._ ( अपभ्रश प्राहूत )तुद्द--इं--झोप. रि तुम्ही--( अपग्रश प्राकृत ) तुहाई-- जी तो-ऱजुन्या सर्वनामापातून, अग्र “ ज ' सरकृत यत्तूपातन, ह्रा-- १ (अपम्रंश ) एहो-एपः--सत्कृतपातून, री २ ९ प्राकृत ) आये---अयम्‌--संस्छतपासून. कोण--( प्राएत ) कडण-' कः पुनः-' सस्कृतपावून, ३ विशेषण---मराठोंत सस्कृतग्रमार्णी विश्वेषणास विमक्तॉचे भत्यय कायत नाहींत, सामान्यरूप फक्ते कांहींच्या बायतींत तेवदे होते, इग्लिदसारखे ब्वुलना, उच्चनीच माय, तर, तम किंवा अधिक, कमी ह्यासारख्या दान्दांर्नी दागयवितात. सख्याविदेपर्णे ब त्याचे मार्दांत्तदर्थक कमदर्शांक इत्यादि सर्व प्रकार सस्कृतपावनच घेतले आहेत, एक्को ( अर्धमागधी ) दोनि, हिण्गी--_भर्थमागची पासन मराडी एक, दोन, तीन, हे दाव्द आले याहेस क्रियापद विचार--- मराठीतील वहुतेक घातु संस्कृतमधील घातूपाचन आळे भाहेत, वते मराठींत येताना काई योडेसे फरक झाले आहेत कांही घातूमधील 'एकादाच बर्ण बदलेला साहे; तर फार्डोमष्यें सस्टत गणाची वूण सामील करून घेतली आहे. खर्वाच्या शेवटी ' णे हा क्रियादर्दक प्रत्यय , लावला भारे. डो श्रिष्यषी *अमीय ! पादून घेतला आहे, उदाइ-चल ह्या सस्कृत घातूपारून तेरावे ] .» मराठीचे व्याकरण, : २१५ चालणे, चाळ्णें, चलणें, चळणें, चालवणे चाळबुणे, इत्यादि धात माळे अहित, मिर्ण, सिजर्गे ( स्विद्य ), निपजर्णे ( निष्पद्य ), नाचर्णे( नृत्य ), माजणे ( माद्य ), सुनणें ( धुणु ), चिनणे ( चिनु ), णाणणें (-जामा ) न्राणे( ता), जाणे (या ) इत्यांदे घात सस्कृतमधील झापल्या गणांच्या खुणेसद्द मराठींत उतरले आहेत. प्राकृतभापामध्यें सस्कृतचे दहा गण कायम न राहतां दोनच गण पहिला व सहावा असे कायम राहिले. दुश्वरे आणखी साधितघावूडही पुष्कळ आहेत. त्याचे-नामघातु, दिघात- सयोग, संयुक्तघाठु असे तीन प्रकार आहेत. परस्मेपद ब॒ आारमनेपद हांची चिन्हे प्राकृतमध्ये नाहींत. -मराठींत क्कोठे कोठें ह्या दोन्ही पदाची चिन्हे डोके वर काढतातशी दिसतात तें प्रत्ययाच्या ठिकार्णी दाखवू, सस्कृतमधील सर्व काळ व अर्थोपैकी वर्तमान व भविष्य हे दोन काळ व आशार्थ हे तीन.फक्त प्राकृतनीं कायम राखले, ह्या तिन्हीपैकी मराठोर्ने फक्त दोनच-वर्तेमान व आाझार्थ-हेच उचलले. भविष्य निराळा न नेता व्तमानफाळांतच खामील केछा. वर्तमानकाळाचा कर्षी कधीं अगदी घवळचा निकटचा मविष्यकाळ दाखविण्याकडे उपयोग करतात, झा तत्त्वाने चर्तमानकाळाच्या साहाय्यारनेंच मविष्यकाळाची करूपना देता पेरू खागली ब त्यामुळें मूळचा भविष्य निरथॅक ठरून नाहींसा झाला, १ मराठींत बर्तमानकाळाची रूपें खालीलप्रमाणे होतात. दलनेसाड अपप्रंशमधील वर्तमानाची खूपॅं देतो -- एर. आने. प. अने ए्‌. अने. १ 'कररी, करूः , हसे, इद, इसउ, इसहु; ( इसरणे ) २ करीस, करा; इसस, श्सा, इसटिं(ति)] स्प ३ करी, करीत; हसे, इसत, इसइ, हसहिं; ( हसन्ति री प्रत्यय खाछीलम्रमार्णे आहेत-- अपभ्रद्ा प्रत्यय, ७८. अने. ए. अने. पटत अने. इ, उऊःऊ ए, उऊ; असि, पड, हुं, अ;ऊ स, अ; आसे, माहे, भद्दः इ, त; एप त; मड, आहिंउ ति पै श्श्ट माषाशाख आणि मराठीमाषा, » [ मकरण १: त्यांची उत्पत्ति--६ ले दोन भकारचे मत्यय झाहेत त्यांऐकी पहिले भरस्मेपदी सकर्मक घातूंना छागंठात., दुखरे झात्मनेषदी अकर्मक धातूंना आगतात. री , ! इ-मि पासून. म्‌ चा झनुस्वार झाछा. | 7 एकअपन स--सि पासून. - ्ी इ-ाति पापन. * ए--हसे मधील. हा झात्मनेपदा * ए॒ ? 'च प्रत्यय आहें. अ-आमः-यंस्कत; झामो पाकृत. इसु आहु अपभ्रश पासून अनेकवचन 4 अ-अथ-- ,», अद-० , महुअह »॥ र अत आन्ति ,»» अन्ति ,, अन्तिआ्द्दि ,. १ * हा जरी वर्तमामकाळ आहे. तरी प्रचलित मराठींत ह्याचा उपयोग रीवीमूतकाळासारखा करतात, वर्तमासकाळानें वर सांगितल्याप्रमार्णे खसा भविष्यकाळ नाहींसा केला, तर्सेच श्या व्तेमानकाळाचें घतंमानत्व नाहे झाले, वर्तमानकाळ ज्याप्रमाणे निकटचा मविष्य दाखवितो तसाच तो निकटचा मूतकाळष्टी पर्ण दाखवितो. ऐेविहासिक घुन्यापुराण्या गोष्टी सांगतांना भूतकाळच्या क्रियेसाडीं वर्तमानकाळ योजला तर चालतो. ह्या- मुळेच ह्या वर्तमानकाळाख॑ रीतीमूतकाळाचा अर्थ प्राप्त शाला ब खरा इर्तमानकाळ त्या क्रियापदाच्या घातसाधितापासून तर्‍यार॒करावा लागला, मराठीतीछ इतर काळ घातुसाधितांपातन घ साहाय्यकारी फ्रियापर्दे योजून साधतात. व २ वतेमानकाळ---घाठुसधितापासन, कर घात; करत धाढरा!घित, १ करसो करतो २ करतोस करता ३ करतो करतात, करत्वात, करत ह्या घातसाधितापुढे तृतीय पुरुपार्ची सर्वनाम प्रत्यय म्हणून देवावसार्ची, करत ह घाठसाधित विशेषण असल्यामुळे नामाप्रमार्णे लिंग- बच्चनांत वाटले वाहिणे, ् हेराचें ] मराठीचे व्याकरण. २१७ ३ आशार्थ--१ करू कर-री भ 1 २ कर-री करा ३ करा वि करोत अत्ययोत्पत्ति-- | १ उंच्यंस्कत आम, प्राकृत मु-भउं-अपभ्रंद्य अचुस्वार मलोपामुळें झाला आहे. २ प्रत्यय नाष्टी | संस्कृत्त--हि; प्राकृत इ-अद्दि- 'एकबचन असु अभम्रंद्य किंबा अ, ६. | “ अ ' सुद्धां मंपश्नंश 'इ' पासून ॥ ३ उे--ओ चा संक्षेप, अनेकवचन १ ऊ, ओ-झम-संस्क्त-अमु, अहु-अपम्रंश ह । २मअ-- त ,, अ अथवा इ--मपप्र. ३ झोत, ऊत-अन्तु ,, भतु शा खपस्रशांत दोन तऱ्हेची- आराथार्ची रूपें ख्रांपडतात, एक “४ ? मत्ययाची, उदाहरणार्थ ' करि, कहि, सुमरि, व दुपररी * उ ? प्रत्ययावॉ- * देवु, इंचु, फरहु ! इ. ह्याच अर्याचा जुन्या मराठींत, व काव्यात एक मयोग सांबडतो. उदादह मोगिणे, प्रविष्ट किणे, दिले, झातां देशईणो अवघान इत्यादि, कांतील ' जे ? प्रत्यय पाहत “ इज्ज ? प्रत्ययापातून द तोशी बिष्यर्था “या ? पावून किंवा आदीर्‌ठिंगाच्या प्रत्ययापायून खावा. ४ मविष्य--मूळच्या मविष्याला भुन्या वतमानाने कसा झर्धचद्र दिला ९ जापण पाहिले ध तो नार्दीखा झाला म्हणून मराठी मविष्यकाळाची क्रिया दालविण्यासार्डी दुसऱ्या मार्गाचा अबल्य करावा लागला, मविष्य सयार करतांना घावूचे दोन भाग पडतात. एका मार्गातील धातु ब्यज- नादि प्रत्ययापूवी * इ ? झागम घेतात उदाइ-कर्रील, कररीन इत्यादि ष्‌ ब दुसऱ्या भागांतील घाद * ए ' किंवा * स! इ आगम घेतात. उदाश. शिकेक, भांपेळ, शिकरू, घावल इत्यादि. हाच “ इ? ल्ट्रा च "२ का अनुक्रमें पररमेषद ष आत्मनेपद ह्याच्या खुणा कांट नोक सखमघलात, र्श्ट माषाझास् आणि मराठीमापा, [ प्रकरण घावूचा जुना वर्तमान किंमा सध्याच्या दृष्टोर्ने रोठीभूत तयार करावयाचा ब त्याला ' इल ? किंवा * ल ? हे प्रत्यय लावायचे म्हणजे भराठाद माडिप्य तयार शोतो. मार्गे द्वितीयेच रूपे स्पष्ट करताना चागितळेच आहेकी, ल*्चाकर्षीकर्धा ' न ' शेतो. भे पहिला प्रकार-ह्यामध्ये * उ ? येते. ण्‌, अ. क्रॉस्लळ » करीन करू अनुस्षार--ल>ऱन. २ करशील, कराल ३ करील करतील दुखरा प्रकार. ह्यामध्ये * ए॒ * येतो, एकव, अनेकव, १ घांवेन घांवू «२ घांवशील घांवाळ ३ घांवेळ घांबतीळ शाावरून खाली लप्रमार्णे मविभ्याचे प्रत्यय ठरतात." कव, अनेकव. ह श्‍् ण्‌्न 0-१ ५ असीळ माळ दे एल अतील सर्साल ( करशील ) ह्यामधील * स ? पाहिला म्हणले सस्तृतमर्घीन [हृतीय मविष्यावरून दहा काळ आढळा आहे कीं काय असा सद्य येतो. परतु इतर कोणत्याच रूपामध्ये तो दिवन येत नाई, त्या योगाने स याचे निराकरणही होतें. ' ख । द्वितीय पुरुषाचा साई. वर्तमानकाळात अत्ताच * स ' येतो. गुजराथीमध्ये मात्र दा श्य-चिन्हाचा ? मविष्यकाळ आला आाहे. तो “ यापीथ, आवी, कर्राश, करीधु, करशे ! वगरे रूपा बरू- प्रतीत होतो. मर अठ ती पद्धत उतरली नाडी. जुन्या वर्तमानासच अरचे प्रत्यय लागतात. त्या प्रत्ययापैकी “€ ल । शिवाय बाकीच्या शवष- नेणवे ] मराठीचे व्याकरण, । >. रेरेटू यांची उपपत्ति लावलीच आहे. ' ल २ प्रत्यय स्वार्थेच असावा. मुळात त्याचा काहीं अथे नसावा, पुढे घुना रूपं जसजती नाहीशी झाली तसा *«! चा उर्थ स्पष्ट करण्यांत आला. भविष्यकाळांत “ र ! लावण्याची पद्धत बिहारी व राजस्थानी ह्या दोन मार्षांत आहे. ५ भूतकाळ---संस्हतमधाल तिन्ही भ्रूतकाळांपैकी मराठींत एकह झाला नाहीं, खुद्द संस्कृतमध्यंच क्रियापदाच्या भूतकाळाच्या रूपामेश्ां मूतमूतकालवाचक घधातुसाधितविशेषणावर काम मागवून घेण्याची प्रदैत्ति पुढें पुढं प्रचलित होऊं लागली, मराठीने तीच प्रव्रात्त पुढे चाढांवेळी, भूतकाळ भूतफाळवाचकधातुसाधितानेच दाखवू लागले. दी सर्व घाठुसाधितें विशेषणं असल्यामुळें कर्त्याच्या लिंगवचनाप्रमाणे त्याचे लिंगवचन बदळूं लागले, अकमंक क्रियापदाच्या भूतकाळाश्ी फारशी अठचण ना्टीं. कारण तेथें कर्त्याप्रमाणे बिदोषण चालणार, पण घातु- सयाथितांत कर्मणि अर्थ असल्यामुळें सकर्मक धातुसाधित क्तयांप्रमाणें न 'वालतां कर्माप्रमाणें चाली पाहिजेत, त्यामुळें मराठींत क्तोरि प्रयोगा- शिवाय दुसरा एक कर्मणि प्रयोग भाला आहे.त्यांत कर्ता तृतीया.त असतो. आणखी एक मराठी भूतकाळाचा विशेष आहे. तो त्यांत दिसणारा ५९७7 होय, ध्या ' छ ? ची उपपत्ति काय १ सस्कृतमर्घील घाठयाधित आले तर त्याबरोबर येणाऱ्या ' त ? चें अपभ्रष्ट रूप“? झाले का काय १ महाराष्ट्री घ अपभ्रश प्राझतांतीलष्टी सर्व घाठुसाधिते ' त !- कारान्त नाष्टींत, महाराष्ट्रीत ' कम, गत ' अर्शी ' अ -कारान्त सांपडतात. अपभ्रंशांत ''कय, गय, घडिअ, चडिय धुत्त, जाणिय " अर्शी सांपडतात. ह्यांपैकी कोणत्याही अन्त्य वर्णात “* ल ) उत्पन्न करण्याची पाजत! नारी. 'कौररोनी प्रातांत एस्दतमधाल “ स '-फारान्त घाव स्वाधित * द '-फारान्त होत. “द ' चा “ झड ' होणे व तदनंतर * ड? यद्दल ' र ? किंबा ' रू ' येणे साइजिक आहे, इं म्हणणे परते. घण अशा मार्गाने जर मराठी मूतकाळाचा * « ! शोरसनीपापन आला. साहे असे म्हणारये तर ह्याच बावर्तीत तेवढा शोरसेनी मापेस मराठीचा कळवळा कपा आला ! आपल्या बहिणीच्या मुर्लाचा हळा येऊन तेवढेच बाळलेणे तिने मराठीवर कसे पाते ! सराठीने सरी आपच्या २९९ भु माषाशात्र आणि मराठीमाषा, [ प्रकरण -मातृमगिनीचे नाते दासचिण्यासाठी दुसऱ्या इतर प्रत्ययाचा स्वीकार कसा केला नाहीं ! तेव्हा मराठी * ल ? ची शोरसनी * द * पासून उप पात्त पटत नार्ही, वर दिलेल्य मविष्य काळाचा “ ल ! लसा प्रुष्कळ दि- बस ' स्वार्थ ? प्रत्यय होता तसा हाही मूतकाळाचा * ल मूळ स्वार्थ प्रत्यय म्हणूनच घाठु्ताधितांना लावला अत्ताचा च धुड कालान्तरामि -स्याल्य भ्रूतकाळाचें चिन्ह मानू छागले, अशी स्वार्थे : छ ? लाबष्याची म्रशषत्ति सस्हत व अपभ्रश्यात होती च सीच मराठीने उचलली, सस्कृत मध्यें । सत्स-ल, मास-त, पाघु-ळ, फेनिनछ, कृष्ण छ हे शन्द आहेत, अपश्रशात एकळछ, नवछ, उपरिछ, सपु हे शब्द स्वार्थे “ल ची उदाररणें आहेत, घुन्या मराठीतील ध॒ काव्यातील भूतकाळाच्या रूपा- फडे पाहिले तर * ल चा स्वार्थेपणा विशेंप नणरेस येतो, मार्गे दिलेल्या पाटणच्या लेखात “ मढा दिन्हका ' असा प्रयोग आहे, *दिन्ह ' ६ घावुखाधित आदे व त्याला ' ल ? प्रत्यय लावला आहे, तुत ला, मिन ले, घाढिन्-ले, धायिन्न-े, हासिन्ञ-ला सुत-ला, चेई-ला-ध्या उदाइर णांतील पेहिछे माग भरूतकालयाचक घातुसाघितं आध्त घ त्यानाच ' त? मत्यय * निरयक ? लावल झाहे. सस्टृत ' त ? पासून पास याला नाहीं दोनदा त क्रिंवा त ( ल ) असे प्रत्यय लावण्याची काय जररी होती ! कालातराने * ल ! चें * मिरधकत्व ) लाऊन त्याला मूतकाळ दाखविण्याचे स्वातत्र्य भातत झाले. पुढे प्टकदा € क ! भूतकाळाचा प्रत्यय ठरल्यानंतर घातूचा भूतभूतकाळ साधण्यासाठी मराठींत दोन “ ल * लावू लाले, गेलेला, झालेले, शिकलेला इ॒ मूतकाळार्ची रूपे देतो ह्या: ल? थे पू स्वरूप प्रात्तमर्प्ये ' इक * ह्या शन्दात दिसते महाराष्ट्री मागधी, सधेमागधीसध्ये 'इल' सापडतं अपभ्रशातील टद!इरणे बर दिली आहेतच, १ गेलॉ-स्ये-ल गेलो, २ पेडास-लीस-रंस गेलात, ३ गेला-डी- गेले-ल्या-लॉ., ६ विध्यर्थ--मराठींत विध्यर्थ दोन रूपानें दिसतो, एक ' करावे योलावे, षाचे अद्या रूपाने मन्या मराठांत येतो ध दुखरा दिले, देईणे, भाई, जाणिजे भशा रूपानें भुन्या मराठींत यतो, * तू काम करावे द चांगले य तेरावे ] मरारपेचें व्याकरण, २२१ तू काम करणें चागले ? ६ दोन्ही वाक्यें समानारयींच आहेत. पैकी करणे दा शब्द * करणीयम्‌ ! ह्या विष्यर्थी घाठ्साधितापापन आला आहे. त्याचप्रमाणे * कराे ? ह सुद्धा कार्य किंवा कर्तव्य ? ह्या विष्यर्थी घातसाधितापासून असावे, ह्या दोन्ही रूपाचे दुवे साघणाररी अपभ्रशमघील रूपें सापडतात करिव्वऊ, वोलिव्वऊ, णाइव्वऊ अर्शी पहिलोंव दिज्जाह, जाइब्जहि, लाणि- नहि अर्शी दुसरी रूर्प सापडतात वऱ्हाडी मराठीत “ करणो, जाजो ! अर्शी ह्या अर्थाचींच रूपं सापडतात गुजराथी मापे लेणो, भाजो, करणो अशीं रूपें सापडतात, ह्या घावुसाधितात कर्षी भविष्यकाळ दासाविण्याची पानता झसते-उदाहइर---चलावें. मराठॉतील बाकी राहिलेले सर्व काळ च सर्थ धातुसाधित य साहवा- य्यकारी क्रियापदे ह्याच्या मदतीने तयार होतात. साहाय्यकारी क्रियापदे “ साहे, नाही, नव्हे, होय, पाहिजे ” इत्यादि आहेत, क्रियापदाचे प्रयोजक रूप य त्याचा प्रत्यय ' अव ? सस्फृतच्या * भय ? पापून आला झाहे.. काहा घेळेस ' आव ' प्रत्यय दिसतो तो सस्फृत * काम्य ? पासून माळा आहे, उ० घमकावर्णे, विचकावणें, भेडसावणे, * सकेतार्थ ? सस्कृत्तमधीळ चत्त॑मानकाल्वाचक धातुसाधितावरून धनबतात. अपप्रशात्र व महाराष्ट्रात तीच तर्‍हा आहे. * करून, योतून, चादून ' इत्यादि मराठीतील “ऊन ? प्रत्ययान्त घापुषाधितें आशेत, ह्यानाच पूबकाळवाचक घातुसाधित्ते म्हणतात ह्यांची उपपास्त सोकिक शस्कृतमध्यें भो ' त्वा ! प्रत्यय आहे त्यापायून लावतात, थेदिक सस्फतम्ष्ये' त्वान, त्वीन, त्वा! असे त्या'च अर्थाचे प्रत्यय आहेत. महाराष्टीमरथ्ये ५ ऊण * प्रत्यय आहे, ब टाच प्रत्यय मराठीत वरांघर उतरला असावा किंया अपध्रश मधील * छविणु ? हा उतरला असावा, शुलराथींत * न * प्रत्यय झाऐे. उदाइ--वराने, बोलीन, ल्इन, घटने शत्याद, वर्तेमानकालयाचक धाठसाधिते “' फरीत, घावत, चदत, चढता, अदताया, पोल्व, योलता, पोल्तांना ” इत्यादि इत्यादि श॑ सस्कृत मर्ील भत्‌ प माने किपा यान ह्या दोई प्रत्ययारायून झाली आाईत, ऱर्रर माषाारू खाणि मराठीमापा, [ प्रकरण सर्छृतमधील दमन्त णमुळू इये मराठीत उताले माहे, करू, बांद, 'वाटू अरा रूपे होतात. स्याचा थाग प्राकृत-- फराठम्‌, चालिउम्‌, ब सस्कृत कतुम, थलिठम्‌ ह्या रूपामध्ये आहे. मयोग कर्तरे, करमोणे, मावे, मायकतीर, कर्मकर्तरि इत्यादि, भाहेत. कर्तेरि इह प्रयोग लुनाच भाहे, कमोगे प्रयोगाची उत्पत्ति भूतकाळाच्या श॑ ल 7 परोबर सागितलीच आहे. * भावे * ४ नाव विनाकारण द्लिं आहे, क्रियेच्या मावाचा काद्दीही सयघ येत नादी. मावकर्तरे & नाच क्रियापदाच्या सर्थावरून ठरवि्ठे आहे. इ प्रयोग काई विशोप क्रिया पदाशींच होतो. कर्मकर्तोरे म्हणून एक निराळाच मकार केला भारे. सस्ऱृततमध्ये ह्याला कमीणिप्रयोगच म्हणतात, अ त्याचा मत्यय *य २ आहे, कर्घी कर्घी मराठीत *'प ? अ्त्यय येतो. शुन्या मराठीत कल्पिले, गिळीजे, छेदिजे, लाजिजे, रुखिजे अधा रूपे सांपडतात, ह्यामधील * ज? प्रथय सस्कृत * य ? पासूनच आस्प आहे, रूपें येतात, सस्कतमध्ये * य ? हा भस्यय, मत्यय आहेत. उदा-काल्पिन्जइई, गिल्न्निः, छिज्जोइ, लज्जिज्जश, रसिज्जड, इत्यादे, स्स्स्तमधीहछ * य ? असावा धर्तमान मराठींत “ला? ९ पूर्वरूप सस्छूत या ) घावूचा उपयोग करून कर्सक्तीरि प्रयोग साधतात. ही पद्धत अपभ्रशातशी चाळ शेती. उदाहरणार्थ' त अक्खणद न लाई--! * तें सागप्यात येत नाह, ? ९ शेमचद्व ) ह्या वास्यात “ञा ? ह्या धाळूचा उपयोग केलेल! दिसतो. पाश्तमधघीळ * इञ ? पत्यय पजारी याणे श्वाधि ह्या दोन भापामध्यें उंतरळे भाहेत, उदा---“ मारीए, झारीअव, ७ अव्यर्ये--ज्या अव्ययाची च्युत्पाचे अगद. उघड आहे. अर्थी अन्यये विचारात घेतला नाहींत. क्रियाविडोेषण---काल्वाचक, स्थल्वाचक, रीतीबाचक असे पवार च्याहेत तृतीया व सत्तमी विभक्तघन्त नामाचा क्रियाविदोणाप्रमार्णे सर्थ शोतो. होय, नाही ह्या फरियापदाचाही क्रियाविझेपणाप्रमा्णें उपयोग 318 क्षी टा- म्हणून एक अव्यथ आहे. खाल्च्या गावडळ लोकाच्या तेरावे ] मराठीचे व्याकरण. २२३ नोल्ण्यांत येते; त्याची उत्पत्ति सस्कृतमधील * जीध * ह्या इाब्दापाचन माहे, णीवऱ्य्मात्मा. , काल---कल्यपासुन, आज-अद्य, तेथे-तत्र, इत्यादि. षी--सश्कृत एव पासून; प्राकृत वेझ किंवा विज, 'बि--आअपि-पि सरकत. 9 उभयान्वयी---वरका, कि-र्‍वाके ( फारशी ); पण-पाएत पुणु- पुनः संस्कृत, बरे--वरम्‌ ( स ); तर-तष्दी, जर-र्‍यर्ह-जद प्राश्‍त, जै- (घुनें मराठी ) भन, भन्या-' चला कीं मन ” सस्कृत भजू घातूपातून, उट्टारवाचकच-- हायद्दाय-हा हा बापरे भप्परे इत्यादि. वर्णप्रक्रिया परिशिष्ट. € १) स््वरमक्रिया. * उदाहरणे अनुक्रमे झाद्य, मध्य, अन्त्य अर्शी दिली खाहेत, फरक फाड टाईपांत दाखविले झारेत. मराठी अ, संस्टत अ पायन. अन्वर्फल्प-अटकळ, अप्यार-झघपास, जत 4 क्र उपयम--ठजव, उत्पथ-उपट, संभन- फोॉंगण. अमिळग-हिटग. १४५ आ .,, गाह-गदणे; आसाद-हृयड; उपघा-भोर. 99 इ, पाति"चादे-वाड. न 199 छ /, खाकुट-आकळ, आघुर्ण-माघळ, खध्यूण्य-मघण. छा », कृप-कस, झाकुष््टि-साकाटे, 11) "थो, काकोंट-कावळा, खद्योत-काजषा. झा सेस्ट्त ञ ,, भक-भासणें. अर्धसुग्ष-माडमुड, उत्तातिळ-उतावळा, अ ,, आक्द-आाकांत, अमरष-इंघारा, अन्तभ्र्-भातबट्टा, ११ झा ३,